GELMSEL DEERLENDRME Geliimsel deerlendirmeler yaa bal olarak ortaya

GELİŞİMSEL DEĞERLENDİRME

• Gelişimsel değerlendirmeler yaşa bağlı olarak ortaya çıkar. Aşamalı, sistematik ve belli bir sırayla meydana gelmektedir. Hangi gelişimin ne zaman ortaya çıkacağı da öncesinden tahmin edilebilir. • Her gelişim aslında bir değişimdir. Bu değişim insan hayatının her evresinde meydana gelir fakat en hızlı çocuklarda kendini gösterir. • Çocuğun gelişimi ona bakım verenden giderek bağımsızlaştığı dinamik bir süreçtir. Bu süreçte çocuk kendi özgün ifadelerini ortaya koyar. • Gelişim süreci sadece zihinsel bir süreç değildir. Gelişim çevreye ve kalıtıma bağlı olarak da değişkenlik gösteren bir durumdur. • Gelişim dönemleri her ne kadar ayrı kategorilere ayrılsa da aslında birbirlerini izleyen ve yeri geldiğinde birbiri içine geçen yapılardır. Ek olarak da belirli şekilde birbirlerini etkilerler

TEMEL GELİŞİM ALANLARI 1) Fiziksel gelişim 2) Bilişsel gelişim 3) Okuma, yazma ve matematiksel beceriler 4) Konuşma, dil ve iletişim becerileri 5) Motor gelişim 6) Sosyal gelişim 7) Duygusal gelişim

• Gelişimin içerisinde ilerlemeler ve gerilemeler, durağanlık ve geçişlilik , süreklilik ve süreksizlik , büyüme ve farklılaşma mevcuttur. Bu olguları içerisinde barındırdığı için gelişim, kompleks ve dinamiktir. • Gelişim psikolojisi açısından gelişim iki biçim ile değerlendirilir. Bunlar: 1) Normatif gelişimsel değerlendirme, 2) Bireysel farklılığın değerlendirilmesidir. • Bir çocuğun yürümesi için yaklaşık olarak 12 ay geçmesi gereklidir. Bu normatif gelişimsel değerlendirmeye örnektir. Fakat bazı çocuklar 9 aylıkken bazı çocuklar ise 18 aylıkken yürüyebilir. Bu da bireysel farklılığın değerlendirilmesine örnek teşkil eder.

• Özel eğitime ihtiyacı olan çocukların gelişimsel fonksiyonelliğini belirlemek amacı ile de ‘Gelişimsel fonksiyonellik değerlendirilmesi’ yapılır. Gelişimsel fonksiyonellik değerlendirmesinin 9 farklı gelişimsel alanı vardır. Bunlar: 1) Bilişsel gelişim 2) Dil gelişimi 3) Konuşma/artikülasyon gelişimi 4) İnce-motor beceriler 5) Kaba-motor beceriler 6) Kendine yardım becerileri 7) Sosyal-duygusal gelişim 8) Algısal ve bütünleştirme sürecine ilişkin beceriler 9) Okula hazırlık becerileri

GELİŞİMSEL DEĞERLENDİRMENİN ÖNEMİ • Bireyin normal veya anormal olması onların çok sayıda fiziksel ve psikolojik gereksinimlerinin olduğu gerçeğini değiştirmez. Bebeklerin ve çocukların hayata tutunabilmek için bu ihtiyaçlarının karşılanması gerekir. Çünkü hayatın ilk yıllarında karşılanması gereken bu gereksinimler karşılanmadığında bireyin tüm yaşamı bu olaydan olumsuz etkilenir. • İhtiyaçlar birbiri ile ilişki içerisinde olduğu için bir ihtiyacın karşılanıp diğerinin karşılanmaması da çocuğun hayatında kötü bir iz bırakabilir. Örneğin çocuğun sadece fiziksel ihtiyaçlarının karşılanması, psikolojik ihtiyaçlarının karşılanmaması çocukta gelişimsel problemlere yol açabilir.

GELİŞİMSEL DEĞERLENDİRMENİN AMAÇLARI 1) Gelişimsel değerlendirme çocuğun mevcut davranışlarının gelişimsel açıdan normal veya anormal olup olmadığının anlaşılması için yapılır. Örneğin bir çocuğun kelimelerle cümle kurması için uygun yaş 2 olarak görülmekte; 1 yaşında bunu yapan çocuklar ileri düzeyde değerlendirilirken 3 yaşında bunu yapamayan çocuklarda gelişimsel gecikmeden söz edilir. 2) Çocuğun gelişiminin teorik açıdan normatif bir grupla karşılaştırılmasını sağlama amacı vardır. Yapılan araştırmalarda elde edilen bilgilerle çocuğun sahip olduğu değerler kıyaslanarak çocuğun düzeyi belirlenir.

3) Gelişimsel dönüm noktaları hakkında elde edilen bilgiler, genel değerlendirmeye olanak sağlar. Ek olarak da mevcut sorunlar hakkında bilgi verir. Gelişimsel dönüm noktalarına bakarken çoklu bilgi kaynaklarına (çocuğun kendisi, ailesi, öğretmenleri vb. ) danışmak önemlidir. 4) Çocuğun gelişimi, çocuğun kendi akran gruplarında referans noktasıdır ve bu sebeple önemli bilgiler sunar. Çocuğun gelişim testlerine belirli aralıklarla girmesi ve çıkan sonuçların birbiriyle karşılaştırılması gerekir. Bu karşılaştırmaya zaman-referans karşılaştırması denir. Olası anormallikler bu karşılaştırma sayesinde görülür. 5) Gelişim kuramları, test sonuçlarının yorumlanmasını ve testörün test uygulama yaklaşımını etkileyebilir.

