Economie een inleiding Hoofdstuk 20 Het bbp als

Economie, een inleiding Hoofdstuk 20 Het bbp als maatstaf van de economische activiteit © S. COSAERT, A. DECOSTER & T. PROOST UNIVERSITAIREPERS LEUVEN

Inhoud Nominaal en reëel bbp 2. De link tussen nominaal en reëel bbp: de bbp-deflator 1. De bbp-deflator 2. 2 De hoeveelheidsindex van het bbp 2. 1 3. Van niveau naar groei Absolute en relatieve toename 3. 2 Groeivoet en indexcijfers met basis 100 3. 3 Waarom logaritmes zo handig zijn bij groei 3. 1 Groeicijfers als bril op wereld en geschiedenis 5. De outputkloof en conjunctuur 6. Inflatie en nominale groei 7. Groei van het bbp en welvaart 4. Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 2/34

1. Nominaal en reëel bbp § Veranderingen in bbp • Hoeveelheden: bepalen welvaart • Prijzen: best buiten beschouwing laten § Vb. economie met appelen en peren • Bbp tegen lopende prijzen of nominaal bbp § Prijs- en hoeveelheidsveranderingen § Geldende prijzen in ‘lopende jaar’ 2017 § Algemeen • Reëel bbp § Hoeveelheidsveranderingen § Prijzen in bepaald basisjaar 2017 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 3/34

Tabel 20. 1: evolutie van het bbp in een fictieve economie hoeveelheden prijzen bbp appelen peren lopende prijzen van 2017 10 5 10 15 175 2018 12 6 10 15 210 2019 12 6 12 18 252 210 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 4/34

1. Nominaal en reëel bbp • Reëel bbp § Algemeen § Prijzen van basisjaar zijn ‘wegingscoëfficiënten’ • Reëel bbp in 2017 met basisjaar 2017 = bbp van 2017 tegen lopende prijzen § Praktijk • Constante prijzen kunnen te ver in de tijd liggen • Methode van kettingprijzen § Opmerkingen • Alle aggregaten kunnen berekend worden tegen prijzen uit basisjaar • Vergelijken van welvaart tussen landen Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 5/34

Tabel 20. 2: het bbp van Belgie in lopende en in constante prijzen (miljard euro) en de bbp-deflator van 2000 tot 2018 jaar bbp in lopende prijzen reëel bbp in ketting prijzen, referentiejaar 2010 bbp-deflator (1) (2) (1)/(2) maal 100 2000 258, 2 311, 5 82, 9 2005 311, 5 340, 8 91, 4 2008 354, 1 363, 8 97, 3 2009 348, 8 355, 5 98, 1 2010 365, 1 100, 0 2011 379, 1 371, 7 102, 0 2015 410, 4 383, 7 106, 9 2016 421, 7 388, 3 108, 6 2017 434, 8 393, 7 110, 4 2018 449, 8 400, 0 112, 4 Bron: ameco database – Europese Commissie (update 7 -2 -2017). Noot: de cijfers voor 2016, 2017 en 2018 zijn prognoses. Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 6/34

2. De link tussen nominaal en reëel bbp: de bbp-deflator De bbp-deflator 2. 2 De hoeveelheidsindex van het bbp 2. 1 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 7/34

2. 1 De bbp-deflator § Nominaal en reëel bbp verschillen enkel in de prijzen die we gebruiken om hoeveelheden op te tellen • Prijsevolutie tussen basis- en lopende periode • Prijsindex of bbp-deflator § Bbp-deflator Pt • Qt: volume-indicator • Yt: nominaal bbp • Prijsdeflator kan gebruikt worden om vanuit nominaal bbp het reëel bbp te berekenen (= defleren) Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 8/34

2. 1 De bbp-deflator § Interpretatie bbp-deflator: • Teller: gewogen gemiddelde van prijzen in jaar t • Noemer: gewogen gemiddelde van prijzen in basisjaar § Dus: gewogen gemiddelde van prijsveranderingen van alle individuele goederen • Paasche-indices: gewichten in bbp-deflator evolueren mee met jaar waarin index berekend wordt • Laspeyres-indices: gewichten in basisjaar gebruiken: Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 9/34

2. 1 De bbp-deflator § Laspeyres-index met hoeveelheden uit basisjaar als gewichten: § Consumptieprijsindex (CPI) • Maandelijkse veranderingen in kosten van levensonderhoud door kostprijs van vastgelegde korf goederen en diensten te meten Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 10/34

2. De link tussen nominaal en reëel bbp: de bbp-deflator De bbp-deflator 2. 2 De hoeveelheidsindex van het bbp 2. 1 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 11/34

