Etik ve Mhendislik Seyfettin ATAR EMO Mersin ube

Etik ve Mühendislik Seyfettin ATAR EMO Mersin Şube Bşk. Toros Üniversitesi Mühendislik Günleri 06. 05. 2015 seyfettin. atar@emo. org. tr Tel: 530 569 64 00 1

�İyi olmak kolaydır, zor olan adil olmaktır. (Victor Hugo) “Kime göre iyi? ” �Şeref kaybedilirse geriye ne kalır? Publius Syrus 2

ETİK NEDİR? (Bir grupta yapılan anket) �Etik, duygularımın bana neyin doğru neyin yanlış olduğunu söylemesiyle ilgilidir. �Etik, Benim dini inançlarım ile ilgilidir. �Etik olmak, yasaların gerektirdiğini yapmakla ilgilidir. �Etik, toplumun kabul ettiği davranış standartlarından oluşur. �Sözcüğün anlamını bilmiyorum! �Hangisi doğru? ? 3

�“Etik olmak”, kesinlikle insanın duygularının dinlemesi değildir. Aslında, duygular, çoğu zaman etik olmaktan saparlar. Örneğin; sevdiklerimizin tarafını tutmak, sevmediklerimize karşı adaletli olmamak, acıdıklarımızı affetmek, korktuklarımıza karşı çıkamamak vb. �Etik dinle de ilgili değildir. Doğal olarak, dinler çoğu yüksek etik standartları savunurlar. Ancak, etik dinle sınırlandırılmış olsaydı, yalnızca dindar kimselere uygulanabilirdi. Üstelik, farklı dinden olanların etik standartlarının da farklı olması beklenirdi. 4

�“Etik olmak”, yasalara uymakla da aynı şey değildir. Yasalar genellikle vatandaşların kabul ettiği etik standartları göz önünde bulundururlar. Ancak, yasalar da aynı duygularda olduğu gibi etik olandan sapabilir. �Etik olmak, toplumun kabul ettiğini yapmak da değildir. Herhangi bir toplumda, insanların çoğu etik olan standartları gerçekten de kabul etse bile, bir toplumdaki davranış standardı etik olmaktan sapabilir. Toplumun tümü etik açıdan bozulabilir. 5

İlke ve değerler bütünü. . �Etik; insan ilişkilerinde, toplumsal, kültürel, siyasi, ekonomik, hukuki, bilimsel, teknolojik vb. tüm alanlarda insanın tutum, davranış eylem ve kararlarında belirleyici olan, hiç kimsenin dışında kalamayacağı, kaçınamayacağı ilke ve değerler bütünüdür. 6

Günümüzde etik üzerine yüklenen görevleri yerine getirirken aşağıdaki yaklaşımları esas alır: �Etik ahlak üretmez, ahlak üzerine konuşur, �Etik, insan eylemlerinde, özgürlük ilkesini temel zemin olarak alır. Böylece etik bir özgürlük öğretisi olur. �Özgürlüğü düşünsel düzeyde sınırsız kullanır. Etik olmayan düşünce yoktur. Etik olmayan davranış vardır. �Etik, bir anda bir yerde ne yapılabileceği hakkında yargılara varmaz. Daha çok, eylemin ahlaki olarak kabul edilebilmesi için nasıl davranılması gerektiği bilgisini aktarır. �Etik, kişiyi ahlaki olarak görülen eylemi gerçekten yapmaya zorlamaksızın, sadece eylem yapma iradesini ahlaki açıdan belirlemesinde yardımcı olur. 7

�Etiğin günlük pratikteki yararı; * Kişiyi ahlaki pratiğin koşulları ve anlamı konusunda aydınlatarak onu hem geçmişte ve hem de gelecekteki eylemleri açısından aydınlatır. * Kendisini eleştirel olarak yargılayabilme ve o zamana kadar sorgulamadan izlediği normları, değerleri ahlakilik açısından yoklayabilme becerisine kavuşturacak eylemin yapısını saydamlaştırır. 8

“Etik, nasıl mutlu olabileceğimizi değil, mutluluğa nasıl müstehak olabileceğimizi gösteren bir doktrindir. ” Immanuel Kant 9

Ahlak � Ahlak, toplumların gereksinim ve çıkarları doğrultusunda, alışkanlıklar, gelenekler, töreler ve kamuoyunun gücünden destek alan, kendiliğinden biçimlenmiş, genel kabul görmüş yasaklama ve değerlendirmelerdir. � Bu anlamda ahlak görelidir ve toplumdan topluma değişebildiği gibi, aynı toplum içindeki farklı grupların benimsediği ahlak kuralları arasında bile farklılıklar vardır. 10

