FINconsult Interna i eksterna revizija javnog sektora i

FINconsult Interna i eksterna revizija javnog sektora i najčešće greške subjekata revizije Nekir Suljagić, dipl. oec Fojnica, 25. i 26. april 2014.

FINconsult 1. Uvod • Pod javnim sektorom se podrazumijevaju se državni organi, entitetski, kantonalni i lokalni organi i institucije kao i sa njima povezana pravna lica: Javne ustanove, zavodi, fondovi, javna preduzeća, agencije, odbori, komisije itd. koji obavljaju javne poslove a u intersu zadovoljavanja potreba građana. • Budžet je javni akt države, entiteta, kantona, gradova i općina koji donosi najviše predstavničko tijelo zavisno na koji nivo vlasti se odnosi budžet.

FINconsult • To je plan prihoda i primitaka sa jedne strane a sa druge strane plan izdataka i ostalih plaćanja. Budžet predstavlja proces planiranja i pripreme budžeta, potom usvajanja od strane parlamenata zavisno od nivoa vlasti, gradskih i općinskih vijeća, izvršenje-trošenje u skladu sa planom kao i nadzor nad izvršenjem budžeta.

FINconsult 2. Interna revizija • Interna revizija javnog sektora predstavlja nezavisnu uvjeravajuću i konsultativnu aktivnost, osmišljenu tako da poveća vrijednost i poboljša rad državnih organa i institucija. • Pomaže državnim organima i institucijama da ostvare svoje ciljeve koje su im date u nadležnost uvođenjem sistemtskog, disciplinarnog pristupa radi procjene i poboljšanja unčikovitosti upravljanja rizikom, kontrolom i načinima izvještavanja.

FINconsult • Uspostavljane Internih revizija u javnom sektoru u BIH su regulisana zakonima: • Zakon o Internoj reviziji institucija Bi. H („Službeni glasnik Bi. H” broj: 27/08 i 32/12), • Zakon o Internoj reviziji u javnom sektoru u FBi. H(„Službene novine FBi. H” broj: 47/08), • Zakon o Internoj reviziji u javnom sektoru RS(„službeni glasnik RS” broj: 17/08.

FINconsult • Zakonom o internoj reviziji u javnom sektoru u FBi. H (Sl. novine FBi. H broj: 47/08) odredbama zakona je propisano na koje korisnike javnih sredstava se primjenjuje navedeni zakon, a Ministarstvo finansija donijelo je Pravilnik o kriterijima za uspostavljanje jedinica za internu reviziju u javnom sektoru (Sl. novine FBi. H broj: 82/13).

FINconsult • Zakonom o internoj reviziji u javnom sektoru RS (Sl. glasnik RS broj: 17/08) isto je propisano na koje korisnike javnih sredstava se primjenjuje navedeni zakon. • Brčko distrikt Bi. H nema zakona o internoj reviziji niti je drugim zakonom propisana obaveza formiranja jedinica za internu reviziju radi kontrole javnih sredstava kod budžetskih korisnika.

FINconsult 2. 1. Ciljevi, funkcije i procesi interne revizije • Cilj interne revizije jeste da unaprijedi i poboljša aktivnosti kroz djelovanje dvije osnovne upravljačke aktivnosti: praćenje i nadzor rizika i obezbjeđivanje sigurnosti postojeće kontrole. • Funkcijama interne revizije treba poboljšati efikasnost i efektivnost upotrebe javnih sredstava kod organa u slijedeća tri procesa:

FINconsult • Proces upravljanja rizikom – da identifikuje i procijeni potencijalne rizike koji mogu uticati izvršavanje zadataka, a time i ostvarivanje postavljenih ciljeva. • Kontrolnih procesa – politike, procedure i aktivnosti koje obezbjeđuju da su rizici u granicama koje je menadžment (rukovodioci organa) definisao u procesu upravljanja rizicima,

FINconsult • Proces upravljanja tj. izvršenje procedura odobrenih od strane donesenih budžeta u procjeni rizika i kontrolnih procesa definisanih od strane menadžementa (rukovodioca organa). • Prema tome, interna revizija može da doprinese kvalitetnijem upravljanju državnih organa i institucija na dva načina:

FINconsult • Što procjenjuje pouzdanost funkcionisanja sistema (usluge uvjeravanja) i pomaže u kreiranju ovih procesa kroz davanje specifičnih preporuka (usluge savjetovanja). Iz navedenog proizilazi da su funkcije interne revizije – usluge uvjeravanja u objektivnu procjenu evidencije da bi se obezbijedila objektivna preporuka, zaključak ili mišljenje po provedenoj reviziji nekog procesa.