GELİŞİMSEL SORUNLAR 1) NORMAL(TİPİK) GELİŞİM Normal gelişen çocuklar büyüme, değişme ve geniş çaptaki becerileri kazanma bakımından akranları ile ortalama olarak aynı seviyededirler. Normal gelişimde değişimler belli bir sıra ve hızla ilerler. Davranışsal açıdan daha karmaşık davranışlara ilerleme görülür. Yeni kazanımlar önceki kazanımların üstüne eklenir. Çocuk çevresi ile etkileşim halindedir.

1. 1. Gelişimsel Dönüm Noktaları • Gelişimsel dönüm noktaları motor, bilişsel, sosyal ve dil gelişimi gibi farklı alanlarda önemli bilgiler sonar. Bu noktalar belirli ve düzenli olarak gözlemlenebilir ve öngörülebilir. Çocuğun dış çevreye bir tepki olarak gülümsemesi 4 -12 hafta aralığına tekabül eder. Çocuk ortalama olarak bu zamanlarda belirlenen davranışı gösteriyorsa bu durum o çocuğun gelişimin normal seyrettiğinin göstergesidir. 1. 2. Olgunlaşma • Biyolojik temellere bağlı olarak ortaya çıkan bilgi ve becerilerin kazanılması durumudur. Çevreden tamamen bağımsız değildir. Oturma, yürüme, konuşma, koşma bu kategoriye verilebilecek örneklerdir. 1. 3. Gelişimin Ardışıklığı • Gelişimde ortaya çıkan davranışların birbirini takip ederek ve birbirini tamamlayacak şekilde sırayla meydana gelmesidir. Bebeklerin ilk önce oturmayı daha sonra emeklemeyi ve bunun sonunda da ayakta durup yürümesi gelişimsel ardışıklığa örnek verilebilir.

1. 4. Yaş Düzeyinden Beklentiler/ Yaş Düzeyin Ait Normlar • Bu kategoriye yaşla bağlantılı gelişimsel özellikler ve kronolojik gelişimsel özellikler dahil olmaktadır. Yapılan araştırmalarda bir gelişimsel özellik için ideal yaş aralığı belirlenmiş ve buna da ‘ortalama yaş/tipik yaş’ denmiştir. Bir bebeğin yürüme özelliğini göstermesi yaş düzeyinden 12 -15 aya denk gelmektedir. Bu özelliği 8 aylıkken gösteren bebek beklenen normun ilerisinde 24 aylıkken gösteren bebek beklenen normun gerisindedir. Bu kısımda bilinmesi gereken en önemli nokta gelişim seyrinin yaşa değil de ardışıklığa bağlı ilerlemesidir. 1. 5. Tipik ya da Normal Gelişim Aralığı • Hayatta hiçbir çocuğa tamamen normal denilmesi mümkün değildir. Her çocuğun kendine özgü davranışları ve bu davranışları edinme becerisi vardır. Örnek olarak da yürüme becerisi ele alınabilir. Bir çocuk emekledikten sonra yürürken diğer bir çocuk hiç emeklemeden direkt olarak yürümeye başlayabilir.

1. 6. Örgütleme ve Yeniden Örgütleme • Bireylerin parça öğrendikleri olguları birleştirme süreci örgütleme olarak ifade edilirken bazı çevresel etkenler sebebiyle çocuğun örgütlemesini bozması yeniden örgütlemeyi gerektirir. Oturma-emekleme-ayağa kalkma- yürüme bir örgütlemedir. İdrarını ve kakasını tuvalete yapmayı öğrenen bir çocuğun bir engelleme sonrası altına yapması yeniden örgütleme gerektirir. 1. 7. Gelişim Alanlarının İlişkililiği • Gelişim alanları dil, sosyal, bilişsel, motor gibi alanlara ayrılsa da hiçbiri birbirinden bağımsız hareket edemez. Mutlaka bu gelişim alanlarının birbiri ile etkileşime girmesi ve birbirini etkilemesi gerekir. Bir çocuğun tercih edilen oyun arkadaşı olması onun sosyal alanda geliştiğini gösterir. Fakat sosyal alanın yanı sıra iyi düzeyde motor becerilerine (atlama, zıplama, koşma), iyi düzeyde dil becerilerine (ricada bulunma, soru sorma), iyi düzeyde algılama becerilerine, iyi düzeyde bilişsel becerilere (problem çözme) sahip olması gerekmektedir.

1. 8. Bireysel Farklılıklar • Biyolojik kaynaklı ve diğer faktörler her çocuğun eşsiz ve özel olmasını sağlar. Bu faktörler: 1. 8. 1. Mizaç : Gündelik hayatta insanların dışarıdan bakıldığında gözlemlenebilen davranış kalıplarıdır. Ilımlı, sinirli, sakin, uysal, zor, kolay örnekleri verilebilir. 1. 8. 2. Cinsiyet Rolleri : Yaşamın ilk yıllarından itibaren öğrenilir. Her birey içerisinde bulunduğu cinsiyete göre hali hazırda bulunan davranış kalıplarına girerler. Kısacası her erkek ve her kadın içerisinde yaşadığı toplumun belirlediği davranışları benimser

1. 8. 3. Ekolojik Faktörler : Çocuğun gelişimini etkileyen sosyal çevre olarak adlandırılabilir. Aileyi güçlendirebilecek, sosyal çevreyi etkileyen bazı faktörler şunlardır: 1)Gelir Düzeyi 2)Genel Sağlık Durumu 3)Ebeveyn Eğitim Düzeyi 4)Ebeveynlerin Kural ve Sorumlulukları 5)Ebeveynlerin Çocukla İletişimi 6)Aile Yapısı 1. 9. Gelişim Örüntüleri Arasındaki Etkileşim • Bir bebeğin doğumundan itibaren içinde bulunduğu çevrede ona bakan insanların davranışlarından etkilenir ve o insanları davranışlarıyla etkiler. Sakin olan bir bebeğin bakıcılarının da sakin, düzenli, huzurlu olduğu saptanmıştır. Bunun yanı sıra sinirli ve agresif bebeğin bakıcılarının da stres ve agresif davranışlar gösterdiği gözlemlenmiştir.

