Fiziologjia e Emocioneve Sistemi nervor dhe strukturat e

Fiziologjia e Emocioneve Sistemi nervor dhe strukturat e tij Armela Xhaho

Sistemi Nervor • Sistemi nervor eshte baza e aftesive tona per t’u pershtatur ne boten perrteth , ku ne japim dhe marrim informacione nga jeta dhe mjedisi rrethues

Neuronet • Sistemi nervor njerëzor është i përberë nga miliona qeliza të imta nervore të quajtura neurone

• Neuroni është njësia bazë e sistemit nervor. • Ai është një lloj qelize e specializuar që shpie mesazhe në çdo pjesë të trupit.

Neuroni është njësia bazë e sistemit nervor. • . • Neuroni ka një trup (soma) ose trupi i qelizës që përmban nukleusin dhe citoplazmën. • Materiali gjenetik ndodhet te nukleusi, ndërsa metabolizmi normal qelizor kryhet te citoplazma. Membrane e qelizës izolon gjithë qelizën. • Neuroni ka zgjatime që dalin prej trupit të ngjashme me gishtat, që quhen dentrite. • Çdo neuron ka një akson, një zgjatim fibroz në formë bishti gjate të cilit kalojnë mesazhet.

• Kodrina e aksonit- Vendi në të cilin aksoni takohet me trupin • Myelina yndyrore i mbron aksonet e gjata kështu që informacioni mund të përcillet mes tyre në mënyrë të shpejtë pa u penguar nga veprimi i aksoneve fqinje. • Segmente me ndërprerje të vogla - nyjet e Ranvierit.

Mungesa e mielinizimit • Siç vërehet në skelerozat e shumëfishta, shpie në çrregullime të rënda të funksionimit të muskujve dhe shqisave.

Anatomy of a Neuron Incoming Message Outgoing Message

Sinapsi Hapsira mes Aksonit të një neuroni (të quajtur Neuroni pressinaptik) dhe dentriteve të neuronit tjetër (të quajtur neuroni passinaptik). Sinapsi është shumë i vogël, sa një e milionta e 2, 54 centimetrave

Transmetimi Sinaptik. • Komunikimi mes neuroneve përfshin një reaksion kimik. • Kur impulsi elektrik nervor arrin të degëzimet fundore të aksonit të një neuroni presinaptik, bën që të çlirohet të sianpsi një substancë kimike e quajtur neurotransmetues.

• Neurotrnametuesit kimikë kalojnë sinapsin dhe bashkohen me molekulat receptive kimike të dentriteve të neuronit passinaptik. • Ketu ato shkaktojnë ose fillimin ose frenimin e një impulsi të ri nervor.

Neurotransmetuesit. • Substanca kimike te trurit qe sherbejne per transmetimin e sinjaleve nervore nepermjet neuroneve. Luajne një rol kyç në kontrollimin e sjelljes dhe se të kuptuarit e mekanizmit të funksionimit të tyre është bërë një pjesë shumë e rëndësishme e psikologjisë fiziologjike.

• 36 neurotransmetues • • acetilkolina seretonina dopamina norepinefrina

Acetilkolina • Përfshihet në aktivizimin e lëvizjeve muskulore si dhe në aktivizimin e nxitjes fiziologjike, kujtesës dhe motivacionit, ishte një ndër neurotransmetuesit që u përcaktuan të parët. • Pergjegjes per Alzhaimer

Serotonina • Përfshihet në aktivizimin e gjumit dhe të eksperiencave shqisore.

Dopamina • Merr pjese ne proceset konjitive, prodhon ndjenja kenaqesie. • Nivele te ulta-Parkinson • Nivele te larta - Skizofreni

Norepinefrina : • Nivelet e norepinefrinës në tru kanë lidhje me të mësuarit, me gjendjen plotësisht të zgjuar dhe me emocionet. • Nivelet e ulata -depresion

. SN SIMPATIK SN Parasimpatik

Sistemi Nervor Qendror: • Sistemi nervor qendror përbëhet nga truri dhe palca e kurrizit

