EKONOMIKA TURIZMA Dr Maja osi profesor Jasmina Lekovi

EKONOMIKA TURIZMA Dr Maja Ćosić, profesor Jasmina Leković, stručni saradnik

Ekonomika turizma • Predavanja: ponedeljak (B), utorak (B) 8. 30 -10. 55 h, 3 časa • Vežbe, po grupama, počinju od 9. marta 2009. • Fond časova: 45 + 15 (3 + 1) • Konsultacije: kabinet br. 1 ponedeljak, utorak 11. 00 -12. 00 sreda, četvrtak petak 10. 00 -12. 00

Udžbenik Osnovna literatura za pripremu ispita: • EKONOMIKA TURIZMA, Slobodan Unković, Bojan Zečević, 2008. god • Beleske sa predavanja i vežbi

• Ispitna pitanja: biće objavljena na sajtu VTŠ • Seminarski radovi: teme kod prof. Jasmine Leković • Kolokvijumi: II, rade se na časovima vežbi • Način polaganja ispita: predispitne obaveze + zavrsni ispit (usmeno)

Način ocenjivanja • Kolokvijumi (pisana forma, test) 35% I kolokvijum 20% II kolokvijum 15% • Seminarski rad 10% • Prisustvo nastavi 5% • Usmeni ispit 50%

Okvirni program rada • 17. 02. 2009. Uvodni čas, predmet, struktura, literatura, obaveze • 24. 02. 2009. Definisanje pojmova turizam i potrošač u turizmu, turistički • • • • promet 3. 03. 2009. Karakteristike turizma kao privredne delatnosti 10. 03. 2009. Društveni, politički i ekonomski uticaji turizma 17. 03. 2009. Ekonomski uticaj turizma (indirektni i multiplikativni uticaj) 24. 03. 2009. Karakteristike turističke usluge 31. 03. 2009. Saobraćaj 7. 04. 2009. Turističko mesto, smeštajni kapaciteti 14. 04. 2009. Putničke agencije 21. 04. 2009. Horizontalna i vertikalna integracija; Međunarodne turističke organizacije i udruženja 28. 04. 2009. DTO i organizacioni oblici delovanja države u razvoju turizma 5. maj 2009 Turističke potrebe, Turistička potrošnja, Karakteristike turističke ponude i tražnje 12. maj 2009 Karakteristike i perspektive međunarodnog turizma u svetu 19. maj 2009Španija i Italija, Grčka, Austrija 26. maj 2009 Srbija, potpisi

Predmet izučavanja Ekonomike turizma • Prilikom izučavanja turizma neophodno je koristiti • • • mogućnosti i rezultate velikog broja naučnih oblasti i disciplina Turizam se mora multidisciplinarno i interdisciplinarno posmatrati. Polazne osnove mogu biti u sferi geografije, demografije, psihologije, sociologije, organizacije rada, statistike, ekonomije, matematike, informatike, demografije, istorije, antropologije, istorije umetnosti, medicine i dr Naučna kategorija koja se koristi za tretiranje ekonomske teorije turizma, kao i za kompleksno obuhvatanje složenih ekonomskih odnosa u turizmu je Ekonomika turizma treba da definiše, analizira i objašnjava primenu osnovnih ekonomskih kategorija u turizmu, a zatim da omogući sagledavanje mesta turizma kao privredne delatnosti u okviru međunarodne privrede,

Aspekti izučavanja Ekonomike turizma • Makro-ekonomski aspekt - • mikro-ekonomski aspekt s • • kroz uticaj turizma na svetsku privredu i određene nacionalne privrede. pojave, procese i probleme kao što su: bruto domaći proizvod, bruto nacionalni proizvod, nacionalni dohodak, potrošnja, štednja, kamate, investicije, ekonomski rast, spoljnotrgovinska razmena, devizni kursevi, platni bilans, fiskalna i monetarna politika, zaposlenost, inflacija – funkcionisanje i upravljanje ekonomije u celini • obzirom na značaj velikog broja privrednih delatnosti koje sačinjavaju turističku privredu. pojedinačne ekonomske pojave, veličine i odnose vezane za turiste kao potrošače i turistička preduzeća. privredne turističke subjekte (domaćinstva i turistička preduzeća) sa stanovišta troškova proizvodnje, formiranja i raspodele profita i štednje, formiranja cena, proizvodnje i distibucije turističkih usluga i roba namenjenih za turističku potrošnju, pojedinačna tržišta, indidvidualni štednju i akumulaciju, životni standard i ličnu potrošnju