2) ANORMAL(ATİPİK) GELİŞİM Atipik/Anormal gelişim çocukların gelişimlerinde yaşanan gelişme farklılıkları, sapmaları veya oluşabilecek gecikmeleri ifade eder. Anormal gelişim gösteren çocuklara kıyasla gelişimsel bakımdan yetersiz ya da tutarsız değişkenler gösterebilirler. Atipik gelişim, beş temel kategoride incelenmektedir

• 1. Gelişimsel gecikme : Ortalama ile kıyaslanıldığı zaman gelişimin bir ve daha fazla alanında önemli düzeyde gecikmenin yaşanması durumunu ifade eder. Gelişimsel gecikmesi olan çocuklar, tipik gelişim süreci içindedirler fakat bu gelişim normal gelişimden oldukça yavaştır. Bu çocuklar, gelişim alanlarında kendinden yaşça küçük çocukların düzeylerinde performanslar gösterebilirler. Bu durumdaki çocuklarda, gecikme telafi edilerek normal gelişim seviyesine ulaşabilirken bazı çocuklarda bu seviyeye ulaşılamadığı da görülmüştür. Ciddi düzeyde gelişimsel gecikmeye örnek olarak 10 aylık bebeğin oturamaması, 18 aylık bir bebeğin yürüyememesi veya bir kelime dahi söyleyememesinden bahsedilebilir. • 2. Gelişimsel sapma : Gelişimsel sapma normal bir gelişimde görülen gelişmelerden farklı bir gelişimin ortaya çıkması durumudur. Yani, normal gelişim sürecinde, belirgin bir yaşta görünmeyen bir veya daha fazla davranışın görülmesidir. Örneğin göz kontağı kuramama, her yaş düzeyinde anormal bir davranıştır ve aynı zamanda otizm belirtisidir. Sürekli sözcükler uydurma veya zamirleri değiştirme 5 yaşındaki bir çocukta görülüyorsa, anormal bir gelişimden şüphe etmek gerekebilir.

• 3. Spesifik bir davranışın kaybolması : İlkel reflekslerden olan kavramanın yaşın ilerlemesiyle kaybolması ve yerini bilinçli olarak tutma, uzanma ve kavramaya bırakması normal gelişim sürecinin bir parçasıdır. Küçük yaştaki çocuklarda saldırganlık ve öfke krizleri sıklıkla görülürken erken çocukluk döneminde bu davranışların azalması bu duruma örnektir. • 4. Gelişimsel gerileme: Daha önce kazanılmış olan yeteneklerin kaybı olarak tanımlanır. Orta çocukluk döneminde yatak ıslatma sorunu ve Rett Sendromu’nda daha önceden kazanılan motor becelerinin kaybolması gelişimsel gerilemeye örnek olarak verilebilir. • 5. Gelişimsel açıdan ardışık bir biçimde ortaya çıkması beklenen özelliklerdeki bozukluklar : Bir bebeğin oturmaktan çok ayakta durmayı daha kolay başarabilmesi, dili konuşma becerisinin anlama becerisinden daha iyi düzeyde olması gibi durumlar bu soruna birer örnektir.

• Atipik gelişimin değerlendirilmesinde, ileri düzeyde gelişimsel gecikme ve düzensizlikleri tespit etmek zordur. Down sendromu gibi bazı gelişimsel problemler açık bir şekilde görülebilirken başka problemler çok açık gözlenemeyebilirler. Bu durum çocuğun gelişim sorunlarına sahip olup olmadığı konusunda ikilemlere sebep olur. Gelişimsel gecikme ve sapmaların belirlenmesinde çok sayıda etken, durumu daha da karmaşık hale dönüştürebilir: -Gelişimsel problem yaşayan çocukların profilleri, normal çocuklarla kıyaslandığında daha karmaşık ve düzensizdir. -Çocuğun gelişim alanlarında başarabildikleri kendi içinde büyük farklılıklar gösterir. Olgunlaşma düzeyi ve çevresel koşullar gelişim üzerinde güçlü bir etkiye sahiptir.

-Aile inançları, değerleri ve kültürel geçmişi gibi faktörler çocuğun nasıl yetiştirildiği konusunda önemli bir etkiye sahiptir. Gelişim kültürden kültüre hatta aileden aileye değişebilir. Bu sebeple çocuğun gelişimi ile ilgili bilgi toplama ve bilgileri yorumlama sırasında, ailenin veyaşadığı kültürün özellikleri de göz önüne alınmalıdır. -Gelişimsel gecikmeler ve problemler çok açık görülemeyebilir. Çocuktaki hafif ve orta düzeydeki problemler, okul hayatına başlamasıyla daha net görülebilir. -İntermitan sağlık sorunları (düzenli aralıklarla oluşan hastalıklar), çocuğun performansını etkileyebilir. -Bir hafta veya daha fazla süren aralıksız işitme kaybı dönemleri, çocuklarda zorlayıcı davranışlara ve hatta uzun vadede dil ve bilişsel gecikmelere sebep olabilir.

GELİŞİMSEL BOZUKLUKLAR • Gelişimin bir ya da daha fazla alanında, ciddi olarak ve sürekli seyreden, genellikle biyolojik temele dayalı ortaya çıkan ve bunlara bilişsel yetersizliklerin de eşlik ettiği gelişimsel bozukluklardır. Gelişimsel bozuklukların önemli göstergesi; normal gelişimin seyrinin bozulması, gecikme veya sapmanın yaşanmasıdır. Kişisel bozukluklar üç farklı kriter başlığı altında tanımlanır: 1. Eşik kriteri: Belli bir alandaki gelişimsel gecikme ve sapmanın çocuğun yaşına oranla olması gerekenin altında olmasıdır. 2. Bozulma kriteri: Gelişimsel sorunların sonucunda önemli kişisel, eğitimsel ve mesleki bozulmaların olmasıdır. 3. Müstesna kriteri: Beyin hasarı gibi tıbbi bir hasar, çevresel yoksunluk, yetersiz eğitim ve duygusal sarsılma gibi sebeplerle gelişimsel gecikmenin yaşanma durumudur.