FINconsult • Uvjeravanje podrazumijeva oblik garancije, da je ono što se prikazuje ustvari to, zasnovano na pouzdanom izvoru potvrdi. Interna revizija može da obezbijedi uvjerenje o postojanju rizika samo u obimu koji nudi interna kontrola, ali ne može dati apsolutnu garanciju

FINconsult • Uspostavljanje interne revizije u državne organe i institucije treba da obezbijedi nezavisno, objektivno uvjeravanje i savjetovanje rukovodioce organa i institucija o bitnim pitanjima za efikasno i blagovremeno ostvarivanje planskih zadataka u skladu sa nadležnostima i ovlaštenjima rukovodilaca organa.

FINconsult • Svoj rad interna revizija zasniva na godišnjem programu rada na koji saglasnost daju njeni osnivači korisnici budžeta (ministarstva finansija, odjeli zavisno od vrste organizacije).

FINconsult 2. 2. Očekivane koristi interne revizije • Organi javnog sektora od Odjeljenja interne revizije imaju mnogostruke koristi: • -Preventivno-disciplinirano trošenje javnih prihoda, • -Iznalaženje potencijalnih ušteda budžetskih sredstava kod budžetskih korisnika, • -Iznalaženje i stimulisanje stvaranja vlastitih prihoda kod budžetskih korisnika, • -Savjetodavna uloga za budžet i budžetske korisnike.

FINconsult • Interna revizija je završna faza budžetskog ciklusa koja osigurava stvaranje realnih i objektivnih informacija o djelatnosti budžetskih korisnika kao i ocjeni odgovornosti rukovodioca javnih organa i budžetskih korisnika koji upravlja povjerenim javnim sredstvima i javnom imovinom.

FINconsult • Pravovremena interna revizija budžeta ima ogroman značaj kada je u pitanju transparentnost trošenja javnih prihoda budžeta. Većinu javnih prihoda budžeta čine poreski prihodi, neporeski prihodi i ostali prihodi koji čiji su obveznici plaćanja pravna lica i građani.

FINconsult 2. 3. Organizacija interne revizije • Budžeti i budžetski korisnici zavisno od nivoa vlasti mogu na različite načine organizovati internu reviziju kao, (Ured ili kancelarija za internu reviziju, Odjeljenje za internu reviziju, Služba za internu reviziju i Interni revizor).

FINconsult • Organizacija Interne revizije kod javnog sektora, budžeta i budžetskih korisnika polazi se od veličine budžeta na kojem nivou vlasti se organizuje interna revizija, kvalifikacijske strukture i iskustva osoblja angažovanih na poslovima interne revizije.

FINconsult 2. 4. Faze interne revizije • Postoje sljedeće faze interne revizije: • 1. planiranje interne revizije, • 2. kritičko ispitivanje poslovanja i prikupljanje revizijskih dokaza, • 3. izvještavanje o obavljenoj internoj reviziji, • 4. praćenje rezultata.

FINconsult 2. 5. Vrste izvještaja interne revizije • Kao konačan rezultat rada Odjela za internu reviziju jesu izvjštaji o provedenim Internim revizijama javnog sektora, budžeta i budžetskih korisnika. Izvještaji moraju biti objektivni, jasni, koncizni i pravovremeni. Oni sadrže uvod, obim, cilj i zaključak ili rezultate revizije, a ako je potrebno i mišljenja Internog revizora, takodje mogu sadržavati preporuke internog revizora.

FINconsult • Izvještaji interne revizije javnog sektora mogu biti : • Godišnji ( Izvještava se viši organ uprave Vlada ili Parlament ), • Kvartalni (Izvještava se rukovodilac organa uprave ), • Mjesečni ( Izvještava se rukovodilac organa uprave) • u zavisnosti kome se podnosi i kako je predviđeno Pravilnikom interne revizije te planom i programom rada odjeljenja interne revizije.

FINconsult 2. 6. Efektivnost interne revizije • Efektivnost interne revizije javnog sektora, budžeta i budžetskih korisnika ogleda se u tome da pravovremeno uoči nedostatke u poslovanju, ponudi moguća rješenja ako postoje pogreške, nepravilnosti i na kraju da sagleda, analizira i prati efekte ponuđenih rješenja kod provođenja preporuka po obavljenim revizijama.

FINconsult • Odjeli za internu reviziju prilikom uspostavljanja u organima javnog sektora, budžetima, budžetskim korisnicima i institucijama zahtijeva izdvajanja javnih sredstava za njihov rad a istovremeno se očekuje od istih da opravdaju osnivanje kroz svoj rad na bazi pronalaska ušteda javnih sredstava Odjeli mogu biti ekonomični i efikasni sa aspekta provođenja internih revizija po planu i programu revizija što ne znači da su i efektivni.

