GMT 314 MHENDSLK LMELER ubat 2018 79 Aplikasyon

GMT 314 MÜHENDİSLİK ÖLÇMELERİ Şubat 2018 /79

Aplikasyon: Planlar üzerindeki konuma dayalı bilgilerin, yerine işaretlenmesidir. İkiye ayrılır • Yatay aplikasyon • Düşey (Yükseklik) aplikasyon 2/79

Aplikasyon Türleri Mühendislik uygulamalarında sık karşılan aplikasyon türleri genel olarak şunlardır: ‐Yatay Aplikasyon 1. Noktaların aplikasyonu, 2. Açıların aplikasyonu, 3. Doğruların aplikasyonu, 4. Eğrilerin (kurbların ) aplikasyonu, - B‐Düşey Aplikasyon 1. Bina yüksekliklerinin aplikasyonu 2. Şev kazıklarının aplikasyonu 3. Tünel aplikasyonu, 3/79

YATAY APLİKASYON NOKTA APLİKASYONU MÜHENDİSLİK ÖLÇMELERİ İÇİN APLİKASYONU YAPILACAK OLAN PLAN NE BİÇİMDE OLURSA OLSUN, MUTLAKA KOORDİNATLARININ BİLİNMESİ GEREKLİDİR. Koordinat elde etmek için ise: - Daha önce yapılmış çalışmalardan bu iş için hesaplayarak, - Kağıt veya sayısal ortamdaki plan üzerinden okuyarak yapılabilir. 4/79

YATAY APLİKASYON NOKTA APLİKASYONU Bir noktanın aplikasyonu için gerekli olan elemanlar, plan veya proje üzerinden yeter doğrulukta grafik olarak ölçülerek veya sayısal olarak hesaplanarak elde edilir. Nokta aplikasyonunda kullanılan yöntemler - Bağlama yöntemi - Dik koordinat yöntemi - Kutupsal koordinat yöntemi - Kestirme (ileriden ve geriden) yöntemi 5/79

YATAY APLİKASYON NOKTA APLİKASYONU Bağlama yöntemi - a, b ve c uzunlukları proje üzerinden ölçülür veya koordinatlar varsa hesaplanır. - Zeminde A ve B noktalarından aynı anda ölçü alınır. a, b uzunluklarının kesişme noktası bulunur. Bu noktada tutulan çekül yardımıyla P noktasının yeri belirlenir. - Kontrol için c uzunluğu arazide ölçülür. İki şerit metre yoksa her iki noktadan yay çizilerek yayların kesişme noktası olan P noktası elde edilir. Yöntemin hassasiyeti – a ve b kenarlarının uzunluğu arttıkça konum hatası da artar. Ayrıca a ve b nin bir şerit metre boyundan büyük olmama şartı vardır. 6/79

YATAY APLİKASYON NOKTA APLİKASYONU Dik koordinat yöntemi - P noktasından AB doğrusuna bir dik çizilir. - AP’, PP’, BP’, AP uzunlukları ölçülerek grafik olarak koordinatlar elde edilir. - Ya da A, B, P noktalarının koordinatları varsa aynı uzunluklar hesap ile bulunur. Yöntemin hassasiyeti – dik boyu arttıkça konum hatası da artar. Dik boyunun şerit metre boyunu geçmesi hatayı tecviz dışına çıkarır. 7/79

YATAY APLİKASYON NOKTA APLİKASYONU 8/79

YATAY APLİKASYON NOKTA APLİKASYONU Kestirme yöntemi - Bu yöntemde iki adet doğrultu ölçen alet, jalon veya çekül kullanılır. - Aletler A ve C noktalarına kurulur. - Bu noktalarda hesaplanan a, b veya f, l açılarına göre P noktasına ait doğrultular zeminde belirlenir. - Jalon tutan yardımcı eleman alet operatörlerinin talimatlarına uyarak P noktasını aplike eder (zemine çakar). Yöntemin hassasiyeti – Belirli bir değer aralığının dışında a ve b açısı büyürken konum hatası artar. 9/79

YÜKSEKLİK APLİKASYONU GEOMETRİK YÜKSEKLİK ÖLÇÜSÜ Diğer adı Nivelmandır. Nivelmanda yükseklik iki noktada yapılan okumaların farkı olarak hesaplanır. -Geometrik nivelmanda incelik 1 km’de ± 1 -10 mm arasındadır. -Hassas nivelmanda ise incelik, 1 km’de ± 0. 2 mm ile ± 0. 5 mm arasındadır. 10/79