• Gelişimsel Bozuklukların Sınıflandırılması : ICD-10’ a göre gelişimsel bozukluklar şu şekilde sınıflandırılmıştır: 1. Zihinsel gerilik(hafif, orta, ciddi ve çok şiddetli düzeyde) 2. Psikososyal gelişim bozuklukları a. Dil ve konuşma ile ilgili özgül gelişimsel bozukluklar b. Okulla ilgili özgül gelişimsel bozukluklar c. Motor fonksiyonla ilgili özgül bozukluklar d. Yaygın gelişimsel bozukluklar (Çocukluk dönemi otizmi, Asperger Sendromu, Rett Sendromu)

• DSM-V TM’ye göre bebeklik, çocukluk ve ergenlik döneminde görülen gelişimsel bozukluklar "nöro gelişimsel bozukluklar" başlığı altında yer alır ve sınıflama şöyledir: 1. Zihinsel yetersizlikler 2. İletişim bozuklukları 3. Spesifik öğrenme bozuklukları 4. Psiko-motor bozukluklar 5. Diğer nörogelişimsel bozukluklar

GELİŞİMSEL DEĞERLENDİRME TESTLERİ Denver ll Gelişimsel Tarama Testi : 0 -6 yaş arasında sağlıklı görünen çocuklara uygulanmak üzere geliştirilmiş bir tarama testidir. Çocuğun gelişimsel düzeyi, akranlarıyla karşılaştırılır. Test, bir tanı koyma amacıyla kullanılmaz ve zeka testi olarak nitelendirilemez. Dil gelişiminde gecikme, öğrenme güçlükleri, orta düzeyde zeka geriliği gibi çeşitli sorunların %83 oranında başarıyla tespit edilmesini sağlar. Türkçe formunda kişisel-sosyal gelişim (21 madde), kaba-motor gelişim (38 madde), ince-motor gelişim (33 madde) ve dil gelişimi (42 madde) şeklinde dört farklı gelişim alanına ait 134 madde vardır. Testin sonunda “Test Davranışı” başlığı altında çocuğun test sırasında ortaya çıkan davranış ve yeteneklerini nasıl kullandığını değerlendirmeye yönelik testörün değerlendirme yapabileceği bir bölüm yer alır.

• Gelişim alanına ait alt boyutları ve içerikleri şöyledir: 1. Kişisel-sosyal gelişim alanı: İnsanlarla iyi geçinebilme ve ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik sorulardan oluşur. 2. İnce-motor gelişim alanı: El göz koordinasyonu, küçük nesneleri kullanabilme ve problem çözme becerisini ölçmeye yönelik sorulardan oluşur. 3. Kaba-motor gelişim alanı: Oturma, yürüme ve genel olarak büyük kasları kullanarak gerçekleşen davranışları ölçmeye yönelik sorulardan oluşur. 4. Dil gelişim alanı: İşitme, anlama ve dili kullanmaya yönelik sorulardan oluşur. • Denver ll testindeki materyaller; kırmızı yün pon, bir miktar kuru üzüm veya taneli şekilde bir miktar tahıl, küçük saplı çıngırak, çeşitli renklerde tahta küpler, küçük ve renksiz şişe, zil, tenis topu, kurşun kalem, plastik bir bebek ve biberon, boş bir fincan ve boş bir kağıttır.

Psikometrik özellikleri: Testin geçerlik ve güvenlik güvenirlik çalışmaları Anlar, Bayoğlu ve Yalaz tarafından gerçekleştirilmiş olup güvenirlik analizileri, farklı yaş gruplarında 10 çocuğu aynı anda birden fazla testör test etmiş ve aynı çocuklara en fazla 5 gün sonra Denver ll testi yeniden uygulanmıştır. Sonuç olarak testörler arası uyumluluk %90, test uyumluluğu %86’ nın altında olmadığı bulunmuştur. Uygulama süreci : Testin uygulanması ortalama 20 dakika sürmekte ve testi yorumlamak için özel bir eğitim ve sertifika sahibi olunması gerekmektedir. Test 0 -6 yaşları arasındaki çocuklara bireysel olarak uygulanır fakat gözlenmesi zor olan maddelerde ebeveynlere başvurulabilir. Puanlama ve yorumlama: Testin maddelerine verilen cevaplar Geçer, Kalır, Olanak Dışı, Reddetme şeklinde puanlanır.

• Geçer (G): Çocuğun başarıyla yerine getirdiği maddeleri veya test sırasında gözlemleme imkanı olmadığında anne-babasına göre çocuğun başarı ile yapabildiği ifade edilen maddelerdir. • Kalır (K): Çocuğun başaramadığı veya anne-babasına göre başaramayacağı ifade edilen maddelerdir. • Olanak Dışı (OD): Anne-baba veya diğer etmenlere bağlı olarak çocuğun o maddeyi yapma şansının olmadığı durumlarda kullanılır. • Reddetme (R): Çocuğun yapmayı reddettiği maddelerdir ve bunu azaltmak için çocuğa “yapar mısın? ” yerine, maddeyi direkt yapması söylenir. • Testin yorumlanması sırasında; maddeler tek ve 5 farklı kritere göre yorumlanır, daha sonra ise tüm testin yorumlanmasına geçilir.

