INVESTIRANJE Doc dr Mirjana Oraanin Bijeljina 06 11

INVESTIRANJE Doc. dr Mirjana Orašanin Bijeljina, 06. 11. 2017.

Faze procesa upravljanja UPRAVLJANJE PROJEKTIMA - Opšti pojam projekta Karakteristike projekta Vrste projekta Upravljanje investicionim projektom

Opšti pojam projekta - Svaka aktivnost nije projekat Rutinski poslovi orijentisani na procese, a ne na ciljeve Privremenost - osobina projekata (početak i kraj) Unaprijed definisano vrijeme, ograničen budžet, specifični krajnji rezultati i dodijeljeni resursi – osobine Jedinstvenost, odnosno neponovljivost Projekat – način rada, organizovanja ili upravljanja aktivnostima, način koordinacije ili upravljanja Usmjeren na određeni cilj ili rezultat – razlika od dr. aktiv. Složeni poslovni poduhvat koji se preduzima u budućnosti da bi se dostigli ciljevi u predviđenom vremenu i sa predviđenim troškovima

Opšti pojam projekta - Projekat kao pojam podrazumijeva realizaciju nekog novog poduhvata u uslovima rizika i neizvjesnosti, konkurencije za potrebnim resursima, u određenom vremenskom periodu, sa definisanom cijenom koštanja i zahtjevanim kvalitetom. - Projekat je lokička i fizička kategorija. Logička, jer označava logičku cjelinu (projekat), a fizička, jer označava tehničku i oblikovanu cjelinu. - Projekat je plan, odnosno skica strukture procesa i čini skup aktivnosti u njihovom međusobnom odnosu, sa označenim početkom i završetkom. - Složeni, jednokratni, cilju usmjereni poduhvati ili zadaci, koje treba ostvariti sa ograničenim ljudskim i materijalnim resursima, u planiranom vremenu.

Karakteristike projekta q Prema Adamsu: 1. Obuhvatnost zadataka 2. Neponovljivost poduhvata 3. Složenost zadataka 4. Podrška

Osnovne karakteristike projekta 1. Privremeno trajanje – privremenost, početak i kraj 2. Jedinstvenost rezultata – svaki projektni cilj jedinstven 3. Postepena razrada – diferencijalno razvijanje projekta u koracima 4. Ograničeni resursi – Ljudi, oprema, materijal, novac 5. Postojanje investitora – obezbjeđuje finansijska sredstva i ima veliku moć pri donošenju odluka u vezi sa trošenjem tih sredstava 6. Neizvjesnost – vrijeme, trajanje, koštanje

q Prema drugim autorima: 1. Projekat je složen proces sa velikim brojem aktivnosti i učesnika 2. Ima sve elemente poslovnog procesa 3. Obavlja se u budućnosti 4. Imanentan mu je rizik i neizvesnost 5. Neponovljiv, odnosno jedinstven 6. Vremenski ograničen i jednokratan 7. Sadrži konačan cilj koji treba postići 8. Ograničeni resursi ljudski i materijalni 9. Zahteva koordinaciju u realizaciji i kojim se mora upravljati da bi se efikasno realizovao

Proizilazi: 1. Cilj – od cilja zavisi koje su potrebne aktivnosti 2. Rokovi – vrijeme za realizaciju jednog projekta 3. Kompleksnost – tehnologija koja je na raspolaganju 4. Obim i priroda zadatka – planiranje ostvarenja ciljeva i troškova 5. Resursi – neophodni za realizaciju projekta 6. Organizaciona struktura – organizacijom se utvrđuje odgovornost, položaj i ovlašćenja rukovodioca projekta, kao i vrsta projektne dokum. 7. Informacioni i kontrolni sistemi – prikupljaju podatke i prate tokove ostvarenja projekta

Vrste projekata 1. Prema tipu poslovne aktivnosti, 2. Prema karakteru izvođača, 3. Prema karakteru ciljeva, 4. Prema vrsti finansiranja

Prema tipu poslovne aktivnosti 1. Investicioni projekti 2. Projekti istraživanja i razvoja 3. Tipični marketing projekti 4. Informatički projekti 5. Projekti prestrukturiranja 6. Projekti dezinvestiranja

Prema karakteru izvođača 1. Interni projketi 2. Eksterni projekti 3. Kombinovani projekti