FINconsult • Odjeli za internu reviziju a u cilju opravdanosti svog postojanja moraju obratiti pažnju na svoju efektivnost koja se ogleda u permanentnom praćenju implementacije preporuka po revizorskim izvještajima te izvještavanje nadležnih o kvantitativnim i kvalitativnim uštedama javnih sredstava kod organa javnog sektora, budžetskih korisnika i institucija.

FINconsult 3. Eksterna revizija • Eksterna revizija javnog sektora predstavlja kompleksan i studiozan proces dokazivanja a potiče od latinske riječi “revidere” što znači ponovo vidjeti ili pregledati. Revizija je temeljit postupak objektivnog prikupljanja i procjene dokaza vezanih uz izjave o poslovnim aktivnostima i događajima, radi utvrđivanja stepena podudarnosti između tih izjava i utvrđenih kriterija kao i prezentiranje rezultata zainteresiranim korisnicima.

FINconsult • VRI (Vrhovne revizorske institucije) javnog sektora u Bi. H su: ( VRI Bi. H, VRI FBi. H, VRI RS i VRI Brčko distrikt Bi. H). • Svoj rad zasnivaju na Okviru Međunarodnih standarda VRI (ISSAI) što predstavlja skup dokumenata u više nivoa koji sadrže osnovne principe, preduslove za rad, standarde revizije kao i smjernice za reviziju a u skladu sa metodologijom i revizorskom praksom.

FINconsult • Sve VRI u Bi. H su uspostavljene na osnovu zakona o reviziji javnog sektora u Bi. H. • Revizija Institucija Bi. H je regulisana Zakonom o reviziji Institucija Bi. H („Službeni glasnik Bi. H” broj 12/06). • Revizija institucija u FBi. H je regulisana Zakonom o reviziji institucija u FBi. H („Službene novine FBi. H” broj 22/06).

FINconsult • Revizija javnog sektora RS regulisana je zakonom o reviziji javnog sektora RS („Službeni glasnik RS” broj: 98/05 i 20/14). • Revizija javne uprave i institucija u Brčko distriktu Bi. H je regulisana Zakona o reviziji javne uprave i institucija u Brčko distriktu Bi. H („Službeni glasnik Brčko distrikta Bi. H” broj 40/08 i 29/14).

FINconsult • Članom 46. Zakonom o reviziji Institucija Bi. H („Službeni glasnik Bi. H” broj 12/06) osnovan je Koordinacioni odbor Vrhovnih institucija za reviziju u Bi. H, kojeg čine generalni revizori i zamjenici generalnih revizora ureda-kancelarije za reviziju institucija u Bi. H a čime su date nadležnosti KO u cilju provođenja vodiča i uputstava zasnovanih na ISSAI standardnim okvirom za javni sektor.

FINconsult • Eksterne revizije javnog sektora u Bi. H će u narednim periodima izvještavanja kod davanja mišljenja za subjekte revizije imati dva mišljena jedno na finansijske izvještaje a drugo mišljenje o usklađenosti poslovanja sa zakonima gdje će se više davati pažnja na primjerenost i ponašanje rukovodioca organa javnog sektora kada je u pitanju trošenje javnih sredstava.

FINconsult • Eksterna revizija javnog sektora znači revizija provedena od strane eksternog i nezavisnog organa u odnosu na organ koji je predmet revizije, svrha je da se da mišljenje i da se izvjesti o pitanjima računa i finansijskih izvoda, regularnosti i zakonitosti operacija, upravljanju finansijama i učinku.

FINconsult 3. 1. Faze provođenja revizija • Prije odlaska u reviziju, revizor se upoznaje s revidiranim subjektom putem zakonske regulative, programa rada, izvještaja o radu i pisanih informacija od strane subjekta revizije. • Također, revizor može prikupiti informacije iz drugih izvora, kao što su: odluka upravnog odbora, intervjua s odgovornim osobama, intervjua sa zaposlenicima, zastupničkih pitanja, časopisa i dr.

FINconsult • Na osnovu prikupljenih informacija revizor izrađuje analizu operacija, strateški memorandum, plan revizije - terminske planove revizije, značajnost, odnosno izračunavanje materijalnosti subjekta revizije, program revizije i upitnike. Navedeni koraci se preduzimaju na osnovu Vodiča za reviziju javnog sektora u Bi. H.