• İleri madde: Çocuğun yaş çizgisinin tümüyle sağında olan bir maddeyi geçmesi durumunda, o maddede çocuğun gelişimi ileri düzeyde demektir. • Normal madde: Çocuğun yaş çizgisinin sağına düşen ve çocuktan geçmesi beklenilmeyen maddelerdir. Bu maddeleri çocuğun ileriki zamanlarda başarabilme ihtimali vardır. • Uyarı maddesi: Çocuğun yaş çizgisinin %75 -90 aralığına düşen ve çocuğun maddeden kaldığı/ reddettiği durumlarda uyarı ibaresi konur. Bu uyarı çocuğun maddeyi yaşıtlarına göre daha geç yaşta yapabildiğini gösterir. • Gecikme maddesi: Yaş diliminin tamamıyla solunda kalan maddelerden çocuk kaldıysa ya da cevap vermeyi reddettiyse, diğer çocukların %90’ının daha erken yaşta geçtiği maddelerden kaldığı anlamına gelir. • Olanak dışı maddesi: Anne-babanın aktarımına göre çocuğun denemesinin olanak dışı olduğu maddelerdir.

• Testten normal, anormal, şüpheli ve test edilemez olmak üzere dört farklı sonuç elde edilir: • Normal: Hiç gecikme maddesinin olmaması veya en fazla bir tane uyarı maddesinin olması durumudur. • Anormal: Tüm teste iki ve daha fazla gecikme maddesinin olmasıdır. Bu durumda çocuk bir merkeze yönlendirilir. • Şüpheli: Yalnızca 1 gecikme ve 2 uyarı ya da 1 gecikmeye ek 1 veya daha fazla uyarı durumda test süpheli olur. Bu durumda ebeveynlere çocuğun uyarı/ gecikme olarak çıkan maddelerle alakalı önerilerde bulunulması gerekir ve üç ay sonra tekrar ölçüm yapılır. • Test edilemez: Bir ya da daha fazla sayıda reddetme maddelerinin tümünün çocuğun yaş çizgisinin solunda olması veya çizgisinin %75 -90 arasında yer almasıyla ortaya çıkan sonuçtur.

Ankara Gelişim Tarama Envanteri-AGTE : 0 -6 yaş arasındaki bebek ve çocukların gelişimi ile ilgili derinlemesine ve sistemli bilgi sağlayan bir gelişimsel tarama envanteridir. AGTE de çocuğun mevcut gelişimsel durumuyla ilgili birtakım sorular yer alır. AGTE öncelikle çocuğunu yakından tanıyan ve onunla ilgilenen annelere, daha sonra babalar bakıcılar ve öğretmenlere de uygulanabilir. AGTE, dil-bilişsel gelişim, ince-motor gelişim, kaba-motor gelişim, sosyal beceri-özbakım olmak üzere toplam 154 maddeden oluşan bir gelişimsel tarama envanteridir. AGTE de alt testler ve genel testler şu şekilde özetlenmiştir: 1) Dil-bilişsel gelişim: Basit ses ve sözel davranışlar ile karmaşık dil ifadeleri, dili anlama ve açık olarak ifade edebilme, sayı-zaman kavramı gibi becerileri kapsar.

2) İnce-motor gelişim: Basit el göz koordinasyonundan karmaşık ince motor davranışlara kadar çeşitlilik gösteren görsel-motor becerileri kapsar. 3) Kaba-motor gelişim: Hareket ve hareketle ilgili kuvvet, denge ve koordinasyonu içeren becerilerden oluşur. 4)Sosyal beceri-özbakım: Yeme içme, tuvalet temizliği ve giyinme gibi özbakım alışkanlıkları ile özerklik sosyal etkileşim ve inisiyatif alma gibi özelliklerin genel bir ölçümünden oluşmaktadır. 5)Genel gelişim: Tüm alt testlerden elde edilen puanların toplanması sonucunda Genel gelişim toplam puanı hesaplanmaktadır. Genel gelişim toplam puanı çocuğun gelişim düzeyini yansıtır.

Psikometrik Özellikleri: AGTE nin güvenirlik analizleri kapsamındaki ölçeğin iç tutarlılık katsayı değerleri, 3 farklı yaş grubunda envanterden alınan toplam puanve alt testler bazında uygulanmıştır. Buna göre envanterin tümüne ait iç tutarlılık katsayıları sırasıyla. 98, . 97 ve. 88 olarak bulunmuştur. Elde edilen bu bulgular, AGTE nin 3 farklı yaş grubu için yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte alt ölçekler arasındaki korelasyon katsayılarının anlamlı ve çok yüksek düzeyde olduğu saptanmıştır.

Uygulama Süreci: AGTE türk kültürüne özgü geliştirilmiş bir ölçme aracı olup kısa sürede çok kişiye uygulanabilen sağlık taramalarında çocuğun gelişimini yansıtabilecek şekilde düzenlenmiş bir testtir. AGTE nin uygulanması ve yorumlanması özel eğitim almayı ve sertifika sahibi olmayı gerektiren bir testtir. AGTE nin uygulanmasında izlenmesi gereken bazı aşamalar vardır. Bunlar: • Öncelikle testte çocuğun kişisel bilgileri ile ilgili soruların çocuğun gelişimini yakından takip eden anne yada babalara sorulması ile başlanır • Kişisel bilgiler alınırken testörün testin uygulandığı tarih itibariyle çocuğun takvim yaşının ay gün ve yıl olarak doğru bir biçimde hesaplanmasına çok dikkat etmesi gerekir.

