Historia jzyka polskiego jako dyscyplina jzykoznawcza Periodyzacja dziejw

Historia języka polskiego jako dyscyplina językoznawcza Periodyzacja dziejów języka polskiego Halina Karaś Instytut Języka Polskiego UW 1

Historia języka polskiego jako dyscyplina językoznawcza • 1. 1. Syntezy dziejów języka polskiego, sylwetki autorów • 1. 2. Hjp a ghjp. • 1. 3. Periodyzacje dziejów polszczyzny. 2

Syntezy dziejów języka polskiego • Antoni Kalina, Historia języka polskiego, t. I : Formy gramatyczne, Lwów 1883 • Aleksander Brűckner, Dzieje języka polskiego, Kraków- Warszawa 1906. • Jan Niecisław Baudouin de Courtenay, Zarys historii języka polskiego, Warszawa 1922. • Stanisław Słoński, Historia języka polskiego w zarysie, Lwów 1934. • Tadeusz Lehr-Spławiński, Język polski. Pochodzenie, powstanie, rozwój, Warszawa 1947 • Zenon Klemensiewicz, Historia języka polskiego, t. 1 -3, Warszawa 1961 -1972 • Bogdan Walczak, Zarys dziejów języka polskiego, Poznań 1995 • S. Dubisz, Język – historia – kultura, t. 1, 2, 3, Warszawa 2002, 3 2007, 2012

Antoni Kalina (1846 -1906) HJP, 1883 [spis treści książki] • • • Skrócenia źródeł Wstęp Odmiana wyrazów Deklinacja imionowa Zaimkowa zaimków rodzajowych Zaimkowa złożona Zaimkowa zaimków osobistych Koniugacja Tematy trybu bezokolicznego Tematy czasu teraźniejszego Czasy złożone • A-Deklinacja • Tematy rodzaju męskiego • Tematy rodzaju nijakiego • Tematy rodzaju żeńskiego • I-Deklinacja • U- Deklinacja • Deklinacja spółgłoskowa 4

Aleksander Brűckner (1856 -1939) Dzieje języka polskiego, 1906 – Podział: • Doba przedhistoryczna (600 -1100) • Pierwsza doba historyczna (1100 -1500) • Druga doba historyczna (1500 -1768) • Doba najnowsza 5

Jan Niecisław Ignacy Baudouin de Courtenay Zarys historii języka polskiego, 1922: • Dzieje (obiektywne zmiany w języku) • historia (naukowy opis i objaśnianie dziejów). – Historia zewnętrzna – „losy danego środowiska zbiorowego, w ten lub ów sposób ujęzykowionego” – Historia wewnętrzna - historia „zbiorowoindywidualnego myślenia językowego polskiego”. • Historia wyobrażeń wymawianiowo-słuchowych • Historia wyobrażeń pisaniowo-wzrokowych 6

Stanisław Słoński (1879 -1959) Historia języka polskiego w zarysie, 1934: • Okres przedpiśmienny do wieku XIV – pierwszy od przegłosu do końca XI w. , – drugi – wieki XII (tu Bulla) i XIII) • Okres piśmienny od początku XIV w. – I – do połowy XVI w. , – II – od połowy XVI w. do drugiej połowy XVII w. , – III – od polowy XVII w. do schyłku XVIII w. – IV – od schyłku XVIII w. czasy nowsze). 7

T. Lehr-Spławiński (1891 -1965) Język polski. Pochodzenie, powstanie, rozwój, 1947: • Czasy przedpolskie (do początków państwowości) • Czasy polskie (od X w. do współczesności) – A. Doba staropolska (do końca XV w. ) • 1. Polszczyzna XII-XIII w. • 2. Polszczyzna XIV-XV w. B. Wiek złoty (do połowy XVII w. ) • C. Doba powolnego upadku języka literackiego (połowa XVII w. – połowa XVIII w. ) • D. Doba odrodzenia języka literackiego (połowa XVIII w. – połowa XIX w. ) • E. Doba najnowsza (od połowy XIX w. po współczesność -1947) 8