11/79

YÜKSEKLİK APLİKASYONU S uzaklığı büyükse küresellik ve refraksiyonun etkisini de dikkate almak gerekir. TRİGONOMETRİK NİVELMAN Trigonometrik nivelmanda yükseklik farkları basit olarak, iki nokta arasındaki uzunluk ile düşey açıdan yararlanılarak elde edilmektedir. Trigonometrik nivelman, daha çok konum koordinatlarının elde edilmesi için oluşturulan jeodezik ağlarda nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde, sağladığı incelik yeterli olduğu sürece mühendislik hizmetlerinde ve geometrik nivelmanın uygulanamadığı dağlık arazideki her türlü yükseklik ölçmesinde uygulanır. -Bu yöntemde incelik 1 km’de ± 1 cm ile ± 10 cm arasındadır. S (m) 100 200 300 400 0. 07 0. 27 0. 61 1. 09 k = 0. 13 R=6370 km 12/79

13/79

14/79

MÜHENDİSLİK ÖLÇMELERİ YOL Yolların Sınıflandırılması • • • Anayollar (arterler): Ülke içi ve ülkeler arasındaki büyük yerleşim merkezlerini birbirine bağlayan yollardır. Bu yollar üzerinde, büyük merkezlerin üretim ve çekim trafikleri yanı sıra toplayıcı yollardaki trafikler de bulunur. Standartları yüksek yollardır. Bölünmüş yol, bölünmemiş yol; ekspresyol, otoyol anayollara örnek olarak gösterilebilir. Toplayıcı yollar: Anayollardakine nazaran daha küçük yerleşim merkezlerindeki üretim ve çekim trafiğini taşıyan yollardır. Trafik ve hız değerleri daha küçük dolayısıyla standartları daha düşük yollardır. İl yolları örnek olarak verilebilir. Yerel yollar: Genelde toplayıcı yollara bağlanan, çok daha küçük yerleşim birimlerine ulaşımı sağlayan, bunların dışında özel mülk ve tesislerin de bağlandığı yollardır. Standardı en düşük yollar olarak trafik, hız değerleri ve seyahat konforu küçüktür. Bir ülke yol ağının büyük bir kısmını bu tip yollar oluşturur. 15/79

MÜHENDİSLİK ÖLÇMELERİ YOL SIFIR POLİGONU Sıfır poligonu geçkinin geçtiği araziye uygulanan sabit eğimli yol eksenidir. Sıfır poligonu yarma ve dolgu gerektirmeyen bir hat olduğundan sıfır adını almıştır. 16/79

17/79

SIFIR POLİGONU Sıfır poligonu geçkinin geçtiği araziye uygulanan sabit eğimli yol eksenidir. Sıfır poligonu yarma ve dolgu gerektirmeyen bir hat olduğundan sıfır adını almıştır. 18/79

DAİRE YAYLARI (KURPLARIN) APLİKASYONU Karayolları, demiryolları vb. güzergahlar, zorunlu noktalar arasını arazi şartlarına göre kırık çizgilerle bağlarlar. Bu çizgi yol eksenidir. Ancak yol üzerinde hareket eden araç, kırık noktalarda dönüş yapamayacağı için, kırık çizgiler bir eğri ile birleştirilir. 19/79

Kurp Elemanları Curve Elements 20/79

BİRLEŞİK KURPLAR Bazı durumlarda yol eksenini oluşturan doğruları bir daire yayı ile bağlamak mümkün olmaz. Bunun en önemli nedeni arazi koşulları ve özellikle dağlık bölgelerde sık karşılabilecek bir durumdur. Böyle durumlarda bir daire yayı yerine, birden fazla daire yayından oluşan kurplar kullanılır. Bunlara birleşik kurp denir. Birleşik kurpların özellikleri, yarıçapları birbirinden farklı ama daire yaylarının birleşme noktasındaki teğetleri aynıdır. Bir birleşik kurbun 7 elemanı vardır: R 1, R 2 yarıçapları, t 1, t 2 teğet boyları, Δ, Δ 1, Δ 2 sapma açıları 21/79