• Kişisel bilgilerin alınmasının ardından gelişim alanları ile ilgili sorulara geçmeden önce anne yada çocuğa temel bakım veren kişiye standart bir yönerge kullanılarak açıklamada bulunulur. • AGTE de envantere başlama noktasında önemli bir ayrıntı vardır. Envantere başlanırlen çocuğun gerçek yaşının olduğu yaş diliminden değil bir önceki yaş diliminden başlanır. • Envanterin yanıtlanmasında, anneden yada bakım veren kişiden alınan yanıtlar, “evet” “hayır” yada “bilmiyorum” şeklinde puanlanır. Evet 1, hayır 0, bilmiyorum ise B diye not edilir. • Eğer ardına 8 soruya olumsuz cevap verilirse test orada bitirilir. Buna bitirilme noktası denir.

Puanlama ve Yorumlama: Testten alınan puanlar hesaplanırken testin başlama noktasından önceki sorular içinde olumlu puan verilir. Bitirme noktasında sonraki tüm sorular içinde 0 puan verilip soruları yapamadığı varsayılır. Yorumlama açısından iki önemli sonuç ortaya çıkar: 1) Eğer bir çocuk kendi yaş çizgisinin %20 lik ile %30 luk diliminin arasında kalıyorsa bu durumda “gelişimsel açıdan risk altında” demektir. 2) Eğer çocuk kendi yaş düzeyinin %30 unun altındaki bir yaş düzeyine düşen puanlar almışsa yada 2 yada daha fazla alt test puanı %20 ve %30 düşük yaş düzeyi arasındaysa “gelişimsel gerilik” tanımlanır.

Gazi Erken Çocukluk Gelişimi Değerlendirme Aracı-GEÇDA: 0 -72 ay özel gereksinimli çocuk tanısı almamış Türk çocuklarının gelişimlerini ayrıntılı olarak değerlendirmekamacı ile hazırlanmıştır. Psikomotor, bilişsel, dil, sosyal-duygusal gelişim olmak üzere 4 alt test ve 249 maddeden oluşmaktadır. Psikometrik özellikleri: Norm çalışması 4242 çocuk üzerinde yapılmıştır. 1890 çocukla yapılan çalışmada test yarılama güvenirliği. 99 bulunmuştur. Alt ölçekler arası korelasyon ise. 81 -. 98 aralığında bulunmuştur.

Uygulama Süreci: Uygulama GEÇDA eğitimi almış kişiler tarafından yapılmalı yönergelere mutlaka uyulmalıdır. Test tanıyan anne baba veya bakıcısından bilgi alma yoluyla uygulanmaktadır. Aileye yada bakıcıya çocukla ilgili bilgiler sorulduktan sonra çocukla oyun oynuyormuş gibi test uygulanır. Ailenin teste müdahale etmemesi son derece önemlidir. Çocuktan bir maddeyi uygulaması istendiğinde emir ifadesi kullanılmalı, çocuk maddeyi başardığında veya çaba gösterdiğinde pekiştirilmelidir.

Puanlama ve Yorumlama: Her bir maddenin uygulamasından sonra maddenin karşısında yer alan sütuna çocuk o maddeyi başarabiliyorsa “ 1” başaramıyorsa “ 0” yazılır. Her bir gelişim alanında yer alan maddelerin uygulanmasına bulunduğu düzeyden geriye doğru %50 başarı ölçütü sağlanana kadar devam edilir. Her bir gelişim alanında %50 başarı ölçütünün gerçekleştiği madde çocuğun asıl performansı olarak kabul edilir. Yığılımlı puanlar belirlendikten sonra yığılımlı toplam puanın üzerine çocuğun değerlendirme yapılan her bir gelişim alanından almış olduğu puan eklenir ve puanlama bu şekilde tamamlanır.

Peabody Resim-Kelime Testi-PRKT : PRKT dil ve iletişim sorunlarını ortaya çıkarmak üzere kullanılan bir testtir. Özellikle çocukların alıcı dil becerileri tespit edilerek herhangi bir konuşma gecikmesi yada güçlüğü olup olmadığı ortaya çıkarılmaktadır. PRKT, 2. 5 yaş ile 18 yaş arası çocuklara bireysel olarak uygulanan bir testtir. Bu testi çocuklara çalışan uzmanlar gelişimsel gecikmeleri saptamak üzere kullanabilirler. PRKT bireysel olarak kullanılması gereken bir performans testidir. Test her biri 4 ayrı resimden oluşan 150 kartı içeren bir kitapçık şeklindedir. Karttaki resimler ve kelimeler yaş düzeyi dikkate alınarak basitten karmaşığa doğru olack şekilde düznlenmiştir. Testin uygulanmasında testör kart üzerindeki bir nesnenin yada eylemin ismini yüksk sesle söyler ve çocuktan o nesne yada eylemi parmağıyla göstermesini yada numara söylemesini ister.

Psikometrik Özellikleri: PKRT Türkçe formuna paralel form güvenirliği için 2, 6 ile 18 yaş arasındaki 4012 çocuğa testin A ve B formları uygulanmıştır. Elde edilen ham puanlar üzerinden hesaplanan güvenirlik katsayılarının. 64 ile. 84 arasında olduğu görülmüştür. Yapı geçerliliği için 21 kız ve 21 erkek olmak üzere çocukların puanları karşılaştırılmış ancak istatistiksel açıdan anlamlı bir fark görülmemiştir. Testin şehirde ve köyde yaşayan çocukların puanlarını ayırt edip etmedğini t testi ile karşılaştırmış şehir çocuklarının lehine anlamlı bir farkın olduğu tespit edilmiştir.

Puanlama ve Yorumlama: Puanlanmasında her doğru yanıta “ 1 puan” verilir. Ham puanların toplanması ile elde edilir. PRKT de maddelere verilen yanıtların değerlendirmesinde bazal nokta ve tavan olmak üzere 2 farklı referans noktası belirlenir. Bazal nokta (taban noktası), çocuğun art arda 8 doğru cevabı verdiği yerdir. Tavan noktası ise çocuğun art arda sorulan 8 sorudan 6 sına yanlış cevap vermesiyle belirlenir. Tavan noktası bulunduktan sonra teste devam edilmez, test sonlandırılır. Ardından testin el kitabında yer alan zihinsel yaş seviyesi yüzdelikler ile IQ skorlarının yer aldığı norm tablolarına bakılarak çocuğun alıcı diline ait zihinsel yaş düzeyi saptanır. Eğer çocuk yaş normunun altına düşerse bu durumda çocuğun “ sözel dil beceriler” ile ilgili sıkıntı yaşadığı düşünülmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.