Zenon Klemensiewicz 1891 -1969 HJP, 1961 -1972 • Wprowadza pojęcie systemu i podsystemów • Wskazuje na uwarunkowania zewnętrzne zmian systemowych: – czynniki społeczno-polityczne, – kościelno-wyznaniowe, – i kulturalno-oświatowe. 9

Definicja historii języka • Historię języka interesuje ewolucja języka w powiązaniu z dziejami ludzi (wspólnot) nim mówiących, tym samym staje się również historią społeczności tym językiem się posługującej. Pozwala zrozumieć obecny stan polszczyzny i te zmiany, które się w niej dokonują, z drugiej zaś uzupełnia ogólną edukację historyczną, gdyż język jest narzędziem kultury umysłowej narodu i jednym z najważniejszych wykładników świadomości narodowej (B. Walczak, 1995) 10

Historia wewnętrzna języka przedstawia • Ewolucję, rozwój systemu językowego, jego podstawowych podsystemów: gramatycznego (fonetyka, morfologia, składnia), leksykalnego (słownictwo) i stylistycznego, przez porównanie synchronicznych stanów języka w określonych przekrojach czasowych. 11

Historia zewnętrzna języka uwzględnia: • • • Dzieje wspólnoty komunikatywnej, Uwarunkowania socjolingwistyczne, Czynniki kulturalne, Czynniki polityczne Czynniki ekonomiczne 12

Współczesne modele opisu hjp • Strukturalistyczny : • Np. Irena Bajerowa, Zarys historii języka polskiego 1939– 2000, Warszawa 2003), B. Walczak (1995), S. Dubisz (2002, 2008) • Kognitywistyczny: Np. Aleksandra Niewiara ( 2009, Kształty polskiej tożsamości. Potoczny dyskurs narodowy w perspektywie etnolingwistycznej (XVI–XX w. ), Katowice), Dorota Kozaryn (2009, Językowy obraz faz życia ludzkiego w utworach Mikołaja Reja, Szczecin) 13

Historia języka polskiego jako dyscyplina językoznawcza (1) Cecha Ghjp Hjp Językoznawstwo diachroniczne + + Przedmiot opisu Wewnętrzny rozwój systemu językowego oraz rozwój zewnętrzny (rozwój społecznej komunikacji językowej) Zakres opisu Geneza systemu języka polskiego (fonetyka i fonologia, gramatyka) Geneza języka polskiego, system gramatyczny, leksykalny i stylistyczny, związki rozwoju języka z historią i kulturą narodową Typ opisu Analityczny Syntetyczny 14

Ghjp a HJP (2) Przedmiot analiz Cel analiz Fakty jednostkowe i szczegółowe Rejestracja i klasyfikacja zmian systemowych i niesystemowych wewnętrznojęzykowych Procesy rozwojowe – przyczyny zmian językowo-kulturowych, tendencje rozwojowe i ich wyniki, prawa rozwoju języka z historią i kulturą narodową Rejestracja i klasyfikacja zmian systemowych zarówno wewnętrznojęzykowych, jak i zewnętrznojęzykowych 15

GHJP a HJP (3) Jakość analiz Równy stopień uszczegółowienia w odniesieniu do faktów systemowych i niesystemowych Analiza szczegółowa w odniesieniu do faktów systemowych, praw i tendencji, marginalizacja analizy faktów niesystemowych, jednostkowych, wyjątkowych Typ subdyscypliny badawczej Językoznawstwo – subdyscyplina analityczna i szczegółowa Językoznawstwo – stylistyka – socjolingwistyka, subdyscyplina syntetyczna i sumaryczna 16

Metody badawcze • 1. Metoda filologiczna • 2. Metoda rekonstrukcji wewnętrznej • 3. Metoda historycznoporównawcza • 4. Metoda strukturalna 17

PERIODYZACJA DZIEJÓW JĘZYKA POLSKIEGO: Autorzy, podziały, kryteria 18

Podział Klemensiewicza • Epoka przedpiśmienna • Epoka piśmienna • Doba staropolska XII-XV/XVI • Doba średniopolska XVI-l. 80. XVIII w. • Doba nowopolska K. XVIII w. – 1939 r. [1945] 19