BİRLEŞİK KURPLARDA HESAPLAMALAR 22/79

BİRLEŞİK KURPLARDA HESAPLAMALAR 23/79

BİRLEŞİK EĞRİLERİ (GEÇİŞ KURPLARI) Yolun aliyman kısmında eğrilik sıfır iken, R yarıçaplı daireye geçildiğinde eğrilik, 1/R değerini alır ve daire boyunca bu sabit değeri devam ettirir. Kurpdan çıkışta eğrilik yine sıfır olur. Kurba giriş ve çıkışta bir kesiklik söz konusu olur. Araçların hızlı kullanıldığı bir yolda bu durum bazı sakıncalar doğurur. Çünkü yolun aliyman kısmında hareket eden bir araç hiçbir yan kuvvetin tesirinde değilken, kurba girdiği anda gibi bir kuvvetin etkisine girer ve araç dışarı doğru savrulur. Merkezkaç kuvvetin etkisini azaltmak için v hızını azaltmak veya R yarıçapını büyütmek akla gelebilir. Hızı azaltmak, hız yolunun yapısına ters düşer. R yarıçapını da istenen değere getirmek arazi şartlarından dolayı mümkün olmayabilir. Bu durum hem karayolu hem de demiryolu için söz konusudur. 24/79

BİRLEŞİK EĞRİLERİ (GEÇİŞ KURPLARI) Merkezkaç kuvvetini azaltmanın en etkili yolu, kurpta yola enine eğim (Dever) vermektir. Ancak bu eğim aniden verilemez. Yolun belirli bir kısmından başlayarak, yavaşça gerekli değere kadar artırılır. Aiymanda sıfır olan eğrilikten, 1/R eğrilik değerine ulaşmak ve bu arada istenilen dever değerine varmak için, aliymanla R yarıçaplı kurp arasına eğriliği yavaş artan bir eğri yerleştirilir. Bu eğriye birleştirme eğrisi, geçiş kurbu veya rakordman kurbu denir. Geçiş kurbuna girildiğinde dever ve eğrilik beraberce düşünülür ve bu sayede araç bir aliymandan diğerine eğri üzerinde denge durumunda geçer. Geçiş kurbu ile kurp, birleşme noktasında aynı doğruya teğettir. Geçiş kurbu olarak değişik eğriler kullanılabilir. 25/79

26/79

27/79

DEVER( ENİNE EĞİM) Bir araç kurba girdiğinde meydana gelen merkezkaç kuvvetinin etkisini, araca yavaşça verdirmek için birleştirme eğrisi kullanılır. Ancak bu etkiyi yok etmez. Merkezkaç kuvvetinin etkisini tamamen yok etmek için yolun enine eğimi azar artırılır. Bu eğime DEVER denir. Aynı durum demiryollarında söz konusu olduğunda kurbun dış kenarındaki ray yükseltilir. a = Deverin eğimi V = aracın hızı (km/sa) R = kurbun yarıçapı 28/79

DEVER( ENİNE EĞİM) Aliyman yol kesiti. Yağmur sularını yol platformundan uzaklaştırmak için yol ekseninin her iki tarafına ‐%2 eğim verilir. 29/79

DEVER( ENİNE EĞİM) Kural: • Bütün kurblarda dever kullanılmalıdır. (Şehir içleri hariç) • Maksimum dever %10 dur. • Kar ve buzun hüküm sürdüğü yerlerde maksimum dever %8 olacaktır. • Minimum dever %2 olmalıdır. • Rakorman uzunluğu en az 45 m olacaktır. Kurba girerken eğim yavaşça artırılmaya başlanır, 30/79

DEVER( ENİNE EĞİM) Verilebilecek en fazla eğim, Eşitliği ile verilmişti. Ancak ülkemiz yollarında %8 den fazla dever uygulanmaz. Önce, çatı şeklindeki (balık sırtı) -%2 eğimli yolun kurbun dış kısmındaki kanadı kaldırılarak +%2 eğime getirilir. Sonra, yolun her iki kanadı beraber döndürülerek en fazla eğime ulaştırılır (q). 31/79

DEVER( ENİNE EĞİM) Birleştirme Eğrisi Olduğunda Dever Uygulaması Deverin -%2 eğimden +%2 eğime ulaşması için alacağı yol eşitliği ile hesaplanır. Birleştirme Eğrisi Olmadığında Dever Uygulaması Rakordman boyunun 2/3 ü aliyman kısmına, 1/3 ü kurp içine alınır. Rakordman boyu L ise bağıntısından bulunur. Ancak, 45 metreden küçük rakordman boylarında L=45 m olarak alınır. Herhangi bir l uzaklığında deverin değeri qx Sonra, platformun her iki kanadı aynı anda dönerek maksimum dever değerine L boyunca ulaşır. 32/79

DEVER( ENİNE EĞİM) DEVER DİYAGRAMI SAĞ KURP GÖSTERİMİ 33/79

DEVER( ENİNE EĞİM) DEVER DİYAGRAMI SAĞ KURP GÖSTERİMİ 34/79