Primary Functions of Brain • Produce behavior • Create a sensory reality • Integrate information from different experiences & use to guide behavior Require different systems to mediate them (Sensory, Motor, Complex integration)

Sistemi Nervor Qendror: • Transmeton mesazhe nepermjet impulseve nervore • Mbart mesazhe për mjedisin prej organeve të shqisave në trurin tonë, ku mesazhet analizohen dhe merren vendime. • Përfshin regjistrimin dhe vlerësimin e sinjaleve nga periferia. • Përcjell mesazhe për këto vendime në muskujt dhe gjendrat tona dhe kështu ne mund të reagojmë e të sillemi siç duhet

2. Sistemi Nervor periferik • SNP përçon ngacmimet sensorike në drejtim të sistemit qendror. • Ai perbehet nga nervat te cilat shperndahen prej shtylles kurrizore ne gjymtyre e pjese te vecanta te trupit • Po ashtu përcjell informatat, të cilat e përcaktojnë reksionin e trupit, në drejtim të muskujve, gjëndrrave dhe shqisave

Sistemi nervor periferik kontrollon sistemin endokrin • Sistemi Endokrin • Ve ne levizje substancat kimike qe permbajne informacione te caktuara qe quhen hormone si : te cilat percjellin mesazhe te percaktuara qarte ne destinacion duke modeluar dhe sjelljen e organizmit

Levizjet e hormoneve • • Levizjet e hormoneve sjellin ndryshime ne: Rritme te frymemarrjes Presionin e gjakut ne damare Rrahjet e pulsit te zemres Ndjeshmerite e lekures Te gjitha ketlo levizje e hormoneve kryhen nga venia ne levizje dhe veprimi i SNS dhe SNP

• Sistemi nervor perriferik ndahet ne • 1. Sistemi Nervor Somatik • 2. Sistemi nervor Autonom

Sistemi Nervor Somatik • Vepron me ambjentin e jashtem dhe merr informacione nga shqisat. • SNS • Mundeson kontaktin e organizmit me ambientin e jashtem dhe ne menyre te vullneteshme kontrollon aktivitetin e tij.

Sistemi nervor Autonom • Kontrollon punen e organeve te brendshme. • Ky sistem ben rregullimin e funksioneve vegjetative( te pavullnetshme ) te organeve tretese , sekrecionit te gjendrave te organeve te shumimit gjithashtu regullon punen e zemres dhe te eneve te gjakut.

• Sistemi nervor autonom ndahet ne dy pjese: • • 1. Sistemi Nervor Simpatik (SNS) • • 2. Sistemi Nervor Parasimpatik (SNP)

1. Sistemi Nervor Simpatik (SNS) • Pergatit organizmin per angazhim dhe reagim gjate situatave emergjente qe shfaqen ne jeten e perditshme. • Stimulon punen e organeve te brendshme: nen veprimin e tij psh. • Pershpejon punen e zemres dhe mushkerive. • Harxhon energji dhe pergatitet pergjigjen “ lufto apo ik” •

2. Sistemi Nervor Parasimpatik (SNP) • Ka veprim te kunderme sistemin simpatik Mundeson balancimin e funksioneve fiziologjike dhe kthimin e organizmit ne normalitet • Konservon energji. •

Truri dhe funksionet e tij

• 1. Truri I madh • Pergjegjes per mendimin kritik dhe kompleks, marrjen e mendimeve dhe kontrollin e impulsive. Pjeset perberese • Talamus - ben lidhjen e qendrave te pjeseve te ndryshme te trurit • Hipotalamus - luan rol ne jeten ndijore te njeriut • 2. Truri I mesem - • 3. Truri I vogel-

Sistemi limbik • Merr pjese ne ato emocione qe jane te domosdoshme per mbijetese • Pergjegjes per emocionet si frike , trishtim , zemerim • • 1. Hipotalamusi • 2. Amigdala • Hipokampusi:

1. Hipokampusi: • Hipokampusi – pjese kryesore e sistemit limbik- mundeson memorien.

2. Amigdala: • Amigdala eshte e specializuar vetem per veprimtari emocionale. • Qendra e emocioneve ( kryesisht frika , ankthi) • Merr pjese ne ato emocione qe jane te domosdoshme per mbijetese • Pergjegjes per emocionet si frike , trishtim , zemerim • Psh. lotet iniciohen nga amigdala.