Savladavanje predmeta Ekonomika turizma treba da omogući • shvatanje teorijskih osnova turizma • razumevanje osnovnih principa i organizacije turizma • razumevanje prirode i raznovrsnosti uticaja turizma na ekonomiju i okruženje • shvatanje međuzavisnosti različitih sektora koji čine turističku industriju • shvatanje karakteristika i ocenjivanje razvoja turizma u svetu i u našoj zemlji

Definisanje pojmova turizam i potošači u turizmu • Institucionalni koji se dominantno bavi ulogom i značajem • • pojedinih institucija, posrednika i organizacija u turističkoj aktivnosti; Proizvodni koji fokusira istraživanje na turističku uslugu, njenu proizvodnju, tržište i potražnju; Upravljački koji detaljno definiše planiranje, organizaciju i kontrolu u turističkoj rekreaciji; Istorijski koji dominantno prati istorijske i razvojne aspekte fenomena „turizam“; Ekonomski koji se bazira na analizi ponude i potražnje, uticaja turističke potrošnje na nacionalnu ekonomiju; Sociološki koji se fokusira na pitanja vezana za ponašanje ljudi (turista) kao individue, u grupi ili širih uticaja turizma na društvo; Geografski koji u prvi plan stavlja pitanje lokacije prirodnih i uopšte geografskih atraktivnosti, Interdisciplinarni koji turizam posmatra kao fenomen koji ima uticaj na sve elemente privrednog i društvenog života.

Međunarodno udruženje naučnih turističkih eksperata (AIEST) • „Turizam je skup odnosa i pojava koji proizilaze iz putovanja i boravka posetilaca nekog mesta, ako se tim boravkom ne zasniva stalno prebivalište i ako tim boravkom nije povezana nikakva njihova privredna aktivnost“.

1933. godine englez Ogilvije (Ogilvy) je u svom radu „Turistička kretanja“ (Tourist Movement) definisao turistu sa ekonomskog aspekta • „Za ekonomske svrhe turisti su sve osobe koje ispunjavaju dva uslova: da su odsutni iz mesta stalnog boravka u bilo kom periodu kraćem od godinu dana i drugo, dok su odsutni da troše novac u mestima gde se nalaze, ne zarađujući novac u tim mestima“.

Bitne kategorije, tj. odrednice samog pojma turističkog putovanja i pojmova koji determinišu osnovne subjekte tih putovanja, tj. potrošače u turizmu: vreme za koje se napušta mesto stalnog boravka, motivi, tj. razlozi zbog kojih se preduzima turističko putovanje i izvor sredstava koja se troše na turističkom putovanju.

Posetilac, turista, ekskurzista • „ Posetilac svaka osoba koja boravi u zemlji koju je posetila nezavisno od razloga posete, sem onih koji su došli zbog zasnivanja zaposlenja u toj zemlji; obuhvata dve grupe posetilaca i to „turiste“ i „ekskurziste“. • „Turista je privremeni posetilac koji boravi u zemlji koju je posetio najmanje 24 časa iz sledećih razloga: odmora (rekreacija, odmor, lečenje, sticanje znanja, verski razlozi, sport i sl. ), i poslovnih, porodičnih, javnih, društvenih i političkih obaveza“. • „Ekskurzista je privremeni posetilac koji boravi manje od 24 časa u zemlji koju posećuje, uključujući i putnike na pomorskim kružnim putovanjima“.

Klasifikacija putnika prema WTO • putnik, • posetilac, • turista i • izletnik • Putnik: Putnik napušta mesto stalnog boravka i odlazi na putovanje iz bilo kog razloga. Pored turističkih, ti razlozi mogu biti i: službeni put, poseta rodbini i prijateljima, privremeni rad u inostranstvu i sl. U turističku statistiku se ne uključuju, tj. ne evidentiraju svi putnici.

