Institucionet dhe mjedisi i biznesit ndrkombtar Prof dr

Institucionet dhe mjedisi i biznesit ndërkombëtar Prof. dr. Besim Beqaj 1

Objektivat e të mësuarit n n Të shohim se si politika tregtare dhe e investimeve historikisht kanë qenë pjesë e politikave të brendshme Të ekzaminohet se si po ndryshon sjellja (qasja) tradicionale ndaj politikave tregtare dhe të investimeve Të shohim efektet e lidhjeve globale në tregti dhe investime të vendimmarrësit. Të kuptojmë që vendet duhet të bashkëpunojnë shumë afër në të ardhmen për ruajtur qëndrushmerinë e tregtisë globale dhe mjedisit global investiv. 2

Arsyet dhe qëllimet e Politikës tregtare dhe të investimeve n n n Politikat qeveritare janë të dizajnuara të rregullojnë, drejtojnë dhe mbrojnë aktivitetet nacionale (kombëtare). Zbatimi i këtyre politikave është rezultat i sovranitetit nacional, i cili i jep Qeverisë të drejtën të rregullon mjedisin e vendit dhe të qytetetarëve të vet. Politika tregtare në nivel të vendeve – politika makroekonomike definon qasjen shtetrore ndaj importeve, eksporteve dhe ndaj zhvillimeve tekniko teknologjike. Veprimet në kuadër të politikës së brendshme të shumicës së qeverive kanë si qëllim rritjen e standardit të jetesës të qytetarëve, përmirësimin e kualitetit të jetës dhe të arrihet punësimi i plotë (të mos këtë papunësi fare). 3

Arsyet dhe qëllimet e Politikës tregtare dhe Politikës investive vazhdim n n n Në mënyra shumë më direkte dhe në dobi të ndërrmarjeve të posaformuara, një vend gjithashtu mund të nxisë transferin e teknologjisë nga jashtë ose të përjashtojë industritë e huaja nga tregu i vendit. Zyrtarët qeveritarë gjithashtu mund të miratojnë rregullore mbi importin të cilat i mbrojnë qytetarët. Qëllim kryesor i politikës të jashtme është siguria kombëtare. Politika shtetërore ka për qëllim rregullimin, nxitjen, drejtimin dhe mbrojtjen e veprimtarive kombëtare. Veprimet politike: ruajtja e nivelit të standardit jetësor, punësimi, ngritja e zhvillimeve ekonomike. Politika e zhvillimit synon transferin e teknologjisë, ngritjen e kapaciteteve vendore për konkurim dhe nganjeherë përkrahjen e vendeve tjera për prodhimin e 4 produkteve të cilat do të importohen.

Organizatat ndërkombëtare n n n GATT-i Marrëveshja e Përgjithëshme për Tarifat dhe Tregtinë : Është themeluar me 1947 GATT. Në Raundin e Uruguajit në vitet 80 -ta, përqendrohet në reduktimin e barierave të tregtisë, mbrojtjen e pasurisë intelektuale, dhe në tregtinë e shërbimeve World Trade Organization (WTO)/ Organizata Botërore e Tregtisë (OBT) The International Monetary Fund (IMF)/ Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) The World Bank (WB)/ Banka Botërore (BB) EIB Banka Evropiane për Investime EBRD Banka Evropiane për Rindertim dhe Zhvillim 5

Organizata Botërore e Tregtisë (OBT) dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) OBT është organizatë ndërkombëtare e cila merret me rregullat e tregtisë ndërmjet shteteve. n • Në thelb të saj janë Marrëveshjet e OBT-së, rregullat ligjore për tregtinë ndërkombëtare, për politikën tregtare dhe për investime. FMN – u projketua për të siguruar stabilitet të sistemit monetar ndërkombëtar dhe për të mbajtur kurse fikse këmbimi në mes vendëve. n 6