3. Hipotalamusi • Kordinon motivacionin me emocionet, pergjegjes per kujtesen. • Kontrollon emocionet baze qe jane mjaft te rendesishme per jeten. • Lidhet me clirimin e hormonit te stresit dhe te seksit , kontrollon sjelljen seksuale, urine , etjen, temberaturen trupore si dhe ritmin ditor fjetje – zgjim.

Korteksi cerebral- baza e funksioneve konjitive – • Shtresa e jashtme e trurit , rreth 2 mm qe mbulon hemisferat, baza e funksioneve konjitive – mendimet , gjuha dhe memorja

* The cerebellum is below and to the back of the cerebrum. 1. The cerebellum controls you balance. 2. The cerebellum controls your posture.

Hemisferat cerebrale

• Hemisfera e majte • Hemisfera e djathte • Analizon fushen e majte vizuale. • Kontrollon e aktivitetit joverbal, te pamjeve te ndryshme, me veprime dhe • Analizon fushen vizuale te aktivitete orientuese, djathte. hapsinore, artistike, e • Kryen me teper funksione muzikore, me imagjinaten. analitike dhe logjike • Pra eshte me shume letrare • Kontrollon shprehite , kontrollon perceptimin e gjuhesore dhe kuptimin e hapsires dhe analizat e fjaleve , shprehite e leximit objekteve permes te dhe te njehesimit prekurit, vizualizimit dhe levizjes.

Lobet e korteksit cerebral • Lobi frontal- mendimet, planifikimi , konceptualizimi • Lobi temporal- gjuha dhe kuptimi, i rendesishem per degjimin , mesimin, kujtesen dhe reagimet emocionale • Lobi oksipital- perceptimi pamor • Lobi parietal- merr informacione nga shqisa e te prekurit

Brain • Cerebral Cortex • • Frontal lobe Temporal lobe Occipital lobe Parietal lobe • Forebrain • • • Cerebrum Amygdale Hippocampus Thalamus Hypothalamus • Midbrain (Coliculi) • Hindbrain • • • Pons Cerebellum Medulla Oblongata

Major Divisions of the Brain Hindbrain - oldest & most primitive Midbrain - short strip at top of hindbrain Forebrain - all structures above midbrain

Shprehja e emocioneve dhe ndryshimet fiziologjike • Nqs ne perballemi me nje situate qe paraqet rrezik , i gjithe trupi reagon permes levizjeve ose permes eksitimit fiziologjik. • • Rrahjet e zemres shtohen me shume ne rastet kur subjektet mendojne me qelllim per zemerimin ose friken e tyre ne raport me rastet kur mendojne per lumturine. • Temperatura rritet me shume ne rastet kur mendojne per zemerimin sesa emocionet e tjera •

Eksitimit fiziologjik- • • • Bebezat e syrit zmadhohen Aktiviteti i gjendrrave te pershtymes ngadalesohet- thahet pershtyma Gjendra e hipofizes sekreton hormone Gjendrat e adrenalines sekretojne epinefrine dhe neopinefrine Pankreasi prodhon dhe sekreton ne gjak me shume glukagon ( sinjalizon djegien e sheqerit qe muskujt te kene energji shtese ne rast se subjektit i duhet te ndeshet apo te vrapoje) Gjendrat e djerses aktivizohen per te pakesuar zjarrmine ne trup Shtohet numri i frymemarrjeve Rrahjet e zemres shpejtohen Rritet presioni i gjakut dhe tensioni muskulor Enet e gjakut ne stomak ngushtohen dhe tretja ngadalesohet Enet e gjakut te muskujve kryesore zgjerohen per te siguruar gjak te mjaftueshem ( qe te rrjedhi sa me shpejt)

emocione • Zemerimi: Gjaku versulet ne duar dhe ne gjymtyre te tjera – per tu sulmuar me shpejt kundershtari • Rrrahja e zemres rritet • Rritja e nivelit te adrenalines – prodhon energji impulsive te forte dhe te mjaftueshme per aksion te furishem •

