GELR DAILIMI l l l l GELR DAILIMI

GELİR DAĞILIMI

l l l l GELİR DAĞILIMI İLE İLGİLİ KAVRAMLAR VE TANIMLAR GELİR TÜRLERİ GELİR DAĞILIMINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER GELİR DAĞILIMININ ADALETSİZ OLMASININ SEBEPLERİ TÜRKİYE’DE GELİR DAĞILIMI LORENZ EĞRİSİ VE GINI KATSAYISI TÜRKİYE’NİN GINI KATSAYISI İLE DİĞER ÜLKELERLE KARŞILAŞTIRILMASI SONUÇ

GELİR: l l Gelir bir milli ekonomide belirli bir dönemde genellikle bir yılda yeniden yaratılan mal ve hizmet değerlerinin toplamıdır. Hane halkı ya da fert açısından gelir, üretime yapılan katkı karşılığında belirli bir sürede elde edilen değerlerin toplamıdır.

Kişisel Kullanılabilir Gelir üretim faktörlerine yapılan gerçek ödemeler + kamu ve özel teşebbüslerden ve dış alemden kimselere yapılan tek taraflı transferler dolaysız vergiler ve hane halkının devlete yaptığı tek taraflı transferler

Hane halkı kullanılabilir gelir l Hanede yer alan her bir ferdin yıllık kullanılabilir gelirinin toplamından hane halkı kullanılabilir gelirine ulaşılabilinmektedir.

1. % 20 2. %20 3. % 20 4. % 20 5. % 20 3 509 804 3 509 804 14 566 205 13 395 793 14 212 659 14 715 167 14 721 345 15 ve daha yukarı yaştaki fert sayısı 9 235 958 9 481 535 10 183 791 11 077 144 11 466 136 15 yaştan küçük fert sayısı 5 330 247 3 914 258 4 028 867 3 638 023 3 255 209 Çalışan fert sayısı 4 252 838 4 222 657 4 612 920 5 127 275 5 789 923 Gelir getiren fert sayısı 5 725 910 5 875 612 6 190 490 6 764 270 7 508 162 15 467 821 297 28 317 985 202 40 479 110 521 57 779 851 101 113 594 982 567 Ortalama hane geliri 4 407 8 068 11 533 16 462 32 365 Ortalama fert geliri 1 062 2 114 2 848 3 927 7 716 - 6 492 9 745 13 586 20 163 Grubun en yüksek geliri 6 492 9 745 13 586 20 163 387 597 Medyan geliri 4 677 8 046 11 494 16 250 26 902 Tahmini hanehalkı sayısı Tahmini fert sayısı Toplam hane geliri Grubun en düşük geliri

GELİR TÜRLERİ: 1)Faaliyet gelirleri l Ücret, maaş ve yevmiye gelirleri l Müteşebbis gelirleri 2)Faaliyet dışı gelirler l Gayrimenkul gelirleri l Menkul kıymet gelirleri l Karşılıksız gelirler

Gelir Dağılımını Etkileyen Faktörler: Servetin dağılımı l İşgücü niteliğinin tanımı l Faktör fiyatlarının dağılımı l Diğer faktörler; yüksek enflasyon, para arzı artışları, yüksek faizler, yüksek devalüasyon, bütçe açıkları, nüfus artışı, iç borçlanma, etkin olmayan vergi sistemi. l

TÜRKİYE’DE GELİR DAĞILIMINDAKİ EŞİTSİZLİĞİN ARTMASININ NEDENLERİ: 1) 2) 3) 4) 1970’li yıllardan beri giderek artan enflasyon İç ticaret hadlerinin süratle tarım sektörü aleyhine gelişmesi İç piyasada satın alma gücünü kırarak iç talebi daraltma ve ihracatı arttırmak amacı ve bu amaçla yürürlüğe konulan ekonomi politikası önlemleri genel bütçeden eğitim, kültür ve sağlık hizmetleri için ayrılan ödeneklerin reel olarak azalması, kamu kesiminin ürettiği mal ve hizmetlere durmadan zam yapılması, toptan vergi gelirleri içinde dolaylı vergilerin payının yükselmesi

