Fix your Vowels Onderzoek in taalverwerving Carmen Lie

Fix your Vowels: Onderzoek in taalverwerving Carmen Lie Lahuerta (Uv. A) Vincent J. van Heuven (UL) 7 jun 2012 Klinkerarticulatie

Uv. A-project w Aanleiding: n n Uitspraakproblemen in Spaans bij NL studenten Problemen vooral bij Spaanse klinkers w Oplossing n n n Experimenteel trainingsprogramma Opscherpen waarneming en productie van subtiele kleurverschillen tussen klinkers Automatische feedback mbv Klinker. Mikken 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 2

Uv. A-project w Probleem: n Carmen LL is ziek, onderzoek is vertraagd. w Voorstel: n n n Een algemene inleiding op het programma Klinker. Mikken Demonstratie van Klinker. Mikken Uitbreidingen in progress 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 3

KLINKERMIKKEN Prof. dr. Vincent van Heuven Fonetisch Laboratorium Leiden University Centre for Linguistics 7 jun 2012 Klinkerarticulatie

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 5

ARTICULATIE 7 jun 2012 Klinkerarticulatie

tongcontour 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 7

punt van nauwste doorgang = vernauwingsplaats 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 8

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 9

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 10

hoog halflaag voor achter 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 11

DE IPA KLINKER-KAART w De International Phonetics Association stelt het fonetisch alfabet vast w De IPA klinkerkaart is ingericht volgens het Cardinal Vowel systeem van Jones w Extreme articulatorische targets voor [ , , , ] w Tussen-targets op 1/3, 2/3 (en 1/2) 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 12

2 1 3 7 9 8 11 10 6 5 4 13 12 14 15 21 22 16 18 17 20 19 24 23 25 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 26 27 28 13

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 14

VOORBEELDEN w Klinkerdiagrammen van n n Arabisch (3) Turks (8) Nederlands (12) Amerikaans Engels (11) Zweeds (16) 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 15

Arabisch 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 16

Turks 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 17

Nederlandse zuivere klinkers 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 18

Nederlandse verglijdende klinkers 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 19

Amerikaans-Engels 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 20

Zweeds 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 21

AKOESTIEK 7 jun 2012 Klinkerarticulatie

Resonantie w Waarom is vernauwingsplaats zo belangrijk? n n Verdeelt aanzetstuk in voorste en achterste holte (volgende dia) Keelholte > laagste resonantie l n Mondholte > op één na laagste resonantie l n Knippen tegen keel fluiten Samen kleurcomponenten van klinkers 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 23

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 24

RESONATOREN IN SPRAAK w De keel versterkt een smalle frequentieband ergens tussen 200 en 800 Hz (gemiddeld 500 Hz) w De mond versterkt een smalle frequentieband in het bereik tussen 600 en 2400 Hz (gemiddeld 1500 Hz) w Zulke smalle frequentiebanden die worden versterkt via resonantie in het spraakkanaal heten formanten 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 25

BRON/FILTER MODEL w Filterdeel w Een reeks filters/resonatoren die ieder specififieke frequentiecomponenten versterken n Binnen een bepaalde bandbreedte Rond een voorkeursfrequentie Bronnen en filter werken onafhankelijk van elkaar 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 26

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 27

BELANG voor de LUISTERAAR w Informatie over de laagste twee formanten (F 1, F 2) is voldoende om een klinker te kunnen herkennen w De derde formant (F 3) draagt nog wel bij aan een betere identificatie w Hogere formanten dragen niet meer bij aan identificeerbaarheid maar wél aan de natuurlijkheid (menselijkheid) van het geluid 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 28

ACOUSTISCH KLINKERDIAGRAM w Gebruikelijke F 1 en F 2 waarden voor puntklinkers (mannenstem, hertz) F 1 F 2 [i] 200 2200 [u] 200 800 [a] 800 1200 w Bij vrouwenstem +15% wegens kleinere resonantieholtes 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 29

ACOUSTISCH KLINKERDIAGRAM w Teken de klinkers in in een 2 -dimensionele kaart met n n F 1 van boven naar onder F 2 van rechts naar links w Opmerkelijke overeenkomst tussen traditioneel articulatorisch klinkerdiagram en akoestisch klinkerdiagram w Vernauwingsplaats verantwoordelijk voor overeenkomst 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 30

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 31

Van hertz naar Bark w Perceptieve schaling n n Omzetten zodat visuele afstanden in klinkerdiagram beter overeenkomen met hoorbare verschillen in klankkleur Bark-transformatie, empirische formule Tot 1000: 1 Bk is ong 100 Hz l Daarboven steeds meer Hz per Bk l n Maakt overigens niet zo veel uit… 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 32

7 jun 2012 Klinkerarticulatie 33

ACOUSTISCH KLINKERDIAGRAM w Fonetische details van klinkerarticulatie zonder röntgen- of MRI-technieken w Let op: flinke verschillen in preciese plaats van klinkers tussen individuele sprekers w Relatieve verschillen (verhoudingen tussen formanten) belangrijker voor klinkerherkenning dan absolute verschillen w Klinkerherkenmechanisme nog niet helemaal doorgrond 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 34

ACOUSTISCH KLINKERDIAGRAM w Diagrammen zijn nuttig gereedschap bij vreemde-talenonderwijs w Automatische klinkerherkenning is mogelijk en kan dienen als hulpmiddel bij uitspraakonderwijs (klinkercorrector) w Dit is wat Klinker. Mikken beoogt 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 35

SERVICE w Installeer eerst Praat (gratis) n n Auteurs: Paul Boersma & David Weenink (Uv. A) Aanvragen en downloaden van l www. praat. org w Download dan Klinker. Mikken (en Klank. Kleuren) n www. hum. leidenuniv. edu/lucl > Research > Technical support > Downloads 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 36

Demonstratie Klinker. Mikken w Systeem ijken (normeren) met ie, oe aa w Zelf klinkerpositie aanwijzen en proberen na te spreken w Systeem speelt een modelklinker, probeer die na te maken w Nieuw: Tweeklanken maken (maar kunnen nog niet geëvalueerd worden) 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 37

Ontwikkelingen w Goedkope automatische feedback op n n n Klinkerarticulatie in lopende spraak Temporele organisatie Zinsmelodie w Programma LORRE n Kleine subsidie van LUF/Gratama-fonds w Gebruiker/docent zorgt voor eigen ‘content’ 7 jun 2012 Klinkerarticulatie 38