2. 2 De hoeveelheidsindex van het bbp Onderscheid tussen Paasche- en Laspeyres-indices laat toe hoeveelheidsindex van bbp te interpreteren § Nominaal bbp in indexvorm § • Product van Paasche-prijsindex Pt en hoeveelheidsindex Qt • Hoeveelheidsindex is dus zelf een Laspeyres-index Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 12/34

3. Van niveau naar groei Absolute en relatieve toename 3. 2 Groeivoet en indexcijfers met basis 100 3. 3 Waarom logaritmes zo handig zijn bij groei 3. 1 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 13/34

3. 1 Absolute en relatieve toename In praktijk wordt zelden naar niveau van bbp verwezen § Evolutie van bbp § • Absolute verschillen • Relatieve verschillen, in verhouding tot bepaald beginniveau = jaarlijks groeicijfer § In procent of peruun Reële groei § Nominale groei § Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 14/34

Tabel 20. 3: niveau, toename en groei van het reëel wereld-bbp (miljard $) en het reëel Belgisch bbp (miljard €) van 2007 tot 2018. reëel wereld-bbp in kettingprijzen, referentiejaar 2010 toename in miljard $ (2) reëel bbp België in kettingprijzen, referentiejaar 2010 jaar niveau in miljard $ (1) 2007 62 831, 1 2008 63 989, 6 1 158, 5 1, 8 101, 8 363, 8 2, 7 0, 7 100, 7 2009 62 901, 5 -1 088, 2 -1, 7 100, 1 355, 5 -8, 3 -2, 3 98, 7 2010 65 651, 4 2 750, 0 4, 4 104, 5 365, 1 9, 6 2, 7 101, 1 2011 67 685, 6 2 034, 2 3, 1 107, 7 371, 7 6, 6 1, 8 102, 9 2012 69 340, 7 1 655, 1 2, 4 372, 2 0, 5 0, 1 103, 1 2013 71 058, 9 1 718, 2 2, 5 110, 4 113, 1 371, 9 -0, 2 -0, 1 103, 0 2014 72 970, 1 1 911, 2 2, 7 116, 1 378, 1 6, 1 1, 7 104, 7 2015 74 888, 8 1 918, 7 2, 6 119, 2 383, 7 5, 7 1, 5 106, 3 2016 77 210, 4 2 321, 6 3, 1 122, 9 388, 3 4, 6 1, 2 107, 5 2017 79 835, 5 2 625, 2 3, 4 393, 7 5, 4 109, 0 2018 82 709, 6 2 874, 1 3, 6 127, 1 131, 6 400, 0 6, 3 1, 6 110, 8 in % (3) index 2007=100 (4) niveau in miljard $ (5) 100, 0 361, 1 toename in miljard $ (6) in % (7) index 2007=100 (8) 100, 0 Bron: voor wereld: World Development Indicators (geraadpleegd op 21 -2 -2017) en IMF World Economic Outlook (januari 2017); voor België: AMECO database – Europese Commissie (update 7 -2 -2017). Noot: 2016 -2018 zijn prognoses. Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 15/34

3. Van niveau naar groei Absolute en relatieve toename 3. 2 Groeivoet en indexcijfers met basis 100 3. 3 Waarom logaritmes zo handig zijn bij groei 3. 1 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 16/34

3. 2 Groeivoet en indexcijfers met basis 100 § Groeivoeten kunnen ook anders geschreven worden § Verhouding is indexcijfer met basis 100 • Handig om groei over langere periode samen te vatten in een cijfer • (Procent)punten • Toename in procentpunt is enkel gelijk aan %-groei als we van basisjaar met index = 100 vertrekken Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 17/34

3. Van niveau naar groei Absolute en relatieve toename 3. 2 Groeivoet en indexcijfers met basis 100 3. 3 Waarom logaritmes zo handig zijn bij groei 3. 1 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 18/34

3. 3 Waarom logaritmes zo handig zijn bij groei § Groeiproces in continue vorm • g is ogenblikkelijke groeivoet die geldt op elk moment (‘instantaneous growth’) • Relatieve verandering • Logaritmeren § § g verschijnt als rico van rechte die tijdsverloop intercept is logaritme van startwaarde Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit uitdrukt ten opzichte van André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 19/34

3. 3 Waarom logaritmes zo handig zijn bij groei § Bbp per capita in België van 1948 tot 2015 • Regressie • Rico rechte is geschatte gemiddelde jaarlijkse groeivoet: 1, 53% (=trendgroei) § Continue groei op lange termijn kan enkel verklaard worden vanuit toenames in productiviteit Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 20/34