Banka Botërore (BB) n Banka Botërore (BB) është themeluar me 1944 për të ndimuar vendet e shkatërruara nga lufta dhe më vonë merr detyrën e ndihmës së zhvillimit botëror. Kapitali i BB kryesisht investohet për reduktimin e varfërisë. 7

Ndryshimet në mjedisin politik dhe global Reduktimi i ndikimit të politikave kombëtare n • n Zgjerimet e lidhjeve gloable në mes të kompanive, industrive dhe vendeve kanë efekt mbi politikanët. Roli i institucioneve ndërkombëtare n n n Rritje enorme e ndikimit të institucioneve ndërkombëtare dhe zvoglim i ndikimit të politikave nacionale në tregtinë ndërkombëtare (globalizimi dhe integrimet rajonale) Roli i institucioneve tradicionale Thellimi i konfliktit midis vendeve të industrializuara dhe vendeve në zhvillim. 8

Ndryshimet në mjedisin e politikës globale Tri ndryshime kryesore kanë ndodhur në mjedisin e politikës globale • Reduktimi i influencës të politikës të brendshme (vendore); • Dobësimi i institucioneve tradicionale; • Acarimi i konfliktit mes vendeve të industrializuara dhe vendev në zhvillim. 9

Reduktimi i influencës të politikës të brendshme (vendore) n n Interaksioni në mes rrjedhave financiare globale dhe atyre vendore (lokale) e ka limituar në masë të konsiderueshme influencën e qeverive. Për të kthyer influencën disa qeveri janë munduar të kufizojnë tregtinë botërore duke vendosur barriera, aplikuar tarifa apo duke implementuar rregullore mbi importin. 10

Dobësimi i institucioneve ndërkombëtare n n n Lidhjet e forcuara mes vendeve dhe mjedisi i ri ekonomik që rezulton nga lojtarët e rinj në treg dhe ndeshja e sistemeve të ndryshme ekonomike po e dobëson OBT-në Fondi Monetar Ndërkombëtar nuk po ka fonde të mjaftueshme për të plotësuar nevojat e të gjitha vendeve që kanë vështirësi. Banka Botërore ka qenë e pasuksesshme në përkrahjen e qëllimeve ekonomike të vendeve në zhvillim. Disa ankohen që politikat e kësaj banke kanë krijuar më 11

Konflikti mes vendeve të industrializuara dhe vendeve në zhvillim n n n Në të kaluarën është shpresuar që hendeku në mes vendeve të industrializuara dhe vendeve në zhvillim do të mbyllet. Mëgjithëse shumë vende të pazhvilluara sot po shfaqen si vende të reja të industrializuara, shumë vende tjera po ballafaqohen me një të ardhme ekonomike të zymtë. Rritja e shqetësimeve ambientaliste ka bërë që ky konflikt të tendoset edhe më shumë. 12

Kufizimet e importeve n n n Shumë vende duke përfshirë Bashkimin Evropian dhe SHBA-të kanë miratuar ligjet antidumping, që ju ndihmojnë industrive vendore duke kufizuar shitjen e produkteve të huaja nën koston e prodhimit, ose çmime me të vogla se çmimi i tyre në vendet prej nga vijnë. Importet kufizohen gjithashtu me barriera jotarifore, siç janë kampanjat blej vendore. Mënjanimi i këtyre barrierave është shumë i vështirë. Importet mund të reduktohen edhe duke ngushtuar hyrjen e produkteve të huaja në treg përmes procedurave të komplikuara dhe inspektimeve. 13

Efektet e kufizimit të importeve n n n Kontrolli i importeve mund të bëjë që të mos shfytëzohen resurset më efiçente gjë që rezulton në produkte që nuk janë me të mirat dhe kosto më të lartë për malltat (ofertën) e kufizuar. Kontrolli i importit mund të rezultoj me ndryshime negative në strukturen e importeve. Për shkak të joefiçencës, kontrolli i importeve mund të shkaktojë ngecje në avancimin teknologjik. 14