FINconsult • Uredi-Kancelarije za reviziju u skladu sa usvojenim revizijskim standardima, pregledaju finansijsko poslovanje/ finansijske izvještaje i pripadajuće račune subjekata revizije kod kojih se vrši revizija, s ciljem procjene da li su finansijsko poslovanje/finansijski izvještaji pouzdani i da li bilansi u potpunosti odražavaju informacije na osnovu kojih su sačinjeni.

FINconsult • Uredi-Kancelarije za reviziju procjenjuje da li rukovodioci subjekta revizije primjenjuju zakone u skladu sa nadležnostima i ovlaštenjima da li sredstva koriste za odgovarajuće namjene, ocjenjujući finansijsko upravljanje, funkcije interne revizije i sistem interne kontrole.

FINconsult • Revizorsko mišljenje povećava kredibilitet subjekata revizija, pri tom obezbjeđujući visok, ali ne i apsolutan nivo pouzdanosti. Apsolutna pouzdanost finansijskih izvještaja/ finansijskog poslovanja u reviziji nije dostižna uslijed djelovanja raznih faktora inherentnog rizika kao što su: potrebe za prosudbom, korištenjem testova, svojstvena ograničenja, bilo računovodstvenog sistema ili sistema internih kontrola i činjenice da je većina dokaza raspoloživih revizoru uvjeravajuće prirode.

FINconsult 3. 2. Mišljenja revizora • Revidiranjem subjekata revizije Uredi. Kancelarije za reviziju javnog sektora kao krajnji cilj revizija daju slijedeća mišljenja koja su potkrijepljena izvještajima o provedenim revizijama: • 1. Pozitivno mišljenje revizora, • 1 a) Pozitivno mišljenje- skretanje pažnje (isticanje predmeta), • 2. Mišljenje s rezervom ( uslovno mišljenje).

FINconsult • 3. Negativno mišljenje revizora, • 4. Suzdržavanje od davanja mišljenja.

FINconsult 4. Revizija učinka • Uredi-kancelarije za reviziju u Bi. H provode i revizije učinka u skladu sa ISSAI-300 – Osnovni principi revizije učinka koje predstavljaju nezavisna, objektivna i pouzdana ispitivanja kojim se utvrđuje da li organi javnog sektora i institucija kod pojedinih projekata, programa, grantova organizuju i provode poslove u skladu sa principima ekonomičnosti, efikasnosti i efektivnosti sa ciljem iznalaženja prostora za

FINconsult • Revizijama učinka nastoji se doći do novih informacija, analiza ili uvida te prema potrebi, preporuka za poboljšanja kroz: • pružanja novih analitičkih uvida (širu ili dublju analizu ili perspektivu), • Pospješivanje dostupnosti postojećih informacija različitim zainteresovanim stranama, • Donošenje nezavisnih i mjerodavnih stajališta ili zaključaka zasnovanim na revizionim

FINconsult • Donošenje preporuka zasnovanih na analizi revizionih nalaza.

FINconsult 4. 1. Ciljevi revizije učinka • Glavni cilj revizije učinka je konstruktivno promovisanje ekonomičnog, efektivnog i efikasnog upravljanja kroz jačanje odgovornosti i transparentnosti. • Revizijom učinka odgovornost se promoviše tako što se osobama sa upravljačkim i nadzornim nadležnostima pomaže da poboljšaju učinkovitost.

FINconsult • Poboljšanja učinkovitosti se postiže kroz ispitivanja da li se odluke zakonodavnih i izvršnih vlasti pripremaju i provode efektivno i efikasno te da li se u korist poreskih obveznika i građana ostvaruje najbolji omjer uloženih javnih sredstava i dobijene javne imovine. • Revizija učinka je okrenuta područjima na kojima građanima može donijeti dodanu

FINconsult 5. Najčeše greške subjekata revizije • Prvi cilj revizije javnog sektora jeste da revizori kod subjekata revizije kod kojih provode revizije uoče pogreške, nepravilnosti i propuste te ih identifikuju kroz date preporuke i ponude moguća rješenja. • Drugi cilj jesu efekti ponuđenih rješenja tj. datih preporuka koji zavisi isključivo od subjekta revizije gdje revizori provjeravaju iplementaciju datih preporuka kroz realizaciju akcinog plana koji je sam subjekat revizije dao sebi u zadatak

FINconsult • date kroz revizorski izvještaj. Obzorom da nema kaznene odgovornosti rukovodilaca subjekata revizije iplementacija preporuka kroz akcione planove subjekti revizije sve ne ispune pa tako revizori iz godine u godinu ukazuju da subjekti revizije nisu iplementirali preporuke revizije iz akcinog plana što se smatra nedostatkom u provođenju revizija u javnom sektoru.

