HE TOHOR HE WHAKANGOTE N te whnau pupuha

  • Slides: 20
Download presentation
HE TOHORĀ HE WHAKANGOTE

HE TOHORĀ HE WHAKANGOTE

Nō te whānau pupuha te tohorā me te aihe nō te kupu Kariki, ketos,

Nō te whānau pupuha te tohorā me te aihe nō te kupu Kariki, ketos, he tohorā • I takea mai i te kararehe ngote ū noho whenua, engari e 50 -60 miriona tau ki mua ka heke haere ki taimoana. • He rite ngā kōiwi o te paihau tohorā ki ērā o te ringa tangata - nō te tipuna kotahi rāua.

Ngā tohorā o Ahiteāhia • 35 ngā uri o te whānau pupuha i ngā

Ngā tohorā o Ahiteāhia • 35 ngā uri o te whānau pupuha i ngā moana o Aotearoa : – E 8 ngā momo tohorā whai pāhautea – 27 ngā momo tohorā whai niho • E 3 ngā momo o Aotearoa kāore i Ahitereiria • 10 ngā momo o Ahitereiria kāore i Aotearoa.

Ngā tohorā whainiho me ngā tohorā whai pāhautea • E 2 ngā hapū tohorā,

Ngā tohorā whainiho me ngā tohorā whai pāhautea • E 2 ngā hapū tohorā, kei te tikanga whai kai te rerekētanga • He niho ō ngā tohorā whainiho. Ko tēnei hapū o te whānau pupuha ko te Odontoceti. • Kāore he niho ō ngā tohorā whai pāhautea engari he pāhau kē ō rātau, arā, he pāhautea e mau nei ki te kauae runga he tātari kai tōna tikanga. He keratini te hanga o te pāhautea pēnei i te makawe tangata. Ko tēnei hapū o te whānau pupuha ko te Mysticeti.

Ngā tohorā whai pāhautea • Ko te tikanga o Baleen ko te ‘whai pāhau’.

Ngā tohorā whai pāhautea • Ko te tikanga o Baleen ko te ‘whai pāhau’. • Tipu kukune mai ai rātau me te nui o te horo i • • ngā kai paku e kiia nei ko te uraura, e noho ana i ētahi wāhi, hei tauira, te kourarangi i ngā moana o Te Whenua Poutonga. Ka noho pakeke ake rātau i ngā tohorā whainiho, 70 - 80 tau te pakeke. E rua ō rātau tāpiha

Ngā tohorā whai pāhautea Ko te hamupēke te tino o te momo tohorā whai

Ngā tohorā whai pāhautea Ko te hamupēke te tino o te momo tohorā whai pāhautea

Ka kai pēhea? • Ko ētahi, ka horomia te wai me te kai o

Ka kai pēhea? • Ko ētahi, ka horomia te wai me te kai o roto, ka • • tuhaina ki waho i ngā taha o te waha. Koinei ngā tohorā apa, he apa kei raro i ō rātau koro, ka pupuhi ake kia nui atu te wai hei horo. E 5 tana wai te horonga o te tohorā kahurangi. Ko ētahi pēnei i te kewa ka kauhoe me te hāmama hoki o te waha e piupiu haere ana, māna e tātari uraura hei kai. Whakamātautauria te tikanga tātari kai kia kitea ai te mahi a te pāhautea.

NGĀ TOHORĀ WHAINIHO • Kotahi anake te tāpiha • He paku kē atu te

NGĀ TOHORĀ WHAINIHO • Kotahi anake te tāpiha • He paku kē atu te nuinga o ngā ūhā whainiho i ngā taurawhi(toa) engari ngā tohorā whai pāhautea, he nui kē atu ngā ūhā i ngā taurawhi. • Hei te huahua e whai ake nei, ka noho ko te aihe hei tohu mō te hapū tohorā whainiho.

Ngā tohorā whainiho

Ngā tohorā whainiho

Ka kai pēhea? • Kai ai te tohorā whainiho i te ika me te

Ka kai pēhea? • Kai ai te tohorā whainiho i te ika me te wheke • • • mā te mau ki ngā niho. Kāore e ngaua te kai engari ka hurihia te ika e te arero kia horomia upokotia. Ko te kera wēra anake te tohorā kai kararehe toto mahana. Kai kekeno, kai ika pupuha hoki. Me mātaki te kiriata o te whai a te kera wēra.

Ehara te tohorā i te ika! He whakangote kē. • He mahana te toto,

Ehara te tohorā i te ika! He whakangote kē. • He mahana te toto, ka whakawhānau punua • • • ora(mā te hiku), ā, ka whāngaia ki te waiū mōmona. Āhua 9 ki te 18 marama te roā o te hapūtanga. Kāore te punua tohorā e ngote, engari ka whakaparatī i te waiū ki roto tonu i tōna koro. Hanga whakapae ana te hiku tohorā; neke whakarunga, whakararo hoki, kāore i te taha pērā i te ika.

Tō te whakangote hau …. Ehara ō te ika • Puea ake ai te

Tō te whakangote hau …. Ehara ō te ika • Puea ake ai te tohorā ki te • • whakangā, kāore i pērā i te ika. Ka kitea atu tēnei āhuatanga ‘paute’ nei e pupuha ana i te tāpiha e te kaimātaki. Pāwhiria ki konei kia kitea ai te parāoa e paute ana. He pongaihu ngā tāpiha kei runga upoko e noho ana, ā, ko te paute kohu wai. Noho ai te tohorā ki raro wai i te mea kua kī katoa ngā puka i te hau, ā, ka eke ki te 90% o tēnei i ia whakangātanga.

