EVRE VE EHRCLK BAKANLII ED ZN VE DENETM

ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇED, İZİN VE DENETİM GENEL MÜDÜRLÜĞÜ “ENERJİ YATIRIMLARI VE UYGULAMALARI” Kenan OCAK (Şube Müdürü) Abidin KEÇECİ (Elektrik Mühendisi) ALTYAPI YATIRIMLARI ÇED ve SÇD DAİRESİ BAŞKANLIĞI Enerji Yatırımları Şube Müdürlüğü

İÇERİK q q q ENERJİ YATIRIMLARININ ÇED YÖNETMELİĞİNDEKİ YERİ ENERJİ YATIRIMLARI VE ÇED SÜRECİNDE DİKKAT EDİLEN HUSUSLAR ENERJİ YATIRIMLARIYLA İLGİLİ İSTATİSTİKSEL VERİLER GENELGE 2015/03 ÇED SÜRECİYLE İLGİLİ GENEL DEĞERLENDİRME 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 2

ENERJİ YATIRIMLARININ ÇED YÖNETMELİĞİNDEKİ YERİ 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 3

ENERJİ EK-1 EK-2 2 - Termik güç santralleri: 44 - Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su elde edilmesi için a)Toplam ısıl gücü 300 MWt ve daha fazla olan termik kurulan endüstriyel tesisler, (Toplam ısıl gücü güç santralleri ile diğer yakma sistemleri, 20 MWt- 300 MWt arası olanlar) b)Nükleer güç santralleri veya diğer nükleer reaktörlerin kurulması veya sökümü, 12 - 10 milyon m 3/yıl ve üzeri yeraltı suyu çıkarma 47 - 1. 000 m 3/yıl ve üzeri yeraltı suyu çıkarma veya suyu yeraltında depolama projeleri, veya yeraltında depolama projeleri, 13 - Boru ile içme suyu taşımaları dışında kalan ve akarsu havzaları arasında, 100 milyon m 3/yıl ve üzeri su aktarma projeleri, 48 - Akarsu yatakları ile ilgili projeler: a) Akarsu havzaları arasında su aktarma projeleri, (Ek-1 listesinde yer almayanlar) b) Sürekli akış gösteren akarsuların yataklarında 5 km ve üzerinde düzenleme yapılan projeler 14 - Göl hacmi 10 milyon m 3 ve üzeri olan baraj veya göletler, 46 - Göl hacmi 5 milyon m 3 ve üzeri olan baraj ve göletler, 15 - Kurulu gücü 10 MWm ve üzeri olan HES 41 - Kurulu gücü 1 -10 MWm olan HES 43 - Kurulu gücü 50 MWm ve üzeri RES 42 - Kurulu gücü 10 -50 MWm olan RES 44 -Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, 43 -Jeotermal kaynağın çıkartılması ve kullanılması, (Isıl kapasitesi 20 MWe ve üzeri) (Isıl gücü 5 MWe ve üzeri) 45 - Kurulu gücü 10 MWe ve üzeri GES 24. 11. 2020 45 -Kurulu gücü 1 -10 MWe olan GES , (çatı ve cephe sistemleri hariç) ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 4

ENERJİ YATIRIMLARI VE ÇED SÜRECİNDE DİKKAT EDİLEN HUSUSLAR 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 5

24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 6

TES’LERDE İNCELEME AŞAMASINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR Atmosfere Yerüstü ve yeraltı sularına Toprak, Orman ve Tarım Ürünleri İnsan ve diğer canlılar Baca Gazları ve Diğer Gaz Termal Deşarj Emisyonları Toprak asitlenmesi Sağlık üzerine etkiler Isıl Etki (Baca gazı sıcaklığı) Atık su Deşarjı Tarım ürünlerinde verim kaybı Besinlerin kirlenmesi Binalar ve kültür varlıklarına etkiler Yer altına sızan sular Bitki gelişiminin yavaşlamasızamanla yok olması (baca gazları ve toz) İçme ve kullanma suyu kaynaklarının kirlenmesi İklim değişikliğine olan etkiler (Noktasal etkisi) 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 7