Kufizimet e eksporteve n n n Vendet vendosin kontroll mbi eksportet për arsye të ofertës të pamjaftueshme, sigurisë kombëtare dhe qëllimeve të politikës të jashtme, apo dëshirës për të mbajtur kapitalin. Kontrollet që lidhen me sigurinë kombëtare aplikohen për armë dhe eksportet e teknologjisë të lartë. Megjithëse kufizimi i eksportit është një mjet i vlefshëm që përdoret në marrëdhëniet ndërkombëtare, ky kufizim mund t`i jep ndërrmarjeve vendore reputacionin e një ofertuesi të pasigurt dhe si rrjedhojë e kësaj porositë (kërkesat) të bëhen të ofertues (ndërrmarje) të vendeve tjera. 15

Promovimi i eksporit n n Promovimi i eksportit është i dizajnuar t`i ndihmojë ndërrmarjet të hyjnë në tregjet ndërkombëtare ruajnë dhe të ruajnë pozicionin e tyre në këto tregje si dhe të shërbejë si kunderveprim ndaj masave të ngjashme që aplikojnë vendet tjera. Qasjet e ndryshme drejt promovimit të eksportit përfshijnë: • Transferin e dijes (njohurive) • subvencionimin direkt apo indirekt të eksportit • Reduktimin e burokracisë qeveritare për eksportuesit • Financimi i eksportit • Legjislacion i ndryshëm tatimor për qytetarët që jetojnë jashtë vendit 16

Promovimi i importit n Masa për promovimin e importit përdorin vendet që ruajnë një bilanc tregtar me suficit të madh. • The Japan External Trade Organization (JETRO)- Organizata japoneze e Tregtisë të Jashtme ka filluar të fokusohet në promovimin e importit në Japoni 17

Ndikimi i Investimeve të Huaja Direkte (IHD) në vendet nikoqire n n n n Ndikimi pozitiv Informimi kapital Transferi i teknologjisë dhe aftësive menaxheriale Zhvillimi rajonal dhe sktorial Konkurrenca e brendshme dhe ndërrmarrësia favourable effect on balance of payments Efektet pozitive në bilancin e pagesave Rritja e punësimit Ndikimi Negativ n n n Dominimi industrial Varësia në teknologji Çrregullimi i planeve ekonomike Ndryshimi kulturor Ndërhyrja qeveritare të koroporata multinacionale 18

Kufizimet e Investimeve n n Shumë vende që kanë mungesa të rezervave devizore e kufizojnë eksportin e kapitalit, sepse ikja (lëvizja) e kapitalit mund të jetë problem i madh. Në momentin që qeveria vendos kufizime në eksportin e fondeve (kapitalit), rritet edhe dëshira për eksport të kapitalit jashtë vendit. 19

Promocimi i investimeve n n n Incentivat (stimulimet) fiskale – janë masa tatimore specifike të dizajnuara për tërheqjen e investimeve të huaja Incentivat (stimulimet financiare) – masa konkrete në përkrahje të investitorëve, siç janë: sigurimi i tokës apo objektit, kreditë dhe garancitë për kredi. Incentivat (stimulimet) jofinanciare mund të jenë blerjet e grantuara nga qeveria, mbrojtje e veçantë nga konkurenca dhe investime në 20

Fuqia negociuesë (për të arritur marrëveshje) e Korporatave multinacionale dhe vendi nikoqir Fuqia negociuese Politika e ofruar/kërkuar Stimulimet për investime Tretmani privelegjues i vazhdueshëm Kërkesa diskriminuese MNC Fundi i relacioneve/ Deinvestimi Koha 21

Perspektiva ndërkombëtare për Politikat tregtare dhe të investimeve n n Prej një perspektive ndërkombëtare, negociatat për tregti dhe investime duhet të vazhdojnë. Për të bërë këtë, Politika tregtare dhe e investimeve mund të këtë qasje bilaterale apo multilaterale 22