Klasifikacija putnika prema WTO • Posetilac: - turista - izletnik • Posetilac je osoba koja napušta mesto stalnog boravka radi posete nekoj turističkoj destinaciji u kojoj nema mesto stalnog boravka i u kojoj ne sme obavljati nikakvu delatnost u svrhu zarade. Osnovna razlika između posetioca i putnika je u tome što kao posetilac ne može biti statistički evidentiran onaj koji se stalno nastanjuje ili zasniva radni odnos na turističkoj destinaciji. Posetioci su grupa čije kretanje se evidentira u turističkoj statistici, a sastoji se od dve podgrupe: turista i izletnika • Turista boravi u turističkoj destinaciji najmanje 24 časa, a u turističku

Izletnik • Izletnik je svaka osoba koja privremeno napušta mesto stalnog boravka i koja ne boravi u turističkoj destinaciji duže od 24 časa. Ovu kategoriju posetilaca je relativno teško (ponekad i nemoguće) statistički prikazati jer oni ne odsedaju u smeštajnim kapacitetima, te se njihov boravak nigde zvanično ne registruje. Procene se mogu dati na osnovu nekih pokazatelja kao što su npr. : prodate ulaznice za koncert, broj poseta nacionalnim parkovima, broj prodatih ulaznica za zabavni ili tematski park, broj putnika prijavljen u lučkoj kapetaniji kod pristanka broda na krstarenju i sl.

Klasifikasija WTO prema svrsi posete • prva grupa: putovanja motivisana ličnim zadovoljstvom, odnosno • • odlaskom na godišnji odmor, aktivnim bavljenjem sportom, posetom rođacima i prijateljima, posetom kulturno-istorijskom nasleđu itd. U drugoj grupi su putovanja motivisana poslovnim razlozima. Pitanje da li ovu grupu treba evidentirati u turističkoj statistici izazivalo je dosta polemika s obzirom da je svrha putovanja ovih putnika učešće na sastancima, misijama, poslovnim sastancima i sl. Naime, sa jedne strane ova grupa se može podvesti pod turiste jer se ponaša „turistički“- koristi smeštajne kapacitete, koristi usluge restorana, odlazi na izlete i sl. , a s druge strane, mora se imati u vidu da su njihov boravak i aktivnosti na turističkoj destinaciji vezani za profesiju kojom se bave. Ova grupa se po odluci WTO svrstava u turiste, a argumentacija za ovaj stav bazira se, pored navedenog (korišćenje smeštajnih kapaciteta i sl. ) i na tome da oni tokom boravka na turističkoj destinaciji troše novac koji je zarađen po pravilu van turističkog mesta. Treća grupa obuhvata sve ostale motive koji ne spadaju u ni jednu od prethodne dve grupe: studijska putovanja, putovanja u rehabilitacione centre, preventivne, zdravstvene i druge svrhe.

Putnici koji nisu uključeni u turističku statistiku • Radnici u pograničnim zonama • Nomadi • Radnici u tranzitu (putnici koji ne napuštaju tranzitno područje vazdušnih ili brodskih • • • luka). U određenoj zemlji tranzit može uključivati i boravak od jednog ili više dana. U tom slučaju oni treba da budu uključeni u statistiku posetilaca) Izbeglice Članovi oružanih snaga * Konzularni predstavnici * Diplomati * Privremeni imigranti Stalni imigraniti *(putnici koji putuju iz zemlje domicila u drugu zemlju na dužnost i obratno, uključujući kućnu poslugu i izdržavanu pratnju)

Turistička potrošnja i turistički promet • Turistička potrošnja se može definisati kao deo nacionalnog dohodka, tj. lične potrošnje, koji stanovništvo izdvaja za realizovanje turističkih putovanja u okviru zemlje i inostranstva, tj. za turističke svrhe bez obzira da li se akt potrošnje dogodio u mestu stalnog boravka turiste, u procesu prevoza ili u turističkm odredištu-turističkoj destinaciji