TÜRKÇE İFADE EDİCİ VE ALICI DİL TESTİ -TİFALDİ Kazak-Berument ve Güven (2013) tarafından geliştirilmiş olan TİFALDİ 2 -12 yaş grubu ana dili Türkçe olan çocukların alıcı ve ifade edici dil becerilerini ölçen , geçerliği ve güvenilirliği kanıtlanmış bir gelişim testidir. İki alt testten oluşmaktadır. Bunlar ; 104 maddeden oluşan alıcı dil alt testi ve 80 maddeden oluşan alıcı dil alt testidir. İfade edici dil alt testinde çocuktan sayfada bulunan resmi ifade etmesi istenmektedir, alıcı dil alt testinde ise çocuktan sayfada bulunan 4 resme bakması ve anlatılan resmin hangisi olduğunu göstermesi istenmektedir.

Psikometrik Özellikler : • TİFALDİ’nin ölçüt bağıntılı geçerlilik çalışmaları kapsamında Weschler Çocuklar İçin Zeka Ölçeği -Revize Formu , Ankara Gelişim Tarama ve Peabody Resim -Kelime Testi alt testleriyle korelasyonları incelenmiştir. • WÇZÖ-R ile AGTE’ nin alt testleri ile TİFALDİ ‘ nin ifade edici dil alt testi puanları arasındaki korelasyondeğerlerinin. 30 -. 50 arasında değiştiği ; alıcı dil testi puanları arasındaki korelasyon değerlerinin. 21 -. 48 arasında değiştiği görülmüştür. Fakat Peabody Resim. Kelime Testi ile TİFALDİ alt testleri arasında anlamlı düzeyde bir ilişki bulunmamıştır. • Güvenirlik çalışmaları kapsamında ifade edici dil alt testinin testtekrar test güvenilirlik kat sayısının. 79 ile. 97 arasında değiştiği , Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısının. 86 -. 96 arasında değiştiği ; alıcı dil alt testinin test-tekrar test güvenilirlik kat sayısının. 70 -. 94 arasında değiştiği , Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısının ise. 88. 96 arasında olduğu belirlenmiştir.

Uygulama Süreci : • TİFALDİ alıcı ve ifade edici dil alt testleri sessiz ve sakin bir ortamda masa başında bireysel olarak uygulanan testlerdir. Uygulama süresi yaşa göre farklılık göstermekle birlikte her alt test yaklaşık 20 -35 dakika sürmekte toplamda ise yaklaşık 1 saatsürmektedir. TİFALDİ ‘ yi uygulayabilmek için özel bir eğitim alınması ve sertifika sahibi olunması gerekmektedir.

Alıcı dil alt testinde testör bir sözcük söyler ve çocuktan söylediği sözcüğün sayfada yer alan 4 resim arasından hangisi olduğunu göstermesi istenir. Bunun için çocuğa “şimdi sana bir sözcük söyleyeceğim , sen de bana gösterdiğim sözcüğün resmini göstereceksin “şeklinde bir yönerge verir. Öncelikle deneme amaçlı 2 maddeyle başlanarak çocuğun ne yapacağını tam olarak anlaması ve testi hazır hale gelmesi sağlanır. Verilen cevaplar hemen değerlendirme kayıt formuna yazılır. İfade edici dil alt testinde ise testör her sayfada birer resim bulunan kartları çocuğa göstererek “Şimdi sana resimler göstereceğim , sen de bana resmin ne olduğunu söyleyeceksin “şeklinde bir yönerge verir. Teste çocuğun yaş düzeyine uygun kelimelerle başlanılması gerekmektedir. İfade edici dil alt testinde art arda sorulan 8 sorudan 6 ‘ sına yanlış cevap verilmesi durumunda ; alıcı dil alt testinde ise art arda sorulan 10 sorudan 6 ‘sına yanlış cevap verilmesi durumunda test kesilir. Çocuğun dil gelişim düzeyine yaptığı hatalardan geriye gidildiğinde en son verdiği doğru cevabın karşılığı olan yaş seviyesine bakılarak karar verilir.

Puanlama ve Yorumlama: • Uygulama sürecinde çocuğun ifade edici ve alıcı dil alt testlerine verdiği yanıtlar değerlendirme kayıt formuna yazılır. Daha sonra çocuğun verdiği doğru yanıtlar her bir alt test bazında toplanır. Elde edilen toplam alt test puanlarına ilişkin ham puanlar çocuğun yaşı (gün , ay , yıl şeklinde hesaplanmalı )dikkate alınarak standart puana çevrilir ve çocuğun eşdeğer yaşı bulunur.

BENDER-GESTALT GÖRSEL MOTOR TESTİ-BGT: Bender-Gestalt Görsel Motor Testi Lauretta Bender tarafından 1938’de geliştirilmiştir. BGT’nin Türkçeye uyarlama çalışmaları Yalın(1980) ile Somer (1988)tarafından gerçekleştirilmiştir. BGT 8 yaş ve üstü çocuklar ve yetişkinlere uygulanabilen görsel motor algılamayı ölçmeyi amaçlayan bir testtir. Aynı zamandaçocuklardaki öğrenme bozukluğu , algılama ve çeşitli patolojik verileri elde etmede de kullanılmaktadır. BGT’debasitten karmaşığa doğru sıralanmış, üzerinde bir dizi geometrik şekillerin yer aldığı kartlar bulunur ve denekten gördüğü şekilleri kopya etmesi istenir. Materyal olarak her bir kartta birer figürün bulunduğu 9 kart kullanılmaktadır.