Dashuria: • Ndjenjat e buta dhe kenaqesia seksuale ngacmojne shtytjen parasimpatike • Modeli parasimpatik- “ reaksiioni i relaksimit” prodhojne reagime ne trupin e njeriut- prodhojne gjendje qetesuese dhe te kendshme

Habia • Ngritja e vetullave – mundeson rritjen e fushes se te parit + te retina vjen me teper drite • Marrim me teper te dhena per ngjarjen – dhe se cfare do te ndodhe si te veprojme me mire •

Identifikimi i emocioneve specifike ne baze te reagimeve fiziologjike • Matja e ritmit kardiak • Ritmi i frymemarrjes • Tensioni muskulor

Ngjashmeria me kafshet • Kafshet i shprehin emocionet ne forma me te kufizuara si permes frikes, dhimbjes • Qenia njerezore – i shpreh emocionet ne kontekst social • Permes nje simbolike qe eshte disi e vecante

Zhvillimi i turit emocional • • • Pjesa me primitive e turit eshte trungu cerebral i cili rrethon majen e palces kurizore. Kjo pjese cerebrale rregullon funksionet baze te jetes sic jane frymemarrja dhe metabolizmi, kontrollon dhe reaksionet apo levizjet e rendomta. Gjate evolucionit te qeniet e gjalla nga kjo pjes eme primitive e trungut cerebral jane zhvilluar qendrat trunore emocionale. Milione vjet me vone nga kjo zone eshte krijuar truri mendor apo neokorteksi. Neokorteksti i homo sapiensit eshte me i madh se te speciet e tjera. – funksionet kontrolluese dhe rregulluese qe bejne qe njeriu te vecohet nga qeniet e tjera.

Funksionimi i sistemit limbik • Sistemi limbik-Pergjegjes per emocionet si frike , trishtim , zemerim

• 1. Amigdala: • Gjender ne formene bajames , ndodhet ne trungun cerebral, afer unazes limbike. • Ekzistojne dy lloje amigdalash ne cdo ane te trurit , te ngjitur ne koren cerebrale. • Amigdala eshte e specializuar vetem per veprimtari emocionale. • Psh. lotet iniciohen nga amigdala. • Amigdala: qendra e emocioneve ( Xhozef Le Doux) – pozite superiore ne tru • Ndikimi i amigdales dhe influenca e saj si dhe neokorteksi jane thelbi i inteligjences emocionale. • 2. Hipokampusi: • Hipokampusi – pjese kryesore e sistemit limbik- mundeson memorien. • •

• Ne momente emergjente strukturat me arkaike te trurit jane ne gjendje te mbikalojne strukturat me te reja qe jane pergjegjese per mendimin racional. • Ajo pjese e trurit qe eshte pergjegjese per emocionet eshte ne gjendje te pengoje funksionimin korrekt te pjeseve qe jane pergjegjese per mendimin racional. • Nese informacionet qe vijne nga nje situate e rrrezikshme perceptohen si shenja kercenimi, strukturat limbike derkojne mesazhe alarmi ne brendesi te sistemit nervor , duke bere njeriun te reagoje ne menyre te duhur. •

Si transmetohen sinjalet nga shqisat per ne tru • Sinjalet e shqisave ( te syrit , te veshit, ) udhetojne neper tru deri te talamusi dhe me nje sinaps deri te amigdala. Sinjali tjeter nga talamusi drejtohet drejt neokorteksit ose trurit mendor.

Reagimi i amigdales ne situata emergjente • Amigdala pergjigjet para neokorteksit. • Pra amigdala fillon te reagoje para se stimujt te kalojne dhe te perpunohen te neokorteksi. • Ndjenjat qe kalojne nga amigdala jane me primitive dhe te fuqishme. • Kjo shpjegone fuqine e emocioneve perballe racionalitetit dhe gjykimit

• Nga ndryshon dhe ngjan hipokampusi dhe amigdala? • Hipokampusi – pjese kryesore e sistemit limbik- mundeson memorien. • Hipakampusi mban mend vetem faktet • Amigdala siguron kuptime plotesuese