Prema stepenu neizvesnosti 1. Deterministički (projekat istraživanja tržišta) 2. Stohastički (projekat istraživanja i razvoja)

Prema vrsti finansiranja 1. Interno finansirani projekti 2. Projekti finansirani iz mješovitih izvora

Upravljanje investicionim projektom Pojam i karakteristike investicionih projekata -Investicioni projekti vremenom postajali sve kompleksniji, u pogledu resursa i finansijskih sredstava – što dovodi do koncepta upravljanja projektima - Koncept nastao i razvijao se nastankom skupih i složenih investicionih projekata čija je efikasna realizacija zahtijevala i posebnu organizovanu aktivnost kojom će se realizacija projekta dovesti do kraja u planiranom vremenskom periodu i uz planirane troškove. -Upravljanje projektom predstavlja “naučno zasnovan i u praksi potvrđen koncept kojim se uz pomoć odgovarajućih metoda organizacije, planiranja i kontrole vrši racionalno usklađivanje svih potrebnih resursa i koordinacija obavljanja potrebnih aktivnosti da bi se projekat realizovao”

Upravljanje investicionim projektom Pojam i karakteristike investicionih projekata - Investicioni projekat = projekat, uz odgovarajuće specifičnosti - Investicioni projekti – projekti kojima se obezbjeđuje realizacija ulaganja u osnovna sredstva u različitim oblastima privrednog, društvenog, vojnog rada i života - Usmjereni na izgradnju objekata, zgrada, hala, energetskih postrojenja, infrastrukture -Ocjena efektivnosti kapitalnog ulaganja

Upravljanje investicionim projektom Pojam i karakteristike investicionih projekata - Investicioni projekat = projekat, uz odgovarajuće specifičnosti 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Dug vremenski period Kompleksnost (složenost) Zahtijeva veliku količinu resursa Potrebna su velika finansijska sredstva Faza realizacije traje duže od faze pripreme Razdvojena funkcija upravljanja i realizacije Kontrola i praćenje tokom svih faza upravljanja Primjena standardnih softvera

Upravljanje investicionim projektom Vrste investicionih projekata - Prema kriterijumu tehničke strukture: 1. Ulaganje u građevinske objekte 2. Ulaganje u opremu 3. Ulaganje u ostalo 1. 2. 3. 4. 5. Prema namjeni: Projekti za ulaganje u nove objekte Projekti za ulaganje u rekonstrukciju i proširenje Projekti za ulaganje u dislokaciju Projekti za ulaganje u uvođenje nove opreme i uređaja Projekti ulaganja u naučno-istraživački rad, obuku kadrova i dr.

Upravljanje investicionim projektom Vrste investicionih projekata -Prema kriterijumu veze projekata sa pojedinim privrednim oblastima ili granama: 1. Industrijski projekti 2. Poljoprivredni projekti 3. Saobraćajni objekti 4. Građevinski objekti 1. 2. 3. Prema granama privrede: Projekti u metalnoj industriji Projekti u hemijskoj industriji Projekti u elektro-industriji

Metodologija upravljanja investicionim projektima Različite vrste metologija -YUPMA metodologija - u našoj praksi -PMI metodologija - u inostranoj praksi

Metodologija upravljanja investicionim projektima YUPMA metodologija - Nastala na osnovu glavnih karakteristika naših IP: - Dugotrajni projekti, troše se velike količine resursa , veliki troškovi realizacije i pripremna faza znatno kraća od realizacije - Metodologija zasnovana na osnovnim principima menadžmenta i opšteg koncepta upravljanja projektom, uzimajući u obzir osnovne karakteristike investicionih projekata - Sadrži 3 osnovna modela: upravljanje vremenom, resursima i troškovima realizacije projekta - Standardne tehnike planiranja: mrežno planiranje i gantogram.