Stanisław Urbańczyk, 1963 • 1. DOBA STAROPOLSKA do około 1520 roku – a) OKRES GLOS do połowy XIV w. – b) OKRES TEKSTÓW CIĄGŁYCH do roku ok. 1520 • 2. DOBA ŚREDNIOPOLSKA do ok. 1775 r. – a) OKRES ROZKWITU do połowy XVII w. – b) OKRES SCHYŁKU do ok. 1775 roku • 3. DOBA NOWOPOLSKA do czasów obecnych – a) I OKRES przed rokiem 1850 – b) II OKRES między 1850 - 1945 – c) III OKRES po 1945 r. 20

S. Borawski (Tradycja i perspektywy. Przeszłość i przyszłość nauki o dziejach języka polskiego, Wrocław 1995) S. Dubisz - formy komunikacji (2002) Ramowy podział wg Borawskiego Doba początkowa (966 -1300) i Dubisza. Faza komunikacji oralnej (966 -c. 1513) Pierwsza doba wspólnoty stanowej (13001500) Druga doba wspólnoty stanowej (15001760) Doba tworzenia podwalin nowoczesnej wspólnoty zintegrowanej (1760 -1815) Faza komunikacji oralno-graficznej (1513 c. 1863) Faza komunikacji mieszanej – oralnej i graficznej (1863 -c. 1920) Doba rozbiorów – terytorialnej dezintegracji (1830 -1918) Doba nowoczesnej współpracy (1918 - Faza komunikacji graficznej i oralnej (1920 -c. 1960) 2000>) Faza komunikacji graficzno-oralnowizualnej (1960 -2000>) 21

Kryteria • Epoki: kryterium filologiczne: zabytki / zakres polszczyzny • Doby: kryterium historycznojęzykowe: – Wewnętrznojęzykowe (wewnętrzny rozwój polszczyzny) i – Zewnętrznojęzykowe (zewnętrzny rozwój polszczyzny) 22

Kwestie dyskusyjne • 1) Granica dolna doby staropolskiej • 2) Koniec doby nowopolskiej: 1939 czy 1945 • 3) Umowny charakter cezur; przejściowość okresów pomiędzy: • Dobą staropolską a średniopolską (do l. 40. XVI w. ) • Dobą średniopolską a nowopolską (l. 70 XVIII w. a 20 -30. XIX w. ) 23

Czynniki wewnętrznojęzykowe XV/XVI – fonetyka i fonologia • zanik iloczasu > powstanie samogłosek ścieśnionych; • ustalenie się dwóch artykulacyjnie zróżnicowanych samogłosek nowych: ę i ą • Dyspalatalizacja c dz ż sz cz dż • Palatalizacja k, g + e, y > k’, g’ 24

c. d. FLEKSJA • Wyjście z użycia w XVI w. form typu języce, bodze • Wyjście z użycia formy imiesłowu żeńskiego na -ęcy • Ukształtowanie się kon. –am, -asz, -em, -esz; • Nowa odmiana słowa posiłkowego być: jestem, jesteś (: jeś, jeś); 25

c. d. Słowotwórstwo • Kontynuacja stanu staropolskiego pod względem jakościowym (znaczeniowej funkcji morfemów słowotwórczych) i ilościowym (zasobu struktur słowotwórczych); • Innowacje: np. wzrost (szczególnie w poł. XVI w. ) liczby formacji utworzonych za pomocą suf. –ość (nazwy abstrakcyjne: poważność, prostość, drogość) 26

c. d. - Składnia • Kontynuacja konstrukcji odziedziczonych; • szerokie użycie acc. c. i, po czas. postrzegania, mówienia, wskazywania, chęci, woli, prośby (widząc go już być w męskich leciech), • zastępowanie zaimka jen, jenże (są diabli, jiż ze wszemi z tymi, coż się im modlą… wiecznemu ogniu przysądzeni będą) przez co, który. 27

c. d. - słownictwo • Nie notuje SXVI: młodziwny (młodziwna żona) ‘kobieta po raz pierwszy rodząca’; młożność ‘mnożenie się’ • nie notuje Sstp, notuje SPXVI: obieracz ‘ten, który wybiera na urząd’, oblewiny ‘oblewanie (uczta) domu’, obywacz ‘mieszkaniec’, obywatel ‘mieszkaniec’, ochromak ‘szybki koń’ z tur. argamak; 28

c. d. Odmiany komunikatywne polszczyzny: • Krystalizowanie się opozycji: język mówiony – język pisany • Znaczna stratyfikacja polszczyzny kulturalnej literackiej (na style funkcjonalne: potoczny, retoryczny, artystyczny, naukowy) • Wyraźne zaznaczenie się wariantów regionalnych polszczyzny kulturalnej 29

