HCRE BLNMELER Hcre neden blnr Yzey r Hacim

HÜCRE BÖLÜNMELERİ Hücre neden bölünür? -Yüzey (r²) / Hacim (r³) oranının azalması büyüyen hücrenin madde alışverişi yapmasını zorlaştırır. -Sitoplazma çekirdek ilişkisinin bozulması -DNA etkisi yani DNA nın bölünme emri vermesi

HÜCRE DÖNGÜSÜ İnterfaz (Hazırlık Evresi) Mitotik Evre Karyokinez ( Çekirdek Bölünmesi) -Profaz -Metafaz -Anafaz -Telofaz Sitokinez ( Sitoplazma Bölünmesi) -Hayvanlarda BOĞUMLANMA ile olur -Bitkilerde ARA LAMEL ile olur

Mitoz Bölünmenin Özellikleri -Bölünme sonucunda aynı genetik yapıda iki yavru hücre oluşur (mutasyon hariç) -Kromozom sayısı sabit kalır -Diploid(2 n) ve bazı haploid (n) kromozomlu hücrelerde görülür -Çok hücreli canlılarda» büyüme, gelişme ve rejenerasyonu (onarım) sağlar

-Tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar -Bir ana hücreden iki yavru hücre meydana gelir n 2 n 2 n 2 n n n İki kromatidli Bir kromozomun şekli

HÜCRE DÖNGÜSÜ

İnterfaz (Hazırlık) Evresi -Hücrenin bölünmeye hazırlandığı evredir -En uzun evredir bölünmenin %90 lık kısmını oluşturur -Bu evrede ribozom, mitokondri, golgi ve kloroplast organellerinin sayısı artar -Bitkiler dışındaki diğer canlılarda sentrioller eşlenir -RNA ve protein sentezi hızlanır

-Üretilen proteinlerden hızlanan metabolizmayı kontrol etmek için enzimler üretilir -Artan enerji ihtiyacını karşılamak için ATP üretilir -Tüm bu olaylar sonucu hücrenin sitoplazması artarak hücre büyür -Kromozomlar kromatin ipliği yani yumak halinde bulunur

-DNA kendini eşleyerek kopyasını oluşturur -DNA miktarı 2 n‘den 4 n‘e yükselir yani miktarı iki katına çıkar ancak kromozom sayısı değişmez

Profaz Evresi -Kromatin iplikleri kısalıp kalınlaşarak kromozomlara dönüşür -İğ iplikleri oluşur (Bitkilerde iğ iplikleri yoktur yerine mikrotibüller bulunur) -İğ ipliklerinin bir kısmı kinetokorlara bağlanır -Sentrozomlar kutuplara çekilir -Çekirdek zarı, çekirdekçik ve

endoplazmik retikulum eriyerek kaybolur İki kardeş kromatidli Bir kromozomun şekli 2 kardeş kromatid

Metafaz Evresi -Eşlenmiş durumdaki sentrioller hücrenin ekvatoral düzlemine dizilir -Kromozomların en belirgin olduğu evredir -Kromozom sayısında yada şeklindeki anormallikler bu aşamada belirlenir

Anafaz Evresi -Kardeş kromatidlerin birbirinden ayrılarak zıt kutuplara çekildiği evredir Telofaz Evresi -Çekirdek zarı tekrar oluşmaya başlar -İğ iplikleri kaybolur

-Kromozomlar uzayıp incelerek tekrar kromatin ipliklere dönüşür -Çekirdekçik tekrar oluşur -İki çekirdekli bir hücre oluşur Örnek: 64 kromozomlu bir hücre arkaya 5 mitoz bölünme geçiriyor. Bölünme sonunda ortamda a) kaç hücre bulunur? b) kromozom sayısı ne olur? Çözümü: a) 25 = 32 hücre bulunur b) Kromozom sayısı değişmediğinden 64 kromozomludur

Sitoplazma bölünmesi (sitokinez): →Çekirdek bölünmesinden hemen sonra sitoplazma bölünmesi başlar. →Hayvanlarda, sitoplazma boğumlanarak bölünür. →Bitkilerde ise hücre çeperi bulunduğundan; sitoplazma boğumlanarak bölünemez. →Bu nedenle bitkilerde golgi organeli tarafından, ara lamel (orta lamel) oluşturularak hücre bölünür. →Böylece, mitoz bölünme sonunda; bir hücreden aynı genetik şifreye sahip iki hücre oluşur.