Karıştırılan Konular �Görgü kuralları �Yasalar �Ahlak �Etik 11

Görgü kuralları Nezaket ve kabul edilebilir insan davranışı ile ilgili kurallar Uygun giyim, telefona cevap verme, konuşma vb Yasalar Net bir şekilde tanımlanmış kurallar ve cezalar sistemi Örneğin, ehliyet için yasal yaş sınırı 12

Devam… Ahlak Doğru ve yanlış davranışların kişisel kuralları Örneğin: Bir kişinin yetiştirilmesi ile elde edindiği dini inançlarına bağlı davranışlar Etik Belirli bir toplum için ahlaki davranış tanımlayan kurallar sistemi veya bir kod 13

Örneğin: Cinayet İyi bir etiket sağlar mı? • İyi bir etiket sağlamaz. . . Yasalmıdır? • Yasal değildir. . Ahlakimidir? • Ahlaki değildir. . Etikmidir? • Etik değildir. . 14

Örneğin: Hamile bir kadını hastaneye yetiştirirken aşırı hızla araç kullanmak? İyi bir etiket sağlar mı? • Yorum yok. . . Yasalmıdır? • Yasal değildir. . Ahlakimidir? • Evet. . Etikmidir? • Evet. . 15

Etik-Ahlak İlişkisi…? 16

Ahlak ile Etik Arasındaki Fark? Ahlak • Ahlâk, bir toplumun en üst genel standartlarını içerir. Bireylerin meslekî ve kurumsal rollerinden bağımsız, toplumun tümü için geçerlidir. • Ahlâk, yaşadığımız toplumda her zaman ve mekânda 24 saatimizi kuşatır. Ancak toplumdan topluma farklılık gösterir. Etik • Etik ise; genel davranış standartları değil toplumdaki belirli bir mesleğin, işin, kurumun veya grubun standartlarıdır. • Etik, mesleğe ve alana özgüdür, ancak o meslek ve alan için evrensel kurallar ortaya koyar. 17

Etik-Ahlak İlişkisi �Ahlak, içinde yaşadığımız topluma göre değişir ve genelde çoğunluk tarafından herhangi bir gerekçe gösterilemeden doğru kabul edilen değerlerin ve düşüncelerin toplamıdır. �"Doğru" olduğu hissedilenler ahlaka uygun olarak kabul edilir ve bu durum toplumdan topluma farklılık gösterir. Buna karşılık etik, kuralları mantıklı olarak yorumlamaya çalışır. 18

Etik-Ahlak İlişkisi �Etik, ahlak üretmez; ahlak üzerine konuşur, �Etik, özgürlük ilkesini temel alır. Özgürlüğü düşünsel düzeyde sınırsız kullanır. �Etik olmayan düşünce yoktur. Etik olmayan davranış vardır. �Etik, bir anda bir yerde ne yapılabileceği hakkında yargılara varmaz. Daha çok, eylemin ahlaki olarak kabul edilebilmesi için nasıl davranılması gerektiği bilgisini aktarır. 19

Etik-Ahlak İlişkisi �Etik, kişiyi eylemi yapmaya zorlamaz, sadece eylem yapma kararına ahlaki açıdan yardımcı olur. �Uygulamada ahlaki açıdan yapılması gerekli bir davranış reddedilebilir, hatta ahlaka aykırı davranılabilir. �Özgürlük sadece iyi olanı yapmada değil, kötülük yapmada da özgürlüktür. 20

Çelişkili durumlar… Çelişkili durumlarla karşılaştığımızda ahlâki kararlar vermekte zorlanırız. Çünkü bu gibi durumlarda tüm değer yargılarımızı önümüze koyarak karar vermek mecburiyetindeyizdir. Eğer bu çelişkileri sistemli bir biçimde ele alır ve çözersek, ileride gerekirse kararlarımızı açıklamakta ve kendimizi savunmakta güçlük çekmeyeceğimizi biliriz. Her yeni sorunla karşılaştığımızda da sıfırdan başlamak zorunda kalmayız. Bu nedenle izlememiz gereken yol şöyle özetlenebilir: 21

-İyi, kötü, doğru, yanlış, gerekli, zorunlu kelimeleri ile neyi kastediyoruz çok iyi düşünmek gerek. . -Çok genel anlamda hangi davranışlara izin verilebilir, hangi davranışlar ahlaken savunulabilir ayırmak zorundayız. Örneğin savaş savunulabilir bir olay mıdır? Savaşın ardından artan ticaretten pay almak bizce ahlaklı bir davranış mıdır? İnsan yaşamına parasal değer biçilebilir mi? Yaşayan bir canlı türünü doğadan silme hakkına sahip miyiz? 22