Emisyonlar (baca, filtre, SO 2, NOx) Ağır metal, radyoaktif madde NOx ve CO emisyonları, MWt (ısıl güç) etki alanı, baca yüksekliği dikkate alınarak ölçülmekte olup ancak arazinin topografik durumu, rüzgar (hız ve yönü) vb etkenler Kül depolama sahası kapasitesi, uygunluğu, rehabilitasyonu Hava modelleme çalışmasında kullanılacak model (Air Mod kullanılması teşvik edilebilir) Soğutma suyu (nerden sağlandığı ve miktarı) Teknolojiye göre BGD kurulumu, Elektro statik filtre (toz tutucular) Soğutma suyu (nereye deşarj edildiği, termal modelleme) Hangi kireçtaşı kullanılacak (kömürün verimliliğine göre) ve miktarı? Atık ısı nasıl değerlendirilecek? Soğutma suyu isale hattının da çevresel etkileri irdelenmeli Soğutma suyunun derin deniz deşarjı aşamasında termal modellemesi Doğalgaz Çevrim Santralleri için yakıt temini, ilgili kurum, ya da BOTAŞ Genel Müdürlüğü görüşü Soğutma suyunun (eğer su soğutmalı ise) deşarjı ve kriterlere uyumunun sağlanması Meteorolojik ve iklimsel verilere göre yapılacak modelleme çalışması ve etki alanı Proje alanın özellikleri (orman, tarım, mera vb) belirlenmeli, flora-fauna çalışması yapılmalı, su kullanımı ile ilgili açıklamalar ve diğer ortak hususlara dikkat edilmeli 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 8

İTHAL KÖMÜR 1 - İthal kömür çevre ve hava kirliliğini hissedilir 9 -Kaliteli ithal kömürlerde kül oranı % 5 ile % 7 arasındadır. derecede azaltır. 2 -Nem oranı ve kül oranı düşüktür. 10 -Kömürün nakliyesi için liman yapılarına ihtiyaç duyulduğundan kıyı yapılarında değişikliklere yol açar. 3 - İthal kömür rezervleri yerli kömür rezervlerine oranla çok daha yüksektir. 4 -Kalorisi yüksek olduğundan daha az hacimle daha fazla ısıl değeri elde edilir. 5 -Nem oranı az olduğundan kömürü kurutmak adına extra ısı enerjisi kullanılmaz. 6 - İthal kömür içerdiği kükürt oranı ile yerli kömüre göre emisyonu daha azdır. 7 -Kaliteli ithal kömürde bünye rutubeti en fazla %1, kaba rutubet en fazla %5 düzeyindedir. 11 - Kullananlara ekonomik açıdan fayda sağlar. 12 -İthal kömür temini açısından dışa bağımlılık yaratır. 13 - Kül miktarı az olduğundan kullanımı kolaydır. 14 -Kükürt oranı İthal kömürde en fazla % 0, 5 düzeyindedir 15 - İthal kömürde ideal uçucu % 18 -24 arası olmalıdır. Düşük uçucu kömürün tutuşturulması zordur. 8 -Kömürün taşınması deniz trafiğine ilave yük getiririr ve 16 -Genel olarak ithal kömürlerde; toplam kükürt limana yanaşan gemilerde ilave çevre kirliliği oluşturabilir. oranı (kuru bazda) en çok %1. 2, alt ısıl değeri (kuru bazda) en az 6400 kcal/kg (-500 tolerans), (endüstriyel atık, atık yağ, sintine vb. ) uçucu madde (kuru bazda) en çok %40’tır. 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 9