Not: →Sinirhücreleri, sentrozomlarını kaybettiğinden dolayı bölün emez. →Olgun memeli alyuvarları, çekirdek ve organellerini kaybettiğinden dolayı b ölünemez. →Çizgilikas hücreleri, aşırı farklılaştıklarından dolayı bölüne mez. →Gözdeki retina hücreleri bölünemez. →Bitkilerin değişmez doku hücreleri bölünemez.

Mitoz bölünmede kromozom sayısının ve DNA miktarının evrelere göre değişimi: Kromozom miktarı interfazda iki katına çıkarken telefazda tekrar eski haline gelir Mitoz bölünmede kromozom sayısı asla değişmez

HÜCRE DÖNGÜSÜNÜN KONTROLÜ G 1 kontrol noktası: -Hücrenin yeteri kadar büyüyüp-büyümediği -DNA’ da hasar olup-olmadığı -Ortamda yeterli besin bulunup bulunmadığı kontrol edilir. Sorun yoksa devam et sinyali verilir G 2 kontrol noktası: -DNA kendini eşlerken hata veya hasar meydana gelmişse bu hatalar giderilene kadar hücre döngüsü durdurulur. Hata yoksa hücre çekirdek bölünmesine başlar. M kontrol noktası: Metafaz evresinde gerçekleşir. İğ ipliklerinin, kromozomların kinetokorlarına bağlanıp-bağlanmadığı kontrol edilir. İğ ipliklerinin kromozomlara bağlanmasında hata yoksa devam et sinyali verilir. Kinetokorlar iğ ipliklerine bağlanmadıysa anafaz evresi başlamaz. Hücre döngüsünün doğru işleyebilmesi için kontrol noktalarında işlevsel bazı moleküller vardır. Bunlar siklin ve siklin bağımlı kinazladır. Bu moleküllerin miktarındaki ve aktivitelerindeki değişim hücre döngüsündeki olayların hızını belirler. Siklin bağımlı kinazlar çoğu zaman inaktif olan sabit derişimli moleküllerdir. İnaktif olan siklin bağımlı kinazlar siklinlerle bağlanarak aktifleşir. Böylece oluşan sinyallerle döngünün başlaması ve sürdürülmesi sağlanır. *

HÜCRE BÖLÜNMESİ KONROL EDİLMEZ İSE NE OLUR ? Çeşitli nedenlerle bu kontrol ortadan kalkarsa hücreler kontrolsüz olarak bölünüp çoğalmaya başlar, tümör oluşumu ve kanser hastalığı ortaya çıkar Kanserli hücreler kan ve lenf dolaşımına katılarak bütün vücudu dolaşıp farklı dokulara yayılabilir. Bu olaya metastaz denir.

Eşeysiz Üreme Nedir? Ata canlıdan gamet oluşturmaksızın mitoz bölünme ile yeni bireylerin oluşmasına eşeysiz üreme denir. Gamet oluşumu yani üreme hücresi oluşmadığından döllenme de gerçekleşmez. Eşeysiz Üreme Özellikleri -Tek ata canlı vardır. -Temelini mitoz bölünme oluşturur. -Çeşitlilik sağlanmaz. -Değişen çevre şartlarına dayanıksız bireyler oluşur. -Kısa aralıklarla çok sayıda birey oluşur. UYARI: Eşeysiz üreyen canlılarda kalıtsal çeşitlilik ancak mutasyon sonucunda gerçekleşebilir. Eşeysiz Üreme Çeşitleri 1) Bölünerek Üreme -Arke, bakteri, amip, paramesyum ve diğer tek hücreli canlıların çoğunda görülür. -Ana bireyin belirli bir büyüklüğe ulaştıktan sonra bölünmesi ile gerçekleşir. -Temelini mitoz bölünme oluşturur. -Oluşan bireylerin genetik yapısı birbirleriyle ve ata canlıyla aynıdır (Mutasyon yoksa).