TÜRKİYE’DE GELİR DAĞILIMI KİŞİSEL GELİR DAĞILIMI: Bir ülkede belirli bir sürede yaratılan tüm gelirin haneler ya da kişiler arasında bölüşüldüğünün ortaya konulması, hanelerin sosyal ve ekonomik yapılarında zaman içinde meydana gelen değişikliklerin belirlenmesi. l

HANEHALKI YÜZDELERİ 1963 1968 Birinci %20 4, 5 İkinci %20 8, 5 7, 0 Üçüncü %20 11, 5 Dördüncü%20 Beşinci %20 3, 0 1973 3, 5 1986 1987 1994 3, 9 5, 2 4, 9 8, 0 8, 4 9, 6 8, 6 10, 0 12, 5 12, 6 14, 0 12, 6 18, 5 20, 0 19, 5 19, 2 21, 1 19, 0 57 60, 0 56, 0 55, 9 49, 9 54, 9

Hanelerin Yüzde 20’lik Dilimlere Göre Gelirleri ve Gini Katsayısı GÖSTERGELER TÜRKİYE KENT KIR 1973 1987 1994 BİRİNCİ %20 3, 50 5, 24 4, 86 5, 43 4, 83 5, 21 5, 57 İKİNCİ %20 8, 0 9, 61 8, 63 9, 33 8, 19 10, 03 10, 14 ÜÇÜNCÜ %20 12, 50 14, 06 12, 61 13, 60 11, 87 14, 98 14, 80 DÖRDÜNCÜ %20 19, 50 21, 15 19, 03 20, 71 17, 90 21, 97 21, 79 BEŞİNCİ %20 56, 50 49, 94 54, 88 50, 93 57, 22 47, 82 47, 70 GİNİ KATSAYISI 0, 51 0, 43 0, 49 0, 44 0, 51 0, 41 Kaynak: Sıddık Ensari, “Son Yirmi Yılda Gelir Dağılımı” Ekonomik Forum Dergisi, 15 Nisan 1997. S. 18.

%20’lik dilimler TÜRKİYE KENT KIR 1994 2002 2003 2004 2005 100 100 100 100 4, 9 5, 3 6, 0 6. 1 4, 8 5, 5 6, 1 6, 4 6. 4 5, 6 5, 2 6, 4 6, 3 6. 1 İKİNCİ %20 8, 6 9, 8 10, 3 10, 7 11. 1 8, 2 9, 7 10, 3 10, 8 11. 5 10, 1 10, 3 11, 0 11, 2 11. 3 ÜÇÜNCÜ %20 12, 6 14, 0 14, 5 15, 2 15. 8 11, 9 13, 9 14, 5 15, 2 16. 0 14, 8 14, 7 15, 0 15, 8 15. 9 DÖRDÜNCÜ %20 19, 0 20, 8 20, 9 21, 9 22. 6 17, 9 20, 5 20, 8 21, 4 22. 6 21, 8 21, 7 21, 2 22, 7 22. 6 BEŞİNCİ %20 54, 9 50, 1 48, 3 46, 2 44. 4 57, 2 50, 4 48, 3 46, 1 43. 5 47, 7 48, 0 46, 3 43, 9 44. 2 GİNİ KATSAYISI 0, 49 0, 44 0, 42 0, 40 0. 38 0, 51 0, 44 0, 42 0, 39 0. 37 0, 41 0, 42 0, 39 0, 37 0. 38 TOPLAM BİRİNCİ %20 Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu

BÖLGESEL GELİR DAĞILIMI: l l Milli gelirin ülkedeki farklı bölgelerde yaşayan kişilere göre dağılımıdır. Bölgeler arasındaki sosyo-ekonomik dengesizlikler, bölgeler arasında tarım, sanayi, ticaret, hizmet, haberleşme, ulaştırma, sağlık, eğitim, demografik ve sosyal göstergeler bakımından farklılıklar olmasından kaynaklanmaktadır.

Coğrafi Bölgelere Göre Hanehalkı Sayısı ve Kullanılabilir Gelirlerin Dağılımı BÖLGELER 1973 Hh. sayısı TOPLAM MARMARAEGE 1987 Toplam gelir Hh. sayısı 1994 Toplam gelir Hh. sayısı Toplam gelir 100 100 100 33, 78 37, 73 36, 96 44, 99 42, 16 52, 48 15, 18 13, 15 13, 44 10, 66 12, 48 11, 06 21, 89 23, 47 24, 27 21, 52 17, 90 15, 42 14, 50 15, 76 10, 60 8, 92 12, 80 10, 86 14, 66 9, 89 14, 72 13, 91 14, 55 10, 18 AKDENİZ İÇ ANADOLU KARADENİZ DOĞU-G. DOĞU ANADOLU Kaynak: Sıddık Ensari, “Son Yirmi Yılda Gelir Dağılımı” Ekonomik Forum Dergisi, 15 Nisan 1997. S. 21.