Turistička potrošnja • Turistička potrošnja se posmatra kao osnovna • • kategorija, polazna osnova i globalni okvir kada su u pitanju ekonomske pojave, odnosi i efekti turizma. Ona je i osnovni parametar za definisanje turističke privrede. posmatra se kao objedinjavajući faktor i koheziona sila koja integriše pojedinačne delove turističke privrede u jedinstven „organizam“. Kvantitativnom i kvalitativnom analizom turističke potrošnje se određuje „koji deo ugostiteljstva, saobraćaja, trgovine, zanatstva i mnogih drugih grana, u kojem času i pod kojim uslovima prestaje ekonomski da funkcioniše kao deo svoje tehničko-organizacione grupacije i prelazi u drugu funkcionalnu i tržišnu skupinu – u turističku privredu. “

Domaća i inostrana turistička potrošnja Sa stanovišta efekata na privredu određene zemlje potrebno je razlikovati domaću i inostranu turističku potrošnju. • Domaća turistička potrošnja predstavlja sastavni • deo lične potrošnje koja pre svega cirkuliše u okviru nacionalne privrede vršeći odgovarajuće direktne i indirektne efekte na privredni razvoj zemlje, ali ne predstavlja dodatnu potrošnju. Inostrana turistička potrošnja sa stanovišta privrede zemlje predstavlja dodatnu potrošnju kojom se uvećava nacionalni dohodak, pri čemu pored direktnih i indirektnih vrši i značajne multiplikativne efekte na ukupnu privredu.

Razlike između domicilnog i turističkog potrošača obeležja Domicilni potrošač Turistički potrošač Poznavanje okoline u kojoj se potrošnja odvija Dobro poznaje okolinu Po pravilu ne poznaje Spoznaja o razvijenosti ukupne ponude široka Vrlo ograničena Upoređivanje kvaliteta korišćenih proizvoda i usluga sa ponuđenim Dobro poznata Otežana ili onemogućena Poznavanje supstituta ponuđenih proizvoda i usluga Dobro poznate Malo poznate ili gotovo nepoznate Stepen orijentacije kod procene vrednost za novac visok Nizak Svrha potrošnje Pretežno iz nužde Pretežno iz zabave Stepen uticaja iracionalnih faktora pri potrošnji nizak Visok Poznavanje vrednosti lokalnog novca Vrlo visok Vrlo nizak

Evidentiranje obima i sagledavanje strukture turističke potrošnje koja je realizovana u okviru jedne zemlje • metod procene na osnovu ostvarenog turističkog • • prometa (broj domaćih i stranih turista ili njihovih noćenja i prosečne dnevne potrošnje po vrstama i kategorijama korišćenih objekata za smeštaj) ili metod povremenog anketiranja turista. Platni bilans – u okviru tekućeg računa platnog bilansa prati se samo potrošnja inostranih turista; utvrđuju se prihodi i Rshodi po osnovu konverzije valuta i deviznih depozita na računima rezidenata

Prikupljanje, korišćenje i analiza statističkih podataka koji se odnose na turistički promet • Neophodnost da se jasno utvrdi ko je subjekt • • • turističkog statističkog obuhvata, u velikom broju turistički razvijenih zemalja sveta inostrani turistički promet (u odnosu na domaći) ima dominantnu ulogu u ukupno ostvarenim dolascima i noćenjima turista. Metodološki problemi koji se odnose na utvrđivanje nivoa potrošnje proizilaze pre svega iz velikog broja delatnosti koje sačinjavaju turističku privredu kao i prihoda koje turistička preduzeća ostvaruju ne samo od domaćih i stranih turista već i od lokalnog stanovništva. Tretman sive ekonomije (utaja poreza i ilegalne aktivnosti –”skriveni uslužni sektor”

Generalno, postoje dve realne mogućnosti za prikupljanje podataka o turističkim kretanjima • Prva mogućnost je da se turista registruje dolaskom na turističku destinaciju, odnosno u smeštajni objekat gde namerava da boravi ili ostvari noćenje. Ova mogućnost je teorijski najtačnija, ali pod uslovom da turisti dolaskom u jedno mesto ili smeštajni objekat tu i ostanu tokom celog planiranog boravka. Međutim, u praksi se pokazalo da je to nije uvek slučaj, da je savremeni turista veoma mobilan i radoznao, te da se mora uzeti u obzir da veliki broj turista putuje iz mesta u mesto ostvarujući praktično „više“ dolazaka. Pri tome se, logično, javlja problem višestrukosti, tj. ponavljanja podataka prilikom svake promene mesta ili smeštajnog objekta. Prema tome, ovim statističkim modelom prikupljanja podataka o broju turista evidentira se broj dolazaka turista, a ne njihov stvarni broj, jer ih je de facto manje.