2) Tomurcuklanmayla Üreme Bira mayası, sünger, hidra, denizanası ve mercanlarda görülür. Ana canlı üzerinde mitoz ile oluşan çıkıntıların gelişerek yeni canlıları oluşturmasıdır. Oluşan bireyler ana canlıdan ayrılabileceği gibi bağlı kalıp koloni de oluşturabilir. Genetik çeşitlilik sağlanmaz. UYARI: Hidra, denizanası ve süngerler eşeyli üreme de yapabilir. Hidrada tomurcuklanma ile üreme Bira mayasında tomurcuklanma ile üreme

2) Sporla Üremede rol oynayan sporlar, haploit canlılarda mitoz bölünmeyle, diploit canlılarda mayoz bölünmeyle meydana gelir. Sporlar n kromozomludur. Bu üreme şekli; bazı bir hücrelilerde örn plazmodium da, mantarlarda, eğrelti otlarında, su yosunlarında ve kara yosunlarında görülür. UYARI: Sporlar, mayoz ile oluştuğunda sporla üremede çeşitlilik sağlanır. Mantarlar eşeysiz üreme sırasında olgunlaşarak her spor kesesi n kromozomlu sporlar oluşturur. Rüzgar, su ile uygun ortama taşınan spor müsilaj salgılayarak tutunur. Daha sonra hif ve miseller gelişir. Hiflerin bir kısmı yüzeye dik büyür ve uçlarında spor kesesi gelişir. Eğrelti otlarının hayat devrelerinde sporla üreme

3) Vejetatif Üreme Gelişmiş bitkilerde görülen rejenerasyona (yenilenmeye) dayalı üreme şeklidir. Bitkinin üremeyle ilgili olmayan bir organından (vejatatif organ) yeni bir bitkinin oluşmasıdır. Bitkinin, kullanılan organına göre çeşitlere (çelikle, yumruyla, sürünücü gövde ile) ayrılır. UYARI: Vejatatif üreme sayesinde, ana bitkinin kalıtsal özellikleri korunduğu için ırkın devamlılığı sağlanır, daha kısa sürede yeni bir bitki elde edilir. Ayrıca tohum oluşturma yeteneğini kaybetmiş bitki türlerinin nesli devam eder. a. Çelikle Üreme Ana bitkiden koparılan yaprak ya da dal parçasına çelik, çeliğin gelişerek yeni bitkiyi oluşturmasına çelikle üreme denir. Çelik olarak seçilen parçalar genç dallardan alınır. Bunun nedeni, bu parçalarda mitoz bölünmenin hızlı olmasıdır. Örn: Kavak ve söğüt dallarından yeni bitki elde edilmesi.

b. Yumruyla Üreme Besin depolamış toprak altı gövdesinden (yumru) yeni bitkinin gelişmesidir. Örn: Patates yumrusundan yeni patates gelişmesi. c. Sürünücü Gövde ile Üreme Toprak üstünde ya da altında sürünen gövde yapılarından kök oluşumu ile yeni bitkinin oluşmasıdır. Örn: Çilek bitkisinde üreme.

4) Rejenerasyon (Yenilenme) ile Üreme Organizmanın eksilen parçalarının onarılarak yeni canlının oluşturulmasıdır. Tüm çok hücreli canlılarda rejenerasyon yeteneği vardır. Fakat bu yetenek, canlının evrimsel gelişmişlik derecesi arttıkça azalır. Bu nedenle rejenerasyon basit yapılı canlılarda üremeyi, gelişmiş yapılı canlılarda onarımı sağlar. Örnek: Denizyıldızından kopan parçaların kendini yenileyerek yeni denizyıldızlarını oluşturması (Üreme). Kertenkelenin kopan kuyruğunun yerine yeni bir kuyruğun oluşması (Onarım). UYARI: İnsanda dil, deri, kemik iliği ve karaciğerin rejenerasyon yeteneği fazlayken; kalp, sinir ve gözde bu yetenek yok denecek kadar azdır.