Psikometrik Özellikler : BGT Türkçe formuna ait güvenirlik çalışmaları kapsamında ilkokul 1, 2 ve 3. sınıf öğrencilerine bir ay ara ile 2 kez test uygulanarak testtekrar-test güvenilirliği hesaplanmıştır. Buna göre korelasyon kat sayıları. 80 , . 73 ve. 81 olarak bulunmuştur. BGT ‘nin Türkçe formunun “puanlayıcılar arası güvenirlik katsayı “ değeri hesaplamaları ise ilkokul 1. sınıfların testleri iki uzman tarafından puanlanarak bulunmuştur. Puanlayıcılar arası korelasyon katsayısı. 93 ve. 97 olarak bulunmuştur.

Uygulama Süreci : • BGT bireysel veya grup olarak uygulanabilen bir testtir. Testin uygulamasında denek ve testör karşılıklı olacak şekilde masaya oturur. Kartlar , A 4 kağıdı , silgi ve kurşun kalem gibi materyallerin uygulama öncesinde hazır edilmesi gerekir. Ve testin yönergesi deneğe şu şekilde aktarılır ; • “Az sonra masanın üzerindeki kartları sana göstereceğim. Her bir kartta basit çizimler bulunuyor. Senden önündeki boş kağıda gördüğün şekli çizmeni istiyorum. Bu bir yetenek testi değil , yapabildiğin kadarıyla kartlarda gördüğün şekilleri kağıda çizmeni istiyorum. Hızlı veya yavaş çizme konusunda istediğin gibi davranabilirsin. ” • Deneklerden kartlarda yer alan şekilleri önce bakarak çizmeleri sonra da bakmadan çizmeleri istenir. Test uygulamasına başlamadan önce test el kitabının mutlaka okunması gerekmektedir. Uygulama ve yorumlaması özel eğitim ve sertifika gerektiren bir testtir.

Puanlama ve Yorumlama : • BGT ’nin puanlanmasında diğer psikolojik testlerin puanlanmasından farklı olarak doğru cevapların puanlanması yerine hatalar puanlanır. Yapılan her hataya 1 puan verilir. Testten alınabilecek en yüksek puan 30 dur. Puanlama sonucu yüksek puan düşük performansın, düşük puan ise yüksek performansın sonucudur. • Figür çiziminde yapılan 4 temel bozukluğa göre puanlama yapılır. Bunlar ; • Rotasyon (şeklin 45 derece veya daha fazla bozulması) • Döndürme (şeklin yanlış , orantısız , ya da bazı kısımlarının değiştirilerek çizilmesi • Birleştirme hastası ( bağlantı noktalarının hatalı birleşimi, düz biçimde çizilmemiş olması ) • Perverevasyon hatası (fazladan çizilmiş şekiller, parçaların aşırı çizilmesi gibi )

BGT ‘deki kartlarda yer alan figürler ve deneğin yaptığı çizimler arasındaki benzerlikler 5 kritere göre hesaplanır. Bunlar ; • • • 0 = hiç (rastgele çizim , karalama ) 1 = az (belirsiz benzerlik ) 2 = biraz (orta derecede benzerlik ) 3 = güçlü ( yakın benzerlik , doğru çizim ) 4 = mükemmele yakın

METROPOLİTAN OKUL OLGUNLUĞU TESTİ -MOOT : MOOT ana sınıfında olan veya ilkokula başlama yaşına gelmiş 5 6 yaşındaki çocukların okula, okulun gerektirdiği kurallara ve öğrenmeye hazır olup olmadığını belirlemek amacıyla yapılan; bireysel uygulanması gereken bir testtir. Asıl amacı çocukların ilkokula başlamaya hazırbulunuşluklarının değerlendirilmesidir. MOOT 6 alt test ve toplam 100 maddeden oluşmaktadır. Alt testler iki farklı düzeye ayrılmaktadır. Alt testlerden 1. , 2. , 3. , ve 4. alt testler okuma olgunluğunu; 5. Ve 6. alt testler ise sayı olgunluğunu ölçmeye yöneliktir. MOOT ‘un uygulaması için özel eğitim ve sertifika alınmasına gerek yoktur.

Psikometrik Özellikler : MOOT’ nin geçerliliğini test etmek amacıyla paralel form kullanılmıştır. Paralel formlar arasındaki korelasyonlar hesaplanmış ve güvenilirlik katsayılarının. 53 ile. 83 arasında değiştiği görülmüştür. Standart hata değerleri hesaplanarak testin güvenilirliği ölçülmüştür. Standart hata değerlerinin 1. 35 ile 2. 02 arasında değiştiği görülmüştür.

Uygulama Süreci: MOOT bireysel uygulanan ve zaman süresi olan bir testtir. Her alt testin yanıtlanma süresi farklı olmakla beraber testin süresi ortalama 24 dakikadır. Test uygulanırken her alt testin içeriğine göre belirlenen yönergeler testör tarafından çocuğa ifade edilir. Çocuğun tam olarak ne yapması gerektiğini anlaması ve teste hazır hale gelebilmesi için örnek maddelerle başlanır. Maddeler öğretme amaçlı oldukları için testin puanlamasına dahil edilmezler.

Puanlama ve Yorumlama : Testin puanlanmasında her bir doğru yanıta 1 puan verilir. Tüm puanlar toplanarak olgunluk puanı elde edilir. Toplam puanın yüksek olması genel olgunluk düzeyinin yüksek olduğunu göstermektedir. Alt testlerden 1. , 2. , 3. , ve 4. alt testlerinin toplam puanları okuma olgunluğunu düzeyini ; 5. ve 6. testlerden elde edilen toplam puanlar ise sayı olgunluğu düzeyini göstermektedir.