Hazrlad Gnc hr Nadir Hseynov adna 38li tam

Hazırladı: Gəncə şəhər Nadir Hüseynov adına 38№-li tam orta məktəbin 91 sinif şagirdi Əlizadə Səbinə. Mövzu: Müxtəlif mühitlərdə elektrik cərəyanı.

Metallarda elektrik cərəyanı. "Metalların elektrik keçiriciliyi sərbəst elektronların nizamlı hərəkətindən ibarətdir" fərziyyəsini ilk dəfə alman fiziki Karl Rikke irəli sürmüşdür.

Metallar-kristal quruluşa malik fiziki sistemdir. Adi halda metal atomları elektronunu itirərək müsbət iona çevrilir. Kristal qəfəsin düyünlərində yerləşən bu ionlar müəyyən tarazlıq vəziyyətləri ətrafında rəqsi hərəkət edir. Ona görə də ionlar metallarda elekrik cəryanının yaranması prosesində iştirak edə bilmir. Metallarda elektronlar ionlararası fəzada sərbəst hərəkət edir. Elektrik sahəsi olmadıqda sərbəst elektronlar xaotik hərəkət edir. Naqili cərəyan mənbəyin birləşdirdikdə yaranan elektrik sahəsi sərbəst elektronların xaotik hərəkətinə müəyyən nizamlılıq verir. DEMƏLİ, METALLARDA ELEKTRİK CƏRƏYANI SƏRBƏST ELEKTRONLARIN NİZAMLI HƏRƏKƏTİDİR.

Elektrolitlərdə elektrik cərəyanı. Məhlulları və ya ərintiləri elektrik cərəyanını keçirən maddələr elektrolitlərdir. Elektrolitdən cərəyan keçdikdə ondan maddə ayrılması baş verir. Məsələn, iki kömür elektrod cərəyan mənbəyinin qütblərinə birləşdirilir. Elektrodlar elektrolitik vannaya mis 2 -xloridin suda məhluluna daxil edilir və dövrə qapanır. Yaranan elektrik sahəsi müsbət mis ionlarına katoda doğru, mənfi 2 -xlor ionlarına isə anoda doğru istiqamətlənmiş hərəkət verir-elektroliddə cərəyan yaranır. Bu proses elektroliz adlanır. Elektroliz zamanı elektrodlar üzərində ayrılan maddənin kütləsi elektrolitdən keçən elektrik yükünün miqdari ilə düz mütənasibdir. m=k q m=k. It ELEKTRİK CƏRƏYANI MÜSBƏT VƏ MƏNFİ İONLARIN NİZAMLI HƏRƏKƏTİDİR.

Vakuumda elektrik cərəyanı. Elektronların yüksək temperatura qədər qızıdırılan metalı tərk etməsi hadisəsi termoeletron emissiyası adlanır. İş prinsipi termoelektron emissiyasına əsaslanan, katod və anoddan ibarət ikielektrodlu vakuum balonu ikielektrodlu elektron lampası və ya vakuum diodu adlanır. VAKKUM DİODU

Vakuum diodunda elektronlar yalnız bir istiqamətdə -katoddan anoda doğru hərəkət edir. Katod cərəyan mənbəyinin mənfi, anod isə müsbət qütbünə birləşdiriləsə, bu elektrodlar arasında yaranan elektrik sahəsinin təsiri ilə elektronlar anoda doğru nizamlı hərəkət edir. Bu elektronlar anoda çatdıqda ondan elektrik cərəyanı keçir. Əgər qütblər əks şəkildə birləşərsə bu zaman elektrik cərəyanı keçmir. Deməli, vakuum diodunda cərəyanın əks keçidi yoxdur.

Qazlarda elektrik cərəyanı. Qaz adi şəraitdə dielektrikdir. Onu təşkil edən atom və malekullar neytraldır. Qazlardan elektrik cərəyanını keçirmək üçün sərbəst yük daşıyıcılar yaratmaq lazımdır. Bu iki üsulla mümkündür: 1. Qaz molekullarını xarici təsirlə ionlaşdırmaqla. 2. Qaz mühitinə xaricdən yüklü zərrəciklər daxil etməklə. Qazlarda elektrik cərəyanının keçməsi qaz boşalması adlanır. Qazlarda elektrik cərəyanı elektrik sahəsinin təsiri altında elektronların, müsbər və mənfi ionların nizamlı hərəkətidir. İonlaşdırıcının təsiri altında baş verən qaz boşalması qeyri-müstəqil boşalma adlanır. Xarici təsir olmadan qazın elektrik cərəyanını keçirməsi mütəqil boşalma adlanır.

Qığılcım boşalması-havada elektrodlar arasında yüksək gərginlik olduqda baş verir və nazik ziqzaq formalı işıqlı kanallar dəstəsi şəklində müşahidə edilir. Qövs boşalması-cərəyan mənbəyinə qoşulan iki kömür elektrodu birbirinə toxundurub sonra aralıqda onlar arasında çox parlaq qövsşəkilli işıqlanma müşahidə olunur.

Tac boşalması-iti ucluqlu yüklü naqillərin ətrafında yaranan güclü elektrik sahəsinin təsiri ilə havanın elektron zərbəsi ilə ionlaşmasıdır. Alovsuz boşalma-aşağı təzyqlərdə şüşə boru daxilindəki anod və katod aralığında işıqlanan zolaq şəklində müşahidə olunur.