Średniopolska/nowopolska - fonetyka • zanik a ścieśnionego, (o ścieśnione zanika XVIII/XIX; kreskowanie e utrzymuje się do końca XIX w. ) • zanik miękkości spółgłosek wargowych w wygłosie [potwierdzenie w projekcie deputacji ortograficznej z 1830] 30

c. d. - Fleksja • Zanik M. typu psi, bycy, krucy, orłowie (B. psy, kruki, orły); [przejściowo: moda na używanie biernika zamiast mianownika (Trembecki: doktory, autory, senatory); Turki, chrześcijany, syny, osły]: „gdy czasem myślimy upodlić niecnotliwą osobę ludzką i do zwierząt przyrównać” (Kopczyński), „rzeczowniki męskie przybierają niekiedy w 1. przypadku zakończenie rodzaju nijakiego (!), co im daje pomysł upośledzenia: popy, chłopy, żydy” (Mroziński)]. • Utrwalenie –łszy w imiesłowie uprzednim (temat czasu przeszłego zakończony na spółgłoskę): rzekszy > rzekłszy, padłszy : napisawszy 31

c. d. - Słowotwórstwo • Kontynuacja stanu średniopolskiego; • zmiany stopnia produktywności formantów [gwałtowny wzrost –(i/y)ciel, acz – Linde neologizmy dla –(i/y)ciel 404, dla – acz 305] 32

c. d. - Składnia • Kontynuacja procesów wcześniejszych: • Składnia npol. przekształca się w składnię opartą na zasadach gramatycznych • Intelektualizacja języka widoczna we wzroście zdań przyczynowo-skutkowych • Zanika składnia a. c. i. przełom XVIII/XIX w. 33

c. d. XVIII/XIX Słownictwo • intensywny rozwój słownictwa specjalistycznego (np. klasa robotnicza, obywatel świata, ruch ludowy, partia opozycyjna) • tworzenie podstaw polskiej terminologii naukowej; • zmiany o charakterze jakościowym i ilościowym. 34

c. d. XVIII/XIX Odmiany komunikatywne polszczyzny • Rozziew między rozwojem języka kulturalnego (literackiego > ogólnopolskiego standardowego) a dialektami i gwarami ludowymi (niekulturalne i nieogólnopolskie warianty) (zanik a ścieśnionego); oderwanie od podłoża gwarowego; • Początek samodzielnego kształtowania i samodzielnego rozwoju dialektów i gwar miejskich 35

Czynniki zewnętrznojęzykowe Doba staropolska, np. • • Powstanie państwa, Chrzest Szkoły przyklasztorne; katedralne ; 1364 akademia; Kolonizacja na prawie niemieckim, rozwój miast 36

Czynniki zewnętrznojęzykowe doba średniopolska, np. • upowszechnienie druku; wydawanie książek w języku polskim; • reformacja • rozwój szkolnictwa; szkolnictwo innowiercze (gimnazjum w Elblągu 1535); • humanizm; • egzekucja praw; • małżeństwo Zygmunta Starego z Boną 37

Czynniki zewnętrznojęzykowe doba nowopolska, np. • Założenie Collegium Nobilium 1740 (Konarski) • 1764 (wstąpienie na tron S. A. Poniatowskiego), • 1768 (konfederacja barska), • 1772 (I rozbiór Polski), • 1773 (powołanie KEN), • 1795 (III rozbiór), • Literatura okresu oświecenia 38

Periodyzacja dziejów literatury • 1. ŚREDNIOWIECZE • 2. ODRODZENIE • 3. BAROK • • • 4. OŚWIECENIE 5. ROMANTYZM 6. POZYTYWIZM 7. MŁODA POLSKA 8. 20 -LECIE MIĘDZYWOJENNE Literatura staropolska (dawna) Literatura nowopolska (nowa) 39