Ka noho mahana pēhea te tohorā? • Ka riro ētahi o te kai a

Ka noho mahana pēhea te tohorā? • Ka riro ētahi o te kai a te tohorā hei hinu ārai • • makariri, hei pera rānei i raro tonu i te kiri. Ka pupuri tonu te pera i te mahana kia kore e riro ki te waitai, ā, ka noho hoki te pera hei pātaka kai mō ngā hekenga roa. Tēnā whakamātautauria te whakaaturanga kitea ai te hua o te pera hei pupuri i te mahana.

Te Moe - Te Kauhoe • Koutata ana te tinana o te tohorā e

Te Moe - Te Kauhoe • Koutata ana te tinana o te tohorā e ngāwari ai te rere i • • • rōwai. Ko te whānau pupuha tētahi o ngā iwi tere i te moana. Kaha ana te piu a te hiku, whakararo, whakarunga. Ko tā te paihau he rūnā, he whakatautika. Moe ai te tohorā i raro i te kārewa o te wai, kia noho te tāpiha ki runga. Whakangā tonu ai i te moe. Menā ka riro i te moe, ka kopia te tāpiha kia kore ai e toromi. He hopu moe te tikanga o te moe a te tohorā.

Te whakawhanaunga • Noho rōpū ai te whānau pupuha hei kauika, te hia kē

Te whakawhanaunga • Noho rōpū ai te whānau pupuha hei kauika, te hia kē o te • • • tohorā, kei te momo anō te tikanga. Hui ai ētahi hei kōhanga i ngā wa o te whakatipu. Noho wehe kē ai te taurawhi i ētahi wā. Ka noho tapuhi tētahi tohorā ki te āwhina i ngā whakawhānautanga punua, māna e tute ake te punua ki te kārewa o te wai ki reira ngāngā ai. Tērā pea nā ētahi o ā rātau tikanga whanaunga kāore e mahue i a rātau ngā tohorā kua paea ki uta, kia whakaoratia rānō kātahi ka tere atu.

Te rongo • Ehara te kite i te rongo matua o te tohorā, he

Te rongo • Ehara te kite i te rongo matua o te tohorā, he • • • poururu nō te wāhi noho. Ko te pā tērā e kitea ana, miri ai tētahi. Kāore he rongo ā-ihu ō te tohorā whainiho, ā, he paku noa nō te tohorā whai pāhautea. Pāorooro ai te tohorā whainiho hei kimi aha māna. Tērā pea he pērā te tohorā whai pāhautea engari kāore i te tino mōhiotia.

Te pāorooro • He ngoto te reo o te tohorā, ka rere • •

Te pāorooro • He ngoto te reo o te tohorā, ka rere • • tarapepe atu te oro i te wai. Ka tūtaki ngā ngaruoro nei ki tētahi mea totoka, ka hoki mai me te kōrero ki te tohorā, te aronga, te ahunga, te tawhiti, te āhua hoki o taua mea, hei tauira, me he kararehe anō, ko te papamoana rānei. Tēnā mātaki mai i te kiriata nei mō te pāorooro hei tikanga whai whekenui.

Te whakapāpātanga • He korowhio te tangi whakapāpā a te tohorā whainiho, he •

Te whakapāpātanga • He korowhio te tangi whakapāpā a te tohorā whainiho, he • • tikanga karere, he kōrero tonu kei roto. Anei kē ngā momo oro a te tohorā whai pāhautea, he whio, he ngoto, he pohū, he ngū. E mōhiotia ana te hamupēke mō te ‘waiata’ - mō te 30 meneti ētahi, ā, roa atu ana, manganga ake ana i te ao mōteatea kararehe. He waiata aroha tonu ēnei e waiatatia ana i te wā o te whaiuritanga. Ko te whio a te tohorā kahurangi te oro rahi kē atu e rangona ana i te ao mataora. Tēnā mātaki mai i tēnei kiriata mō te rangahau i ngā oro rongo o te tohorā.

Te hekenga • Heke ai te tini tohorā i waenganui i ngā rohe kai

Te hekenga • Heke ai te tini tohorā i waenganui i ngā rohe kai me ngā rohe whakatipu, hei tauira, – Ngahuru ana, ka heke whakateraki atu ngā hamupēke ki te rohe o Hāmoa, o Tonga, o Niu Karetōnia ki te whakatipu uri, kōanga ana ka heke ki Te Whenua Poutonga ki te kai. • E 3 ngā tikanga o te hekenga tohorā: – Heke atu ai ngā ūhā hapū kia tae tuatahi atu ki ngā rohe kai, kia nui atu te kai mā rātau. – Kātahi ka heke ko ngā taurawhi(toa). – Ka mutu ko ngā ūhā kāore i te hapū me ērā e whai punua ana.

Te whaitohorā me ngā pānga o te tangata ki te tohorā. • I te

Te whaitohorā me ngā pānga o te tangata ki te tohorā. • I te whaihaere ngā mātaimoana i ngā ara • hekenga o te tohorā kia mōhio ai rātau ki ngā pānga o te huringa o taiao ki te tohorā. Hei tauira, kua kitea e ngā mātaimoana, e tāmate haere ana te tini tohorā i te ngau mai a ngā para paitini i te wai e pēhi nei i te kahu ārai mate o te tohorā.