Figuur 20. 1 a: het bbp per capita in België van 1846 tot 2018 BBP per capita feitelijke evolutie van het reëel BBP 35000 constante gemiddelde jaarlijkse groei 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 1840 Economie, een inleiding 2017 1865 1890 1915 1940 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit 1965 1990 2015 André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 21/34

Figuur 20. 1 b: het bbp per capita in Belgie van 1846 tot 2018 logaritme van het BBP per capita 10. 5 10 9. 5 9 feitelijke evolutie van het reëel BBP 8. 5 met geschatte jaarlijkse groeivoet 8 1950 -73 7. 5 1840 1865 1890 1915 1940 1965 1990 2015 Bron: Maddison, A. (2003). The World Economy: Historical Statistics (1846 -1959); AMECO online – Europese Commissie (1960 -2018). Noot: de cijfers voor 2016, 2017 en 2018 zijn prognoses. Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 22/34

4 Groeicijfers als bril op wereld en geschiedenis § Groeicijfers kunnen sterk verschillen • Vb. verwoestende wereldoorlogen § Onderbenutte productiemogelijkheden: fabrieken en tewerkstelling § Jaarlijkse groeivoet interbellum: 0, 17% • Vb. inhaalbeweging tot halverwege jaren 1970 § Gouden jaren 1960 -1974: groeivoet 4, 1% • Vb. eerste oliecrisis 1973 • Vb. zware recessie in 2009 § Van groot belang • Niet-lineair karakter van exponentieel groeiproces • Perioden nodig om grootheid te verdubbelen • Bv. groeivoet van 3, 5% van bbp/capita leidt tot welvaartsverdubbeling in 20 jaar Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 23/34

4 Groeicijfers als bril op wereld en geschiedenis § Vb. China: ‘double digit’-groei • 2001 -2007: gemiddelde jaarlijkse groeivoet 9%, met uitschieters boven 10% • Leidt tot welvaartsverdubbeling in 7 jaar Synchroniciteit tussen Belgische en mondiale conjunctuurverloop § Recessie § • Minstens twee kwartalen negatieve groei • België in 1975, 1981, 1993 en 2009 Verschil tussen groei in ‘gouden jaren’ en periode na 1973 § Macro-economisch beleid kan verschil maken § • Vb. eind 2011: strikte toepassing Europese begrotingsregels leidde tot ‘self-inflicted recession’ in 2012 en 2013 Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 24/34

Tabel 20. 4: groei van het bbp per capita voor subperiodes 1846 -2018 België West. Europa VS China India Brazilië 1846 -2018 1, 6 1, 7 1850 -1875 1, 7 1, 4 0, 3 1875 -1914 0, 8 1, 0 1, 6 0, 2 1929 -1939 0, 2 1, 4 -0, 5 1950 -1973 3, 4 4, 0 2, 5 1950 -1960 2, 2 4, 3 1961 -1974 4, 1 1975 -2000 2001 -2000 2009 2008 -2018 Rusland Wereld -0, 8 1, 1 4, 9 2, 8 1, 4 3, 7 3, 3 2, 9 1, 7 4, 0 2, 0 3, 4 3, 3 2, 8 3, 6 2, 9 3, 2 0, 8 4, 0 3, 2 2, 9 2, 1 2, 0 2, 3 5, 6 3, 0 1, 0 -1, 3 1, 6 9, 0 6, 2 2, 5 7, 9 3, 3 -3, 0 -4, 6 -4, 3 8, 7 6, 9 -1, 3 -6, 2 -1, 9 0, 3 0, 4 0, 8 7, 3 5, 8 0, 2 0, 5 Bron: The Maddison-project (2013); AMECO database – Europese Commissie (update 7 -02 -2017); World Development Indicators (geraadpleegd op 23 -02 -2017); eigen berekeningen. Noot: de cijfers voor 2016 -2018 zijn prognoses. Van de lege cellen in de tabel ontbreken de nodige gegevens. Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 25/34

Figuur 20. 2: reële groei in België en de wereld 1967 -2018 groei bbp (in %) 7 6 5 4 wereld 3 2 België 1 0 -1 -2 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015 Bron: AMECO database – Europese Commissie (update 9 -11 -2016), World Development Indicators en IMF World Economic Outlook (januari 2017). Noot: de cijfers voor 2016, 2017 en 2018 zijn prognoses. Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 26/34