Türkiye’de Bölgeler İtibariyle Yüzde 20’lik Kesimlerin Milli Gelirden Aldıkları Pay (1994) I. %20 III. %20 IV. %20 MARMARA 4, 3 7, 5 10, 7 16, 4 61, 1 EGE 5, 4 9, 7 14, 1 20, 9 49, 9 AKDENİZ 5, 2 9, 1 13, 2 19, 6 52, 9 İÇ 5, 0 9, 1 13, 8 21, 9 50, 2 KARADENİ Z 5, 1 9, 5 13, 8 20, 1 51, 5 DOĞU ANAD OLU 6, 3 11, 3 16, 2 23, 1 43, 1 G. DOĞU ANAD OLU 7, 1 11, 1 14, 9 20, 8 46, 1 TÜRKİYE 4, 9 8, 6 12, 6 19, 0 54, 9 ANAD OLU DİE. , 1994 Hanehalkı Gelir Dağılımı Anketi Sonuçları, Türkiye- Kent-Kır ve Bölgelere Göre %20, %10, %5 ve %1'lik Gelir Dağılımı, Ankara. 1997.

Türkiye’de bölgelerin milli gelirlerinden almış oldukları pay, 1996 (%) MARMARA 36, 0 EGE 16, 1 AKDENİZ 12, 3 KARADENİZ 9, 4 İÇ ANADOLU 16, 4 DOĞU ANADOL U 5, 7 GÜNEY DOĞU ANADOL Kaynak: DİE U 5, 3

HANE GELİRLERİNİN, GELİRE GÖRE SIRALI %20’LİK DİLİMLER 2003 YILI Biri Toplam- Bölgeler (Milyon TL-) n İkin Üçün c c c i i ü Dördü n c ü Beşi n c i %2 % %20 0 %20 %20 Gi n i Ege 24. 749. 67 0. 741 10 0 , 0 6, 6 11, 1 15, 2 21, 9 45, 2 0, 3 8 Batı Marmar a 8. 140. 661. 180 10 0 , 0 7, 0 11, 8 15, 9 21, 8 43, 4 0, 3 6 22. 855. 51 8. 122 10 0 , 0 6, 0 10, 3 14, 7 21, 1 47, 9 0, 4 1 16. 157. 83 1. 642 10 0 , 0 6, 8 10, 9 14, 9 21, 1 46, 4 0, 3 9 19. 680. 87 9. 224 10 0 , 0 5, 7 10, 1 14, 8 22, 0 47, 4 0, 4 1 Orta 8. 509. 918. Anadol 108 u Kaynak: DİE 10 0 , 0 7, 5 11, 7 14, 9 20, 3 45, 7 0, 3 8 Akdeniz Doğu Marmar a Batı Anadol u

FONKSİYONEL GELİR DAĞILIMI: Emek, sermaye, müteşebbis ve doğal kaynaklardan oluşan üretim faktörlerinin milli gelirden aldıkları pay, fonksiyonel gelir dağılımını göstermektedir.

Tablo 2: Hanehalkı yıllık kullanılabilir gelirlerinin türlerine göre dağılımı Kaynak: DİE 2002 Hanehalki Bütçe Anketi

Türkiye Kent Kır Gelir Türleri 1994 2002 Maaş ve Ücret 23, 7 35, 8 27 5 2, 9 Müteşebbis Gelir 42, 4 Mülk Geliri (1) Transfer Geliri Yevmiye 1994 2002 42 16 23 5 4 34, 5 33 26 63 53 5, 2 6, 9 6 7 3 6 10, 0 17, 5 10 18 10 16

SEKTÖREL GELİR DAĞILIMI: l Tarım, sanayi ve hizmet sektörlerinin ulusal gelirden aldıkları paylar, bunların uzun dönemdeki durumları, devletin hangi sektörler aleyhine ve hangi sektörler lehine ulusal gelirin dağılımını etkilediğini gösterir(Türk, 2003: 314 - 315).

