ETYKIETA JZYKOWA W PRACY DZIENNIKARZA BARBAR BINDUGA CENTRUM

ETYKIETA JĘZYKOWA W PRACY DZIENNIKARZA BARBAR BINDUGA CENTRUM EDUKACJI POLSKIEJ

SPIS TREŚCI 1. Pojęcie etykiety, w tym etykiety językowej. 2. Najważniejsze normy grzecznościowe obowiązujące w polskiej kulturze. 3. Nowe zachowania grzecznościowe. 4. Grzeczność językowa i niejęzykowa. 5. Polska tytulatura.

SPIS TREŚCI 6. Grzeczność w komunikowaniu interpersonalnym – relacje na pan/pani, relacje na ty. 7. Zachowania grzecznościowe szczególnie ważne w pracy dziennikarza.

1. POJĘCIE ETYKIETY, W TYM ETYKIETY JĘZYKOWEJ • ETYKIETA JĘZYKOWA Słownik terminów gramatycznych • zbiór przyjętych w danej społeczności wzorów językowych zachowań grzecznościowych, zwyczajowo przyporządkowanych określonym sytuacjom pragmatycznym

ETYKIETA JĘZYKOWA • Chodzi o: • formuły grzecznościowe, • wyrażenia językowe pełniące funkcję grzecznościową, np. dziękuję bardzo, ogromnie mi przykro, czy mógłbym prosić. . . , bardzo mi miło.

ETYKIETA JĘZYKOWA • I tak na przykład witając jakąś osobę, wybieramy jedną z kilkunastu możliwych formuł powitalnych, np. dzień dobry, witam pana, cześć, siema. • O tym, jaką formułę wybierzemy, decyduje konkretna sytuacja, a przede wszystkim, kim jest odbiorca (ważny jest jego wiek, status społeczny oraz jaka jest między nami relacja, stopień zażyłości)

2. NAJWAŻNIEJSZE NORMY GRZECZNOŚCIOWE OBOWIĄZUJĄCE W POLSKIEJ KULTURZE. • Podstawy etykiety: • „W powszechnym zamęcie, natarczywym pośpiechu, rozpychaniu łokciami, chamstwie i agresji, ktoś, kto uśmiechnie się do nas, ukłoni, odezwie się grzecznie – od razu zwróci naszą przychylną uwagę. Zapamiętamy go, będziemy wyróżniać, chwalić i mówić: jaki to miły człowiek!” Ryszard Kapuściński • .

2. NAJWAŻNIEJSZE NORMY GRZECZNOŚCIOWE OBOWIĄZUJĄCE W POLSKIEJ KULTURZE. • Uniwersalny charakter grzeczności: „Doświadczenie przebywania latami wśród dalekich Innych uczy mnie, że tylko życzliwość do drugiej istoty jest tą podstawą, która może poruszyć w niej strunę człowieczeństwa” Ryszard Kapuściński „Lapidarium III”

2. NAJWAŻNIEJSZE NORMY GRZECZNOŚCIOWE OBOWIĄZUJĄCE W POLSKIEJ KULTURZE • Badania uniwersaliów językowych i kulturowych wykazują, że omawiane tu zjawisko grzeczności ma charakter uniwersalny. • Potrzeba bycia dodatnio wartościowanym przez rozmówcę jest jedną z głębszych potrzeb człowieka.

2. NAJWAŻNIEJSZE NORMY GRZECZNOŚCIOWE OBOWIĄZUJĄCE W POLSKIEJ KULTURZE • Grzeczność językowa jest więc zjawiskiem wieloaspektowym, mającym poza językowym komunikacyjnym wymiar szerszy: • psychologiczny i społeczny i

2. NAJWAŻNIEJSZE NORMY GRZECZNOŚCIOWE OBOWIĄZUJĄCE W POLSKIEJ KULTURZE • Społeczności różnią nie tylko systemy językowe. • Swoistość społeczeństwa jest wyrażana w jego kulturze. • Różne kultury w różny sposób rozumieją i realizują nie tylko zachowania grzecznościowe, ale także zasady dobrego wychowania. • To, co u jednych jest wścibstwem, u innych towarzyską koniecznością.