5. 1. Grešeke, nepravilnosti i propusti FINconsult subjekata revizije • Najčešće greške, nepravilnosti i propusti kod subjekata revizije mogu biti: • Skupštine-parlamenti, zakonodavna vlast na vrijeme ne donose određene zakone koji su od strane Vlada-izvršne vlasti blagovremeno upućeni u vidu nacrta zakona radi davanja komentara i usvajanja od strane zakonodavne vlasti; • Pojedini zakoni duže vremena čekaju na upućivanje u zakonodavnu vlast iz razloga što

FINconsult • podršku od političke većine da budu predmet razmatranja na Vladama; • Vlade imaju odgovornost ekonomskog razvoja a često se dešava da se pojedini članovi upravnih i nadzornih odbora kod instittucija i javnih preduzeća odugovlači njihovo imenovanje koji bi imenovali rukovodioca te se na taj način onemogućava redovna poslovna aktivnost kod tih institucija i javnih preduzeća;

FINconsult • Budžetsko planiranje kada su u pitanju prihodi se ne planiraju realno u smislu što prvobitni nacrti budžeta sadrže realne prihode a naknadnim djelovanjem amandmana na budžet ti prihodi se uvećavaju iz prihoda koji su realno neostvarivi tj. prihodi ostvareni na tržištu radi pokrivanja rashoda. Izvršenje budžeta-trošenje može biti samo onoliko koliko imamo na raspolaganju

FINconsult • tj. ono što smo naplatili u toj budžetskoj godini a što je zakonom o budžetima propisano. Iz navedenih razloga zato imamo i po dva rebalansa budžeta u toku godine što upućeje na neozbiljno i neodgovorno planiranje budžeta, u većini slučajeva sa ostvarenim deficitima koji se pokrivaju zaduživanjem.

FINconsult • Grantovi, podsticaji i subvencije koje se daju iz budžeta nemaju propisane procedure sa jasno preciziranim kriterijumima za dodjelu istih, zbog čega postoji mogućnost nenamjenskog trošenja navedenih sredstava. Navedenu oblast treba dodatno zakonski urediti i pojasniti razlike između grantova podsticaja i subvencija onima koji planiraju budžete jer očito da oni to ne razlikuju pa kroz planove budžeta nemaju svoj adekvatan naziv po

FINconsult • Subjekti revizije najčešće svoja interna akta pravilnike iz raznih oblasti a u znatnoj mjeri koji se odnose na računovodstvo i računovodstvene politike ne prilagode svojim poslovnim aktivnostima nego su šturi i uopšteni bez posebnog opisa bilansnih pozicija i pojašnjenja npr. kod potraživanja njihova procjena naplativosti, utuženja i načine otpisa;

FINconsult • Zabilješke uz finansijske izvještaje subjekti revizije neki i ne pišu neki pišu pro forme bez adekvatnog obrazloženja pojedinih bilansnih pozicija u cilju razumijevanja od strane korisnika finansijskih izvještaja kada su u pitanju veće nabavke stalne imovine način nabavke i finansiranja, struktura potraživanja sa aspekta naplativosti istih, zaduživanja, obaveze po sudskim presudama kao i potencijalne obaveze po sudskim presudama, mali procenat izvršenja kapitalnog budžeta, razlog ostvarenog deficita.

FINconsult 6. Zaključak • Uredi-Kancelarije za reviziju javnog sektora, u skladu sa zakonskim ovlaštenjima, postavljenim ciljevima i revizorskom praksom u okruženju, želi kroz finansijske revizije i revizije učinka pružiti pomoć i biti podsticaj izgradnji i jačanju organa i institucija javnog sektora u Bi. H, na način da zakonodavnoj i izvršnoj vlasti omogući ispravno djelovanje s ciljem postizanja transparentnijeg i efektivnijeg trošenja javnih sredstava na

FINconsult • Greške, nepravilnosti i propusti kroz revizorske izvještaje da bi se otklonile daju se preporuke koje subjekti revizije kroz svoje akcione planove u određenom vremenskom intervalu trebaju iplementirati. Bitno je napomenuti da revizorski izvještaji sa pozitivnim mišljenjem takođe imaju propusta na koje se daju preporuka ali nemaju uticaja na izraženo mišljenje. Iz dosadašnje prakse i statistički gledano na 30 revizorskih izvještaja u prosjeku po jednom izvještaju se daje od 8 do 10

FINconsult HVALA ZA PAŽNJU