YERLİ KÖMÜR 1 -Sahip olduğu emisyon değerleri açısından hava kirliliğine neden olabilmektedir. 2 - Nem oranı ve kül oranı yüksektir. 9 - Kükürt oranı yerli kömürde ise en fazla % 1, 5 düzeyindedir. 10 - Yerli kömürlerde de uçucu %30'u geçmemelidir 3 - Termik santrallerde kullanılabilir kalorifik değere sahip 11 - Kaliteli yerli kömürlerde de kül oranı %20'yi yerli kömür rezervi düşüktür. geçmemelidir. 4 - İstihdam yaratması açısından ülke ekonomisine fayda 12 - Kükürt oranı yerli kömürde ise en fazla % sağlar. 1, 5 düzeyindedir. 5 -Nem oranı fazla olduğundan kurutmak için ekstra ısı 13 -Sahip olduğu kükürt oranı ile ithal kömüre enerjisi kullanılması gerekir. göre emüsyonu daha fazladır. 6 -Kül miktarı fazla olduğundan büyük depo alanları gerektirir. 14 -Genellikle düşük kaloriye sahip olduğundan daha fazla yüksek ısıl değer elde etmek için fazla miktarda kullanılması gerekir. 7 - Ülkemiz linyit rezervlerinin ısıl değerleri oldukça düşüktür. Genel olarak 1. 000 kcal/kg ile 4. 200 kcal/kg arasında değişiklik göstermekle birlikte yaklaşık %90’ının alt ısıl değeri 3. 000 kcal/kg’ın altındadır. 15 -Yerli kömüre dayalı termik santrallerin nakliye maliyetleri açısından kömürün çıkarıldığı sahalara yakın yerlerde yapılması zorunludur. Kömür konveyör hatlarla santrale taşınır. 8 - Kaliteli yerli kömür de kaba rutubette bünye rutubeti 16 -Nakliyesi için genellikle kara veya demir yolu kullanılır. oranı %20 düzeyindedir. 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 10

24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 11

BARAJ VE HES’LERDE İNCELEME AŞAMASINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR • • Ekosistem raporu Su hakları raporu Son 10 yıla ait DSİ onaylık ortalama debiler AGİ’ler Balık geçitleri Peyzaj onarım planları Hafriyat/pasa döküm ve kazı fazlası malzeme depo sahaları 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 12

24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 13

RES’LERDE İNCELEME AŞAMASINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR • Yer seçimi • Arazi kullanımı • Türbin sayısı ve koordinatları diğer tesislerle etkileşim, herhangi bir çakışma olup olmadığı • Yerleşim yerlerine uzaklık • Korunan alanlara mesafesi • Kuş göç yolları • Radyo ve TV alıcılarına Uzaklıkları • Yıldırımdan korunma sistemi 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 14

24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 15

GESLERDE İNCELEME AŞAMASINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR • • Yer seçimi Arazi kullanımı Güneş panellerinin sayısı ve koordinatları Diğer tesislerle etkileşim, Yerleşim yerlerine uzaklık Korunan alanlara mesafesi Kuş göç yolları Radyo ve TV alıcılarına uzaklıkları 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 16

A A N N C B L K E A L D P M F A 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 17

1 MW’lk Lisansız enerji Üretim Tesisi için temel olarak -Tarım arazisi olmaması -DSİ sulama programı kapsamı dışında olması -En yakın EDAŞ/TEİAŞ bağlantı noktasına maksimum 1. 000 metre uzakta olması (ideal seçim) -Bağlantı noktası ile santral arasında hat çekmeye uygun arazi olması -Arazi eğiminin 3 -5 derece civarında olması, tercihen güneye cepheli olması -Toprak zeminin çakmalı montaj sistemlerine uyumlu olması -En az 18 -20 dönüm alana sahip -Bölgedeki toz, kirlilik, yerel sis, pus vs. araştırılmalı -Bölgedeki yağmur-kar istatistikleri incelenmeli -Güvenlik faktörü göz önünde bulundurulmalı -Dağıtım şirketi ile önceden bağlantıya geçilerek ön görüş alınmalı -Çok tapulu arazilerden mümkün olduğunca uzak durulmalı -Bölgede lisanslı-lisanssız başka RES-GES başvuruları olup olmadığı incelenmeli- Maden arazi statüsü irdelenmeli -Yüksek rakımlar tercih sebebidir -Bölgedeki elektrik kesintisi sıklığı, uzunluğu incelenmeli - Arazide gölge yaratacak doğal ve yapay unsurlara dikkat edilmeli 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 18

JESLERDE İNCELEME AŞAMASINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR Yer seçimi Arazi kullanımı Diğer tesislerle etkileşim, Korunan alanlara mesafesi Sondaj süresinde ekosisteme etkisi Kuyu sondajları boyunca jeotermal sıvı ile suyun ve toprağın kirlenme riski • Tesisin işletilmesi süresince CO 2 ve H 2 S emisyonları • Arazinin çökme riski • • • 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 19