5. De outputkloof en conjunctuur § Outputkloof (= feitelijk – potentieel bbp) • < 0: groei is trager dan langetermijngemiddelde (hoogconjunctuur) • > 0: groei is sneller dan langetermijngemiddelde (laagconjunctuur) § Potentieel bbp berekenen via • Regressie om langetermijngroeivoet te berekenen • Productiefunctie § Definitie recessie obv. outputkloof ≠ negatieve reële groei • Feitelijke groei kan boven/onder trendgroei liggen, terwijl outputkloof negatief/positief is § Curve van potentieel bbp is geen rechte • Structurele factoren • Schommelt minder § Recessie 2009: ook langetermijngroei aangetast? Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 27/34

Figuur 20. 3: de outputkloof als afwijking van het trend-bbp in België logaritme van bbp outputkloof (in %) 5 log trend-bbp (linkeras) 6 4 log feitelijk bbp (linkeras) 5. 9 3 5. 8 2 5. 7 1 outputkloof in % van het potentieel -1 bbp (rechteras) België 0 5. 6 -2 5. 5 -3 5. 4 5. 3 -4 1980 1983 1986 1989 1992 1995 1998 2001 2004 2007 2010 2013 2016 -5 Bron: Ameco database – Europese Commissie (update 27 -02 -2013). Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 28/34

6. Inflatie en nominale groei § Relatie tussen nominale groei, reële groei en inflatie § Groeicijfers • Van groot praktisch belang • Wel benaderingsfout § Vb. nominale groei 3, 5% en inflatie 2% => Reële groei 1, 5% en benaderingsfout van 0, 03 procentpunt Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 29/34

Figuur 20. 4: nominale groei, reële groei en inflatie in België 1961 -2018 groei (%) 20 15 10 5 nominale groei inflatie reële groei 0 -5 1961 1966 1971 1976 1981 1986 1991 1996 2001 2006 2011 2016 Bron: Ameco database – Europese Commissie (update 9 -11 -2016). Noot: de cijfers voor 2016, 2017 en 2018 zijn prognoses. Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 30/34

Figuur 20. 5: inflatie in België, Japan en China van 19612015 (in %) 25 20 . . 15 10 5 Japan België China 0 -5 1961 1965 1969 1973 1977 1981 1985 1989 1993 1997 2001 2005 2009 2013 Bron: AMECO database – Europese Commissie (update 9 -11 -2016) en World Development Indicators (geraadpleegd op 24 -2 -2017). Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 31/34

7. Groei van het bbp en welvaart § Bbp is meest gebruikte maatstaf om • Welvaart tussen landen te vergelijken • Welvaartsevolutie te bestuderen Correcties nodig: koopkrachtpariteiten (ppp) § Bruto nationaal inkomen per capita in ppp-dollars § • Afschrijvingen • Koopkrachtverschillen • Internationale inkomenstransfers • Omvang bevolking § Bni is evenmin een ‘perfecte’ maatstaf • Bepaalde goederen buiten beschouwing • Zwartwerk • Slechts een aspect • Duurzaamheid? Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 32/34

7. Groei van het bbp en welvaart § Alternatieve indicatoren in opmars • Behalve arbeid en kapitaal ook ‘natuurlijk’ kapitaal • Duurzaamheid • Negatieve externaliteiten § Voorbeelden • Index of Sustainable Economic Welfare (ISEW) • ‘Beyond GDP’-aanpak • Rapport Federaal Planbureau • Human Development Index (HDI) § Bbp per capita in koopkrachtpariteit § Levensverwachting bij geboorte § Scholingsniveau Economie, een inleiding 2017 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 33/34

Tabel 20. 5: bruto nationaal inkomen als welvaartsindicator vergeleken met de Human Development Index bruto nationaal inkomen per capita in 2014 (2011 -ppp-$) Qatar 1 1 Noorwegen Koeweit 2 2 Australië Liechtenstein 3 3 Zwitserland Singapore 4 4 Denemarken Brunei 5 5 Nederland Noorwegen 6 6 Duitsland Ver. Arab. Emiraten 7 7 Ierland Luxemburg 8 8 VS Zwitserland 9 9 Canada Hong Kong 10 10 Nieuw-Zeeland 11 … … … Zweden 13 … Nederland 14 … Denemarken 15 … … 19 Canada 20 … Ierland 22 … … 31 Brunei 32 32 Qatar … … … 41 Ver. Arab. Emiraten Koeweit VS Nieuw-Zeeland Bron: hdr. undp. org/en/data (geraadpleegd op 21 -12 -2016). Economie, een inleiding 2017 Human Development Index 2014 Cuba Congo … 48 … … … 67 114 … … 176 187 Luxemburg Cuba Congo … 20 – Het bbp als maatstaf van de economische activiteit André Decoster & Erwin Ooghe (red. ) Universitaire Pers Leuven 34/34