EĞİTİM DURUMUNA GÖRE GELİR DAĞILIMI: • Eğitim seviyesi yükseldikçe, elde edilen gelirin de artması beklenmektedir. • Ancak yapılan araştırmalarda eğitim seviyesi arttıkça gelir dağılımı eşitsizliğinin de artması gözlenmiştir.

Gelir Elde Eden Fertlerin Eğitim Durumuna Göre Fert Sayısı ve Gelirleri Dikey %

CİNSİYETE GÖRE GELİR DAĞILIMI: • 1994 yılında Türkiye’de gelir getiren fertlerin yaklaşık olarak %36’sı kadın; %64’ü ise erkektir. • Buna karşılık 1994 içinde yaratılan gelirin sadece %12’si kadınlara; %88’e erkeklere aittir. • Ayrıca 1994 yılı itibariyle erkeklerde fert başına düşen ortalama gelirin kadınların ortalama gelirinin 4, 2 katı olduğu görülmektedir.

TABLO. 9. Gelir Getiren Fertlerin Cinsiyetine Göre Fert Sayısı ve Gelirleri, 1994 Dikey %

TÜRKİYE’DE GELİR DAĞILIMININ ÖLÇÜLMESİ LORENZ EĞRİSİ Gelir dağılımı çalışmalarında yaygın olarak kullanılan Lorenz eğrisi gelir dağılımındaki eşitsizliğin grafiksel olarak gösterilme yollarından biridir. l

GİNİ KATSAYISI: l Lorenz eğrisi gösteriminden elde edilen Gini Katsayısı, eşitsizlik düzeyini tek bir sayıyla ifade ederek çeşitli gelir dağılımlarının karşılanmasını sağlar.

Kaynak: TUİK

YILLAR 1994 2002 2003 2004 2005 GINI KATSAYISI 0, 49 0, 44 0, 42 0, 40 0, 38

TÜRKİYE’NİN GINI KATSAYISI İLE DİĞER ÜLKELERLE KARŞILAŞTIRILMASI ÜLKELER İLGİLİ YILLAR GINI KATSAYISI AVUSTURYA 2000 29, 1 BRAZİLYA 2000 57 BELÇİKA 2004 33 KANADA 2000 32, 6 ÇİN 2004 46, 9 FİNLANDİYA 2000 26, 9 ALMANYA 2000 28, 3 YUNANİSTAN 2000 34, 3 İSKOÇYA 2000 34, 3 İTALYA 2000 36 MEKSİKA 2004 46, 1 NORVEÇ 2000 25, 8 POLONYA 2002 34, 5 RUSYA 2002 39, 9 GÜNEY AFRİKA 2000 57, 8 İSPANYA 2000 34, 7 İSVEÇ 2000 25 TÜRKİYE 2003 42 İNGİLTERE 1999 36 AMERİKA 2000 40, 8

SONUÇ l l Türkiye bireysel gelir dağılımı eşitsizliğinin en fazla olduğu ülkeler arasında yer almaktadır. Türkiye gelir dağılımı bakımından Şili, Peru, Brezilya gibi Güney Amerika ülkelerinden daha iyi, fakat sanayileşmiş ülkelerden daha kötü durumdadır.

l Dünya bankası raporlarında tüm gelişmiş ülkelerde gelirin daha adil ağıldığını, kapitalist modelle gelişme çabasında olan yarı sanayileşmiş ülkelerde gelir paylaşımının son derece eşitlikten uzak olduğunu görüyoruz.

Eşitlikçi bir gelir dağılımı anlayışı: gelirin farklı gruplar arasında büyük uçurumlar oluşmasına ortam yaratmayan dağılım olması; asgari gelir düzeyinin belli bir seviyenin altına düşmemesi. l

l l l Eşitlikçi dağılımın kendiliğinden adil olarak gerçekleşmesi beklenemez. Bu nedenle, gelir dağılımına devlet tarafından müdahale edilmesi “sosyal devlet”in bir gereğidir. Varolan eşitsizlikleri azaltma ve gelir düzeyi düşük kesimlerin gelirlerini ekonomik gelişmeye paralel olarak arttırmak önemli.