2. NAJWAŻNIEJSZE NORMY GRZECZNOŚCIOWE OBOWIĄZUJĄCE W POLSKIEJ KULTURZE • Żeby zachować się grzecznie językowo, nie tylko musimy mówić gramatycznie poprawnie, czyli zgodnie z normami języka, ale także zgodnie z obowiązującymi normami kultury. • Podstawową funkcją zachowań grzecznościowych jest stwarzanie atmosfery grzeczności – trzeba tak postępować, jak w danej kulturze powinno się koniecznie postąpić.

2. NORMY GRZECZNOŚCIOWE W POLSCE • Co zatem jest ważne dla p o l s k i c h zachowań grzecznościowych? • Pojęcie modelu grzeczności wprowadził do refleksji nad grzecznością językową prof. Kazimierz Ożóg.

2. NORMY GRZECZNOŚCIOWE W POLSCE • Kazimierz Ożóg wskazuje na dwie fundamentalne zasady grzeczności w polszczyźnie: • 1) z a s a d a odnosząca do a u t o n o m i c z n o ś c i , godności, ważności każdego człowieka jako osoby – ma swe źródło w różnych systemach filozoficznych, zwłaszcza jednak w chrześcijaństwie; • 2) z a s a d a ż y c z l i w o ś c i – motywowana zwłaszcza przez ewangeliczne przykazanie miłości bliźniego.

2. NORMY GRZECZNOŚCIOWE W POLSCE • Kolejne zasady to: • a) okazywanie skromności, pomniejszanie własnych zasług – dowartościowanie partnera rozmowy; • b) uprzejme wyrażanie prośby, • c) wyrażanie gotowości do pomocy, przysługi; d) okazywanie skruchy za nietakt; • e) współodczuwanie z partnerem; • f) delikatność wobec drugiej osoby; • g) okazywanie szacunku kobietom, osobom starszym, rodzicom, przełożonym

2. NORMY GRZECZNOŚCIOWE W POLSCE • Podobnie na dwu normach podstawowych zasadza się polska grzeczność według prof. Małgorzaty Marcjanik. • Są to: • a) o k a z y w a n i e s z a c u n k u p a r t n e r o w i (zwłaszcza osobom starszym, kobietom, przełożonym, osobom pełniącym cieszące się społecznym prestiżem funkcje), w tym umniejszanie roli nadawcy; • b) p r z e j a w i a n i e z a i n t e r e s o w a n i a sprawami ważnymi dla partnera i najbliższej jego rodziny, głównie małżonka (zwłaszcza stanem zdrowia, działalnością zawodową, aktualnymi wydarzeniami rodzinnymi i faktami z życia zawodowego).

2. NORMY GRZECZNOŚCIOWE W POLSCE • Z norm tych wynikają normy bardziej szczegółowe, które autorka nazywa zasadami: • a) zasada współodczuwania (w sytuacjach dla partnera i pomyślnych, i niepomyślnych); • b) zasada aprobaty i życzliwości dla poczynań partnera; • c) demonstrowanie chęci przebywania w towarzystwie partnera; • d) zasada deklarowania pomocy partnerowi; • e) zasada składania dowodów pamięci (zwłaszcza w sytuacji oddalenia partnerów); • f) zasada poszanowania suwerenności partnera, w tym zasada dyskrecji (obejmująca niektóre choroby partnera, jego życie intymne, konflikty rodzinne, wysokość dochodów, nielegalną działalność.

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • Zmiany w polskiej etykiecie językowej po 1989 roku • W roku 1989 zapoczątkowane zostały w Polsce zmiany ustrojowo-ekonomiczne. • Wydarzenia te należy potraktować jako wyraźną cezurę w rozwoju obyczajów grzecznościowych. • Obalenie ustroju socjalistycznego, które dokonało się w 1989 roku, spowodowało wprowadzenie Polsce demokracji. • Zmiany po tym przełomie można określić jako demokratyzację obyczajów[Marcjanik 2008, 27]. • w

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • Przejawem demokratyzacji są następujące postawy grzecznościowe, które wskazuje Małgorzata Marcjanik prof.