-Bu gibi soruları çok genelde değerlendirdikten sonra, günümüzün dünyasına indirgemek, spesifik bir yer ve zamanda yeniden ele almak gerekir. ØIrak savaşı için ne düşünüyorsunuz? Øİkinci Dünya savaşını sona erdirdiği için Japonya’ya atom bombalarını atmak iyi mi olmuştur? -Bütün bu düşünce egzersizleri bize meslek yaşamımızda karşılaştığımız irili ufaklı ahlaki seçim sorunlarını çözmede de yardımcı olacaktır. 23

Etik Karar Verme Sürecinin Üç Temeli �Herhangi bir eylemin etik açıdan değerlendirilmesinde üç yaklaşım söz konusudur. Bu yaklaşımlar birbirlerini tamamlarlar ve bir etik karar verme sürecinin temelini oluştururlar. Bu yaklaşımlar; � Tutarlılık, öznel etik modeli, �Sonuçlar, nesnel etik modeli, �Önemseme, sorumluluk etiği 24

1 -Tutarlılık �Tutarlılık kuramına göre, kişinin eylemleri kendi yapılandırdığı ilkeleriyle ne kadar tutarlı olursa, kişi o kadar etiktir. �Bir kişi belli bir durumda ahlaki açıdan ne yapmak zorundaysa, benzer durumlardaki tüm diğer kişiler de onu yapmaya zorunlu olmalıdır. �Bu yaklaşım “diğer insanlara, onların sana davranmalarını istediğin gibi davran” altın kuralıyla evrenselleştirilir. �Tutarlılık yaklaşımının zayıf yönü, gerçek ve yaşanmış durumların karmaşıklığı nedeniyle, bir durumdan diğerine genelleme yapmanın güçlüğüdür. �Bu durum yaşanmış ve yaşanmakta olan olayların ve durumların kendine özel olması nedeni ile eleştiri almaktadır. 25

2 -Sonuçcul yaklaşım �Başlangıç noktası kurallar değil, hedeflerdir. Eylemler, bu hedeflere ne ölçüde ulaştıklarına göre değerlendirilir. �Bu yaklaşım yararcılık(faydacılık) olarak da adlandırılır. Yararcılık, olası tüm yararlı sonuçları çıkarır, bunları olası zararlı sonuçlara karşı tartar ve en fazla insan için en büyük mutluluk ya da gönenci sağlayan eylemi gerçekleştirir. 26

Sonuçcul yaklaşım �Diyelim ki bir şey yapmak istiyorsunuz ve bunun sonuçcul yaklaşıma göre yapılacak doğru şey olup olmadığını merak ediyorsunuz. Bu durum için önerilen sınama evrenselleştirme sınamasıdır. �Basit bir ifadeyle “herkes, benim şu anda yapmayı düşündüğüm şeyi yapsaydı ne olurdu? ” diye sorulabilir. Herkes böyle davransa daha iyi olmaz mıydı? , Herkesin bunu yapmasının sonuçları, yapmamasının sonuçlarından daha iyi olmaz mıydı? soruları da benzer evrenselleştirme sorularıdır. 27

3 -Önemseme, sorumluluk �Önemseme etiği, duruma verilen tepkiye odaklanır. Bu nedenle tutarlılık ya da sonuçlar modelinde gerektiği gibi soyutlanmış biçimde düşünülmesi ya da ölçülmesi yerine durumların algılanış biçimleri üzerine temellenir. �Etiği önemseyen bir topluluğun üyeleri birbirlerini önemsemelidir. � Dünyada ve Dünyaya neler olduğunu önemsemek, herhangi bir ciddi araştırmanın da önkoşuludur � Önem vermek, mantık ya da adaletle ilgili bir konu değildir. Sorumluluk etiği olan kişi, ödev duygusuyla değil, duyarlı bir karşılıklılık duygusuyla başkalarının kaygılarına tepki verir. 28

Borrom Düğümü ile Etik Yaklaşımlar Etik yargılamada ve eylemde; tutarlılık, sonuçlar ve önemseme yaklaşımları birlikte düşünülmelidir. Borrom düğümü, bu üç yaklaşımın kenetlenmesini gösterir. Halkalardan birini çözerseniz sistem dağılır. Borrom düğümünün özellikle vurguladığı şey, yaklaşımlardan birinin ayrıcalığının olmadığıdır. 29

Borrom Düğümü ile Etik Yaklaşımlar sonuçlar ETİK Tutarlılık Önemseme 30

Örnek Olaylar Mühendislik etiğinde eğitiminde, yapıcı etik çözümlemeler için gerekli yetenekleri en kolay şekilde örnek olay incelemeleri sayesinde geliştirebiliriz. Örnek olaylar, etik sorunların giderilmesi için olası seçeneklerin sonuçlarını düşündürerek ahlâki hayal gücünü uyarırlar. 31