ENERJİ YATIRIMLARIYLA İLGİLİ İSTATİSTİKSEL VERİLER 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 20

HES SULAMA TERMİK İÇME SUYU RES JEOTERMAL ENH BARAJ TAŞKIN 1994 0 0 3 0 0 0 1995 0 0 0 0 2 0 1996 0 0 0 1 1 0 1997 1 0 0 0 1 1 0 1998 1 0 0 0 1 2 0 1999 0 0 5 0 0 0 6 2 0 2000 0 0 4 0 0 0 18 1 0 2001 0 0 2 1 0 0 17 3 0 2002 1 0 2 3 0 0 9 2 0 2003 2 2 0 0 0 1 8 2 0 2004 0 1 6 0 0 0 1 2005 0 4 4 0 0 0 9 0 0 2006 3 0 2 0 0 0 7 4 0 2007 3 1 4 0 22 9 0 2008 18 3 13 1 0 0 11 13 0 2009 20 4 4 2 1 0 8 7 0 2010 35 9 13 1 1 0 0 10 0 2011 26 5 15 3 0 0 0 8 0 2012 59 7 12 4 1 3 0 2013 66 19 13 4 1 0 0 0 1 2014 53 16 23 2 6 1 0 1 1 2015 12 3 7 0 1 0 0 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 21

70 60 747 HES SULAMA TERMİK İÇME SUYU RES JEOTERMAL ENH 50 40 30 20 10 BARAJ 24. 11. 2020 0 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 TAŞKIN ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 22

JEOTERMAL 4% İÇME SUYU 1% 114 SULAMA 8% DOĞALGAZ 7% HES 52% KÖMÜR 24% RES 4% SÜRECİ DEVAM EDEN PROJELER 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 23

JEOTERMAL; 4 SULAM; 5 RES; 10 TERMİK; 47 HES; 125 İADE EDİLEN PROJELER 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 24

70 60 50 HES RES 40 TES JES EİH 30 SULAMA TAŞKIN 20 İÇME SUYU 10 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 EK-2 PROJELER 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 25

HES RES TES JES EİH SULAMA TAŞKIN İÇME SUYU 2002 1 0 2 0 10 1 0 0 2003 1 0 3 0 4 2 1 1 2004 4 5 12 1 19 1 1 2 2005 17 0 3 2 3 0 12 1 2006 17 2 0 1 4 0 60 0 2007 27 0 1 1 6 0 65 1 2008 13 0 1 0 0 1 2009 16 0 0 0 0 2010 28 0 0 0 1 2011 4 0 0 0 2012 3 0 0 0 2013 5 0 0 0 0 2014 31 0 0 0 0 2015 7 0 0 0 0 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 26

GENELGE 2015/03 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 27

ÇED SÜRECİYLE İLGİLİ GENEL DEĞERLENDİRME 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 28

DİKKATİNİZ İÇİN TEŞEKKÜR EDERİZ ADI-SOYADI UNVANI Tel. No E-posta Kenan OCAK Şube Müdürü 410 17 78 kenan. ocak@csb. gov. tr Handan KESGİN Abidin KEÇECİ Sevinç DEMİR Sibel ÖZSAYIN Elif KILIÇ Selcen GÖRDÜK Ramazan OKUR Ceren GÖL Öznur AYDIN Fizikçi Elektrik Mühendisi Çevre Mühendisi Fizik Mühendisi Uzman(Kimya Müh) Kimyager Çevre Mühendisi 410 17 69 410 17 73 410 17 65 410 16 66 410 17 97 410 17 98 410 14 45 410 18 48 410 19 52 handan. kesgin@csb. gov. tr abidin. kececi@csb. gov. tr sevinc. demir@csb. gov. tr Sibel. ozsayin@csb. gov. tr elifkkilic@csb. gov. tr selcen. gorduk@csb. gov. tr ramazan. okur@csb. gov. tr ceren. gol@csb. gov. tr oznur. aydin@csb. gov. tr 24. 11. 2020 ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 29