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • A. Egalitaryzm grzecznościowy –polega na przekonaniu młodych Polaków, że wszyscy są równi w grzecznościowych prawach i obowiązkach. Nie ma podziału na wiek, płeć czy stanowisko. Wyjątkiem jest zwracanie się do innych osób, do jednych osób zwracamy się, używając form pan, pani, do drugich po imieniu, np. rozpowszechnia się mówienie do rodziców po imieniu

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • B. Dążenia emancypacyjne kobiet –sprowadzają się one w sferze grzeczności do tego, iż kobiety chcą bez żadnego skrępowania stosować m. in. wulgaryzmy, tak jak mężczyźni

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE C. Dążenie do indywidualizmu w zachowaniach –czyli zbyt ostentacyjne manifestowanie własnych gustów i prawa do wolności. • Tego typu zachowania polegają, np. na głośnych rozmowach w miejscach publicznych, które przeszkadzają innym ludziom; zwłaszcza użycie telefonów komórkowych w miejscach publicznych sprzyja przekraczaniu tabu i upublicznianiu informacji prywatnych, wręcz intymnych;

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • D. Zanikanie autorytetów • przez pojawianie się nowych technologii, młode pokolenie oddala się od rodziców i dziadków, które przechodzi w lekceważenie, a nawet brak szacunku, co sprowadza się do niegrzecznych zachowań językowych;

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • E. Ekonomiczność zachowań językowych • –szybki styl życia doprowadził do tego, że zwroty grzecznościowe zostały zminimalizowane; • F. Utylitaryzm grzecznościowy • –oznacza, że językowe zachowania grzecznościowe stały się towarem, czyli nadawca zwraca się do odbiorcy z uprzejmością, ale nieszczerą, tylko udawaną [Marcjanik 2008, 28].

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • Oprócz demokratyzacji obyczajów można zauważyć również proces amerykanizacji Pod wpływem kultury amerykańskiej, np. amerykańskich filmów społeczeństwo przestaje używać typowych polskich formuł grzecznościowych, zastępując je zwrotami angielskimi, np. podczas rozmowy słyszymy Sorry , zamiast Przepraszam,

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE Język polski ponadto zaczyna schodzić na drugi plan, ponieważ młode pokolenie zafascynowane jest językiem angielskim, przez co zauważamy zastępowanie wyrazów polskich wyrazami angielskimi, np. coraz częściej młodzi Polacy jako słowa powitalnego używają Hej, Hello zamiast Cześć, lub żegnają się, mówiąc Bye

3. NOWE ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE • Współcześnie zauważyć można tzw. • kult młodości, promowany przez media. W różnego rodzaju reklamach pojawiają się produkty poprawiające urodę i zatrzymujące efekty starzenia. • Przejawem kultu młodości, a także powierzchowności kontaktów jest coraz częstsze mówienie sobie po imieniu przez ludzi, niezależnie od stopnia ich zażyłości oraz używanie zdrobnień imion w sytuacjach oficjalnych. • Podczas jednej z konferencji naukowej słyszałam, jak jeden z profesorów przywitał się z panią doktor w następujący sposób: • Witaj Kasiu! • Takie zachowanie eliminuje pewien dystans między rozmówcami i przekształca zasady grzeczności językowej

• Z kultem młodości wiąże się także moda na „luz” • i wyrażenia ekspresywne promowane przez media. W modelu grzeczności następuje przesunięcie od wyrażania życzliwości do drugiej osoby ku skupieniu się na własnej osobie. • Przez to następuje zmiana etykiety językowej. Odbiorca nadal jest ważny, ale nadawca uważa się za ważniejszego, sądzi, że jest uprawniony do pewnych zachowań, bo pozwala mu na to wolność, autonomia, naczelna kategoria luzu językowego. • Z tego typu zachowaniem łączy się niechęć do czułostkowości, patosu, egzaltacji, ujawniania pozytywnych uczuć i emocji.