Örnek…. Bir inşaat firmasında mühendis olarak çalışıyorsunuz. Firmanız bir ihaleye girerek bir resmi kurum için bina yapımını üstlenmek üzere proje üretmenizi ve fiyatlandırma yapmanızı istiyor. Siz Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın hazırlığını yaptığı ve bir sene sonra uygulamaya girecek duvar yalıtımları ile ilgili yasa hazırlığından haberdarsınız. Şu anki koşullarla hazırlayacağınız proje bir yıl sonraki gereksinimleri sağlamaktan uzak. ØNe yaparsınız? ØKarşılaşacağınız olası sonuçlar ne olur? 32

“Silgi kullanmadan resim çizme sanatına hayat denilmektedir. ” John Christian Herkes insanlığı değiştirmeyi düşünür, ama hiç kimse önce kendini değiştirmeyi düşünmez. Leo Nikolaevich Tolstoy 33

Meslek Nedir ? �Belli bir eğitim ile kazanılan sistemli bilgi ve becerilere dayalı, insanlara yararlı mal üretmek, hizmet vermek ve karşılığında para kazanmak için yapılan, kuralları belirlenmiş iş. Güncel Türkçe Sözlük �Bir kimsenin geçimini sağlamak için sürekli yaptığı; bilgi, eğitim veya yaratıcı güç gerektiren etkinlik. İktisat Terimleri Sözlüğü 2004 34

Bir uğraşın meslek olarak adlandırılması için aşağıdaki koşullar aranır: �Bir meslek toplumun kaçınılmaz olan bir gereksinimini karşılar: Örneğin, sağlık, güvenlik, eğitim gibi toplumsal gereksinimler her toplumda bu hizmetleri sunacak meslekleri gerekli kılmaktadır. �Meslek kişinin salt kendi doyumu için değil aynı zamanda başkalarının yararı için de yaptığı bir uğraştır: Örneğin bir doktor mesleğini sadece hizmetinin karşılığında aldığı para için değil, insanlara sağlıklarını kazandırmak için de yapar. 35

Mühendis İnsanların her türlü ihtiyacını karşılamaya dayalı yol, köprü, bina gibi bayındırlık; tarım, beslenme gibi gıda; fizik, kimya, biyoloji, elektrik, elektronik gibi fen; uçak, otomobil, motor, iş makineleri gibi teknik ve sosyal alanlarda uzmanlaşmış, belli bir eğitim görmüş kimse. Güncel Türkçe sözlük Genel bir anlatımla; mühendislik, bilim ve teknoloji aracılığıyla doğayı insanlık yararına dönüştüren meslek ve meslek guruplarıdır. 36

Mühendis �Türkçedeki “Mühendis” kelimesi hendese yani geometriden türemiş görünüyor. Mühendis sözcüğü Arapça da hendese (geometri) ile meşgul olan, geometri bilen kişi anlamına gelmektedir. �Arthur Mellen Wellington (Amerikalı, demiryolları inşaat mühendisi)'a göre mühendislik, "Beceriksiz birinin iki dolara kötü yaptığı bir şeyi bir dolara iyi yapma sanatıdır. " 37

Mühendislik, bilimsel çalışmaların, araştırmaların sonuçlarını toplumun somut ihtiyaçlarını karşılamak üzere teknolojiye ve uygulamaya geçiren çalışmalar bütünüdür. 38

Meslek Etiği �Etik, meslek gruplarında yer alan veya aynı amaca hizmet veren insanların kendi aralarında geçerli olan, onların karşılıklı olarak birbirlerine ve dış dünyaya karşı nasıl davranmaları gerektiğini belirleyen, çoğu kez yazılmamış kurallar dizisidir. �Meslek etiğinin en önemli yanlarından biri, dünyanın neresinde olursa olsun, aynı meslekte çalışan bireylerin bu davranış kurallarına uygun davranmalarının gerekli olmasıdır. 39

Mühendislik Etiği Geleceğin mühendislerinin �bilim ve teknolojinin ve mühendislik etkinliklerinin topluma olan etkilerini, �mühendislerin bu etkilerden doğan kişisel sorumluluklarını, �kararlarında başvurdukları değerleri ve etik ikilemleri tanımaları gerekmektedir. 40

�Günümüzde mesleki hizmetlerin verilmesi sırasında bilimsel bilgiye önem vermeyen onu yok sayan anlayışların meslek alanlarına yansımasının yarattığı sorunlar meslek etiği sorunu olarak kabul edilmektedir. �Tüm meslek adamları gibi mühendisler de mesleklerini ifa ederken, öncelikle sahibi oldukları mesleğin bilimsel kural ve yasalarına uymak zorundadırlar. Bir mühendisin tasarlama, planlama ve uygulama aşamalarında bilimin gereklerini yerine getirmesi zorunludur. Projelendirme safhasında yapılabilecek (kasıt dışı her türlü hata) hatalar ahlaki hata değil bilimsel hata olacaktır. 41

� TEŞEKKÜRLER … 42