Metodologija upravljanja investicionim projektima YUPMA metodologija - Planovi se rade kao globalni plan projekta, detaljni plan i operativi plan. - U planiranju resursa planira se materijal i radna snaga, a planiranje troškova u skladu sa planiranim radovima - Praćenje i kontrola vremena, resursa i troškova vrši se u skladu sa standardnom i izvedenom dokumentacijom, a potom se potrebni podaci analiziraju i porede sa planiranim veličinama

YUPMA METODOLOGIJA UPRAVLJANJA INVESTICIONIM PROJEKTIMA Upravljanje: vremenom, resursima i troškovima realizacije projekta mrežno planiranje i gantogram materijala i radne snage u skladu sa planiranim radovima 22

Metodologija upravljanja investicionim projektima YUPMA metodologija - Bazira se na definisanju i razradi projektnog ciklusa koji obuhvata slijedeće globalne faze: 1. DEFINISANJE PROJEKTA (prijedlog, ciljevi, organizacija, struktuiranje projekta) 2. PLANIRANJE PROJEKTA (definisanje sistema planiranja, planiranje vremena realizacije projekta, resursa i troškova) 3. PRAĆENJE I KONTROLA REALIZACIJE PROJEKTA (vremena realizacije, utrošenih resursa, troškova realizacije, izvještavanje, korektivne akcije) 4. ZATVARANJE PROJEKTA (sumiranje rezultata projekta, zatvaranje projekta, naučene lekcije)

Primer izrade mrežnog dijagrama IP 24

Metodologija upravljanja investicionim projektima PMI (Project Management Institute) metodologija - Profesionalna organizacija ustanovljena 1969. u SAD - Koncept upravljanja zasnovan na 9 funkcionalnih oblasti: 1. Upravljanje integrisanjem projekta 2. --//-obimom projekta 3. troškovima 4. vremenom 5. kvalitetom 6. ljudskim resursima 7. komunikacijama 8. ugovaranjem 9. rizikom

Prednosti i nedostaci upravljanja IP Prednosti: -Poznat status svih aktivnosti -Kvalitetno izvještavanje o statusu projekta -Identifikovani rokovi za planiranje -Kvalitativno i kvantitativno mjerenje ostvarenog u odnosu na planirano -Rano otkrivanje problema -Pravovremeno preduzimanje korektivnih aktivnosti -Poboljšanje predviđanja za buduće planiranje

Prednosti i nedostaci upravljanja IP Nedostaci: -Kompleksnot projekta -Rizici projekta -Specijalni zahtjevi korisnika -Reorganizacije -Promjene u tehnologiji

Organizacija za upravljanje IP - U procesu upravljanja prvi korak je uspostavljanje određene organizacione strukture, koja će imati sve potrebne rukovodioce i izvršioce različitih specijalnosti. - Njihov zadatak je efikasno upravljanje projektom - Od specifičnosti preduzeća, ali i projekta koji se realizuje zavisi postavka orgamnizacione strukture - Tri tipa organizacionih formi: q FUNKCIONALNA ORGANIZACIJA q PROJEKTNA ORGANIZACIJA q MATRIČNA ORGANIZACIJA

Funkcionalna organizacija - Oslanja se na postojeću organizaciju, odnosno funkcionalnu organizacionu strukturu - Postavlja se rukovodilac projekta odgovar za upravljanje projektom - Pojedinci koji pripadaju postojećem organizacionom dijelu preduzeća obavljaju poslove na realizaciji projekta uz koordinaciju rukovodioca projekta Kako su oni hijerarhijski podređeni neposredno rukovodiocu svoje organizacione jedinice, to rukovodilac projekta nema veliki uticaj - Rukovodilac organizacione jedinice daje prioritet svojim zadacima u odnosu na zadatke projekta i time slabi uticaj rukovodiovca projekta - Vertikalne hijerarhijske veze dobro postavljene i funkcionišu, a horizontalne nisu efikasne

FUNKCIONALNA ORGANIZACIJA IP KOMPANIJA SEKTOR B SEKTOR C PROJEKAT Jaka veza Slaba veza 30

Funkcionalna organizacija Prednosti: -Korišćenje specijalista -Jačanje ekspertnosti i iskustva -Stabilnost -Nije mnogo osjetljiva na odsustvo pojedinaca specijalista Nedostaci: -Sukob prioriteta izvršenja zadataka -Mješanje kompetencija između rukovodioca projekta i funkcionalnog rukovodioca -Nedovoljna koordinacija -Sporo uočavanje problema i sprovođenje korektivnih aktivnosti

Projektna organizacija -U okviru postojeće strukture preduzeća formira se jedan ili više projektnih timova kao posebna organizaciona jedinica -Njihov zadatak isključivo realizacija određenih projekata -Tim ima rukovodioca projekta na čelu, i sastoji se od stručnjaka specijalista angažovanih za realizaciju projekta -Koristi se za dugotrakne i skupe projekte, efikasniji od funkcionalne organizacije -Projektni timovi stalni ili privremeni, zavisno od veličine preduzeća i njegovih investicionih projekata