4. GRZECZNOŚĆ JĘZYKOWA I NIEJĘZYKOWA. • Grzeczność językowa jest ściśle powiązana z grzecznością niejęzykową (niewerbalną), którą Małgorzata Marcjanik dzieli na: • A. Grzeczność ponadjęzykową –obejmuje: intonację, natężenie i barwę głosu, tempo mówienia; • B. Grzeczność pozajęzykową –w jej skład wchodzą: gesty, mimika, postawa ciała, odległość od odbiorcy

4. GRZECZNOŚĆ JĘZYKOWA I NIEJĘZYKOWA. • Grzeczność niejęzykowa towarzyszy zwrotom grzecznościowym, oznacza to, że konwersacja może być wzbogacana, np. o mimikę. Treści, które wypowiadamy, nie przekazujemy tylko za pomocą słów, lecz też przez odpowiedni ton głosu czy postawę ciała, dlatego też grzeczność niejęzykowa powinna współgrać z grzecznością językową, ponieważ w przeciwnym razie dojdzie do zakłóceń komunikacji i rozmowa będzie nieudana i nieskuteczna.

4. GRZECZNOŚĆ JĘZYKOWA I NIEJĘZYKOWA • Niejęzykowe zachowania grzecznościowe mogą też być substytutem zachowań językowych • [Marcjanik 2007, 15]

4. GRZECZNOŚĆ JĘZYKOWA I NIEJĘZYKOWA • Dzieje się tak z trzech następujących powodów: • A. Kontakt słowny jest uniemożliwiony przez sytuację • –występuje to wtedy, gdy przestrzeń między partnerami jest tak odległa, że nie można jej pokonać przy użyciu głosu. • Przykładem może być oddalanie się partnerów rozmowy, ponieważ jeden z nich wsiadł do pociągu lub autobusu, wówczas oddalają się od siebie;

4. GRZECZNOŚĆ JĘZYKOWA I NIEJĘZYKOWA • B. Partner zajęty jest inną czynnością • –o takiej sytuacji można mówić, gdy np. dana osoba jest zajęta rozmową telefoniczną, która jest zbyt ważna, żeby ją przerwać, wówczas partner komunikacji wita ją w sposób niejęzykowy (przez podanie dłoni, uśmiech). Jednak gdy nadawca ma potrzebę rozmowy z odbiorcą, to także niewerbalnie daje mu znaki, że ma coś ważnego do powiedzenia. • C. Relacje między rozmówcami są za bardzo silne, by stosować słowa –w takiej sytuacji partnerzy często rezygnują z komunikacji językowej na rzecz zachowania niewerbalnego, aby nie popsuć swoich wzajemnych relacji.

4. GRZECZNOŚĆ JĘZYKOWA I NIEJĘZYKOWA • Zarówno grzeczność językowa, jak i niejęzykowa muszą być odpowiednio stosowane, trzeba przyjąć właściwą strategię, by konwersacja przebiegła prawidłowo. • Trzeba uświadomić sobie, jakiego typu zachowania niewerbalne są nieakceptowane przez odbiorcę, by go nie urazić. • Ponadto należy pomyśleć, czy nasz rozmówca zrozumie intencję grzeczności niejęzykowej.

5. POLSKA TYTULATURA. • Polacy pozostają ze sobą w relacja dwojakiego rodzaju: • Na ty ( w liczbie mnogiej wy) • Na Pan/ Pani

6. GRZECZNOŚĆ W KOMUNIKOWANIU INTERPERSONALNYM – RELACJE NA PAN/PANI, RELACJE NA TY. • Relacja na ty: • - daje poczucie pragmatycznej równorzędności • -mogę zapytać o sprawy prywatne np. jakim samochodem jeździ? • -mogę też powiedzieć coś o sobie, • - jest rodzajem obustronnej zgody na wkroczenie na obszar prywatności drugiej osoby • - występuje w relacjach rodzinnych

6. GRZECZNOŚĆ W KOMUNIKOWANIU INTERPERSONALNYM – RELACJE NA PAN/PANI, RELACJE NA TY. • Relacja na ty: • -obejmuje nadawców i odbiorców nie będących osobami niedorosłymi, • - młodzież w kontaktach neutralnych społecznie zwraca się do siebie per ty, na podstawie rozpoznawalnych cech wyglądu, • Relacja na Pan/ Pani: • -

7. ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE SZCZEGÓLNIE WAŻNE W PRACY DZIENNIKARZA. • Głównym źródłem inspiracji dla dziennikarza powinni być ludzie. • Od dziennikarzy wymaga się otwartość na innych, dużej empatii i szacunku oraz zainteresowania sprawami często małymi i drobnymi. • Dziennikarz musi wiedzieć, jak się zachować w każdej sytuacji. • Bez względu na to, jak rozwinie się technika, źródłem informacji, będą nadal ludzie, zmieni się jedynie forma przekazywania danych.