Generalno, postoje dve realne mogućnosti za prikupljanje podataka o turističkim kretanjima • Druga mogućnost je da se turista registruje prolaskom kroz državnu granicu uz 24 -časovno brojanje putnika u svakom vozilu, tokom cele godine, posebno u toku turističke sezone, što se smatra izuzetno obimnim, napornim i ekonomski neisplativim poslom. Čak i pod uslovom da se odluči na ovaj metod i da se obavi precizno brojanje putnika, podaci ne bi bili tačni, jer se u brojanje uključuju i putnici u tranzitu, oni koji nisu na turističkom putovanju, tj. oni koji se ne zadržavaju duže od 24 časa i sl. Takođe, ova metoda ne može biti primenjena za praćenje domaćeg turustičkog prometa. Isključivo korišćenje ove metode nije preporučljivo jer bi to stvorilo velike nepoznanice u vezi sa brojem noćenja turista kao i sa prostornom distribucijom turističkog prometa u okviru jedne nacionalne teritorije.

Iz analize podataka o realizovanom turističkom prometu može se doći do niza ne samo kvantitativnih, već i kvalitativnih zaključaka • o dostignutom stepenu razvoja turizma bilo da je reč o • • jednoj nacionalnoj teritoriji, području ili mestu u okviru jedne zemlje, bilo da je reč o nekoj široj geografskoturističkoj celini kao što su to kontinenti, regioni ili ukupan svetski prospekt; o razvoju fenomena turizma u određenom vremenskom periodu; o strukturnim promenama koje se dešavaju; o prosečnoj dužini boravka turista i sl. o obimu, dinamici i strukturističkog prometa u svrhu komparacije pojedinih perioda sa stanovišta uspešnosti u turističkom razvoju, komparacije pojedinih zemalja i mesta sa drugima, određivanje snage domaćeg turizma u odnosu na inostrani

Turistički promet je, u suštini, statistička kategorija kojom se izražava: • fizički promet turista u nekom području, destinaciji ili turističkom mestu • finansijski promet ostvaren dolascima turista u neko područje • obim poslovanja u nekom preduzeću koje svoj primarni privredni interes ostvaruje na turističkom tržištu

Turistički promet je sintetički, zbirni pokazatelj kojim se izražava: • brojem turista, • brojem noćenja i • veličinom ostvarenog prihoda (turističkom potrošnjom) U odnosu na broj turista, broj noćenja se uglavnom prihvata kao sveobuhvatniji, pouzdaniji i realniji pokazatelj turističkog prometa. Evidentiranje turističkog prometa je obavezno u većini turističkih zemalja, a propisan je i način evidencije. Odvojeno se posmatra promet ostvaren od domaćih i od inpstranih posetilaca.

Tri osnovne dimenzije izražavanja turističkog prometa • obim turističkog prometa. Obim turističkog prometa podrazumeva • • broj turista i/ili broj njihovih noćenja. Tako, npr. obim međunarodnog turističkog prometa u svetu 2000. godine iznosio je 687 miliona turista. dinamika turističkog prometa. Dinamika turističkog prometa je dimenzija kojom se izražava promena njegovog obima u određenom vremenskom periodu, odnosno stopa rasta turističkog prometa. Tako, npr. stopa rasta turističkog prometa mereno brojem turista u periodu 1990 -2000. godine iznosila je 4, 3% što predstavlja njegovu dinamiku struktura (raspodela) turističkog prometa. Struktura turističkog prometa predstavlja njegovu raspodelu, npr. raspodelu ukupnog međunarodnog broja turista po pojedinim regionima sveta i najčešće se prikazuje procentualnim iznosom (ili učešćem mereno u procentima) u odnosu na ukupan iznos ili obim turističkog prometa