PROJEKTNA ORGANIZACIJA IP KOMPANIJA PROJEKAT TIM SEKTOR A Jaka veza Stalni tim SEKTOR B SEKTOR C Slaba veza Privremeni tim 33

Projektna organizacija Prednosti: -Isključiva usmjerenost na projekat -Projekat se sagledava i prati cjelovito -Brzo uočavanje problema -Nema miješanja kompetencija između rukovodilaca -Projektni tim je samostalan i djeluje efikasno Nedostaci: -Duplira organizacione jedinice i pojedince -Slabo korišćenje raspoloživih kadrovskih potencijala -Veličina projektnog tima (veliki tim nefleksibilan, mali tim moće da dovede do zastoja u realizaciji projekta)

Matrična organizacija -Koristi prednosti i funcionalne i projektne organizacije, a izbjegava njihove nedostatke -Koristi “kombinaciju čisto funkcionalne organizacije sa stalnim organizacionim jedinicama i projektne organizacije sa privremenim ili stalnim projektnim timovima” -Postojeće organizacione jedinice obavljaju poslove za koje su usko specijalizovani , dok poslove koordinacije, planiranja, praćenja i kontrole projekta obavlja projektni tim koji je posebno organizovan za konkretan projekat. -Određena organizaciona jedinica dobija informacije i uputstva od rukovodioca te jedinice vertikalnim hijerarhijskim vezama, ali i od rukovodioca projekta horizontalnim vezama

MATRIČNA ORGANIZACIJA IP KOMPANIJA PROJEKAT TIM SEKTOR A SEKTOR B SEKTOR C Jake i vertikalne i horizontalne veze 36

Matrična organizacija Prednosti: -Moguće istovremeno upravljati u više različitih projekata -Efikasno korišćenje resursa -Omogućava brzo reagovanje -Manji konflikti u rukovođenju nego kod funkcionalne organizacije Nedostaci: -Mogući konflikti između rukokovodioca projekta -Zaposleni su “između dvije vatre” -Složenije komuniciranje i izvještavanje -Moguće povećano korišćenje resursa -Favorizuje se rad unutar sektora

Planiranje realizacije investicionog projekta -Početna i primarna faza procesa upravljanja projektom, proces definisanja ciljeva projekta i neophodnih aktivnosti da se ti ciljevi dostignu 1. Planiranje vremena (planiranje redoslijeda aktivnosti, vremena potrebnog za izvršenje aktivnosti i vrijeme realizacije) Gantogram – prikaz dinamike realizacije projekta (grafička metoda za dinamičko planiranje realizacije projektnih aktivnosti čiji je raspored prikazan horizontalnim linijama dužine proporcionalne trajanju aktivnosti. 2. Planiranje resursa (plan potrebnih materijala, opreme, radne snage) 3. Planiranje troškova (procjena troškova pojedinih faza i aktivnosti u realizaciji projekta i definisanje ukupnih troš.

Primer globalnog Gantograma IP 39

Praćenje i kontrola realizacije investicionog projekta -Nakon faze planiranja obavlja se praćenje i kontrola realizacije što proces upravljanja čini cjelovitim. -Postupak kojim se utvrđuje da li se sve planirane aktivnosti odvijaju u skladu sa vremenskim planovima, tj. Da li je vrijeme realizacije u skladu sa planiranim -Praćenje i kontrola utrošenih resursa i troškova u skladu sa planiranim veličinama -Dobro organizovana kontrola i praćenje podrazumijeva i dobro izvještavanje i komunikaciju -Izvještaji -Korektivne akcije

Pitanja za diskusiju 1. Definišite projekat uopšte. 6. Navedite osnovne karakteristike PMI metodologije. 2. Osnovne karakteristike projekta (najmanje 4). 7. Objasnite funkcionalnu organizaciju upravljanja 3. Vrste projekata prema IP. tipu poslovne aktivnosti. 4. Definišite investicioni projekat. 8. Objasnite projektnu organizaciju upravljanja IP. 5. Navedite osnovne karakteristike YUPMA metodologije. 9. Objasnite mrežnu organizaciju upravljanja IP.