7. ZACHOWANIA GRZECZNOŚCIOWE SZCZEGÓLNIE WAŻNE W PRACY DZIENNIKARZA. • Dziennikarz jest prawnie zobowiązany do przestrzegania poprawności języka polskiego dbania o ładne wysławianie się. • Dziennikarz ma obowiązek stosowania polskich znaków i zasad ortografii i interpunkcji- od tej zasady jest jeden wyjątek – kiedy mail jest przeznaczony dla osoby polskojęzycznej mieszkającej poza Polską • * w innych językach polskie znaki(ę, ą, ś, ć, ) zostają zamienione na inne symbole( #%) co powoduje trudność w odczytaniu e-maila.

ETYKIETA W KORESPONDENCJI E-MAIL • Dziennikarz powinien okazywać swoim rozmówcom szacunek, również jeżeli rozmowa jest prowadzona w formie wymiany e-maili. • Każdy mail powinien byś pisany z uwzględnieniem form grzecznościowych. • Rozpoczynających (Szanowny Panie/ Szanowna Pani) • Kończyć się zwrotem zamykającym ( z poważaniem, z pozdrowieniami, z wyrazami szacunku)

ETYKIETA W KORESPONDENCJI E-MAIL • Każdorazowo należy się podpisać imieniem i nazwiskiem a także nazwą gazety( stacji radiowej, telewizji, jeżeli nie ma tego w treści maila lub w stopce) • Warto podać numer telefonu, termin ( deadline), do którego oczekujemy na odpowiedź. • ( termin, nie może być zbyt krótki np. trzy godziny, w praktyce nie może termin nie może być zbyt odległy bo adresaci często odkładają odpowiedź na później, a potem o niej zapominają)

ETYKIETA W KORESPONDENCJI E-MAIL • E-mail nadawcy (dziennikarza) • A)powinien wyglądać poważnie- istotny element w budowaniu relacji • B) konto powinno być formalne • NIGDY NIE (np. misiaczek@serduszko. pl) • ZAWSZE TAK (adres nadawcy powinien być kombinacją imienia i nazwiska (np. Jan_Kowalski@gazeta poranna. pl)

FORMA E-MAIL • • • Formułowanie pytań Dziennikarz może zwrócić się do informatora formie konkretnych pytań: np. -liczba uczniów -liczba osób w

ETYKIETA W KORESPONDENCJI E-MAIL • Informacja o opublikowanym materiale

ĆWICZENIE 2/ GRUPA Proszę napisać e-maila do Prezydenta Miasta Kielc prośbą o objęcie patronatem i ufundowanie nagród dla uczestników Konkursu Wiedzy o Mieście z

ĆWICZENIE 2 • Jesteś dziennikarzem Gazety Porannej i potrzebujesz materiałów o uczestnikach olimpiad przedmiotowych w województwie. • Proszę napisać maila z prośbą do Dyrektora Wydziału Oświaty w województwie o udzielenie informacji, na ten temat : • -liczby uczniów w województwie, • -liczby uczestników( jaka olimpiada i który etap) • -sposobów szkoły zachęcających uczniów do startowania w olimpiadach?

MISJA MEDIÓW (DZIENNIKARZA) Służenie rozwojowi kultury i edukacji • Funkcja edukacyjna • dbać o czystość i poprawność języka

BIBLIOGRAFIA • I. Dobosz: Prawo i etyka w zawodziennikarza. Warszawa 2008 • J. Pleszczyński: Etyka dziennikarska, Warszawa 2007 • M. Marcjanik: O grzeczności językowej