EBUSINESS Ligjerata 1 USHT FSHMN Informatik Fisnik Dalipi

E-BUSINESS Ligjerata 1 USHT – FSHMN Informatikë Fisnik Dalipi, Ph. D.

LITERATURA E-commerce, nga: Kenneth C. Laudon and Carol Guercio Traver, Prentice Hall 2009, USA; Ars Lamina 2010, MK. Beginning ASP. NET E-Commerce in C#, From Novice to Professional, nga: Cristian Darie and Karli Watson, APRESS 2009, USA. Beginning PHP and My. SQL E-commerce, From Novice to Professional, nga: Cristian Darie and Emilian Balanescu, APRESS 2008, USA. Electronic Commerce 2008: A Managerial Perspective, nga Efraim Turban; David King; Judy Mc. Kay; Peter Marshall; Jae Lee; Dennis Viehland

Intraneti Extraneti. Interneti Intraneti - -Extraneti. Interneti Selia e ndërmarjes Partnerët Ekspozitura/dega Intraneti Furnizuesit Extraneti Interneti Blerësit/Klientët

DEFINICIONE Electronic Commerce (EC) është procesi i blerjes, shitjes, transferit, ose shkëmbimit të prodhimeve, shërbimeve, edhe/ose informatave me ndihmën e rrjeteve kompjuterike, duke përfshirë këtu edhe Internetin Infrastruktura e EC është mjedis kompjuterik në rrjetë në selinë e kompanisë, shtëpi dhe qeveri E-Business përshkruan definimin më të zgjeruar të EC. Përfshin shërbimet e klientit si dhe veprimet ndërbiznesore. Shpeshherë përdoret si sinonim i EC.

Çfarë shitet/blihet Ø Softver Ø Hardver Ø Libra Ø Muzikë Ø Dhurata Ø Tiketa Ø Tesha Ø Informata � Etj.

DEFINIMI I EC NGA PERSPEKTIVA TJERA � Biznes proceset – zëvendësim i proceseve fizike biznesore me informacionin � Arsimimi – EC është një mundësi e shkëlqyer për online trajnime dhe mësime në shkollë, universitet, dhe organizata tjera. � Bashkëpunime– EC paraqet vend takim për bashkëpunime inter-organizative dhe intraorganizative. � Komuniteti – Vendtakimi i komunitetit (shoqërisë) për online takime, komunikime dhe bashkëpunime (Facebook, Myspace, Twitter. . . )

Tregjet elektronike � Tregu është një rrjet ndërveprimesh dhe relacionesh ku shkëmbehen informatat, produktet, shërbimet dhe pagesat. Tregu i përfshin të gjitha transakcionet e nevojshme. � Tregu elektronik është vendi ku blerësit dhe shitësit takohen elektronikisht. � Në tregjet elektronike, shitësit dhe blerësit negociojnë, postojnë produkte, pajtohen për porositë dhe pastaj e përfundojnë transakcionin on apo offline.

ELECTRONIC COMMERCE ËSHTË FUSHË INTERDISCIPLINARE Marketing �Menaxhimi i Sistemeve Informative Informatikë Sjellje e klientit-psikologji�Kontabilitet dhe auditim Financa �Menaxhment Ekonomiks �Etika biznesore Prodhim/Logjistik

Definimi i E-Business E-business paraqet definim më të gjërë të EC, jo vetëm shitjen dhe blerjen e të mirave materiale dhe shërbimeve por edhe shërbimi ndaj klientëve, bashkëpunimi me biznes partnerët, e-mësimi (e-learning), si dhe transakcionet elektronike në organizatë. Sipas Mc. Kay dhe Marshall (2004), e-business paraqet shfrytëzimin e Internetit dhe teknologjive tjera informative për mbështetjen e tregtisë dhe për të përmirësuar performancën biznesore.

E-Business fokusohet në: - Mediume të reja - interneti dhe protokolet e tija paraqesin mediumin më të përshtatshëm/volitshëm me çmime më të favorshme apo më të lira për bartje/shpërndarje - Lidhjet/mardhënjet – këmbimi i dokumenteve afariste, komunikimi dhe transakcionet ndërmjet partnerët afarist si dhe bashkpunëtorët - Integrimi – realizimi i ndërlidhjeve (interfejseve) elektronike ndërmjet sistemeve ekzistuese (Legacy System) dhe aplikacioneve të reja të bazuara në internet të cilat për partnerët e ndryshëm janë të arritëshme-accessible. Si rrjedhë e kësajë janë të nevojshme përshtatjet në proceset interne të ndërmarjes (Business Process Reengineering-BPR) - Kooperimi – bashkpunimi me partnerët. Produktet komplementare të cilat në E-Commerce aplikacionet ofrohen, e plotësojn ofertën vetanake/personale në interes të maksimizimit të dobisë- përfitimit të blerësve

Terminologjia e E-Businessit E- Goverment E- Busines E- Procurement Partnerët afarist/ Furnitorët E- Commerce Ndërmarja Extranet Internet Business-to-Business-to-Consumer-to-Consumer Business-to-Business Supply Chain Management Klientët Intranet Customer Relationship Management Business intern (Bashkpunëtor) Administrata dhe Qeverisja Intreaktives E- Govermment E- Policy (E-Governance) Qytetarët/Ndërma rjet

BENEFITET NGA E-BUSINESS t. Benefitet për Kompanitë � Shtrija e tregtisë në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar � Ulja e kostos për krijimin, procesimin, distribuimin, ruajtjen dhe nxjerrjen e informacioneve të shkruara në letër � Zvogëlim të inventarit dhe stërmbushjes së depove duke praktikuar supply chain management � Personalizimi i produkteve dhe shërbimeve – që krijon përparësi në konkurrencë

BENEFIET PËR KLIENTËT � Mundësi për klientët për të blerë apo për transakcione tjera 24 orë në ditë, nga cilido vend i globit � Laramani ofertash � Produkte dhe shërbime më të lira duke iu mundësuar klientëve të blejnë në disa vise duke bërë krahasime � Shpërndarje e shpejtë e produkteve apo shërbimeve (sidomos produktet digjitale) � Klientët pranojnë informata në sekonda e jo për disa ditë e javë � Pjesmarrje në e-Ankande (e-Auctions, si psh e. Bay) � EC lehtëson konkurencën, që rezulton në ulje çmimesh

BENEFITET PËR SHOQËRINË � Shumë njerëz qasen nga shtëpitë e tyre, duke reduktuar udhëtimet, e kjo redukton trafikun nëpër rrugë dhe ndotjen e ajrit � Shitja e disa produkteve/shërbimeve me çmime më të lira paraqet satisfakcion për të varfërit � Lehtësohet shpërndarja e shërbimeve publike me kostë të ulur, rritet efektshmëria dhe rritet kualiteti i tyre

PËRSE? Qasje 24/7 Ofron komunikim 2 anësor Qasje të pakufishme Mbështetje e ecurive aktuale biznesore

Tre kategori të mardhënieve Një ndarje e vrazhdë (arbittrare) e E-biznesit në thelb mundë të jetë në ofertues dhe kërkues të e-vlerave/produkteve, dhe nga kjo del se si ofertues dhe kërkues kryesisht paraqiten ndërmarrjet (Business), Institucionet publike(Government) si dhe konsumatorët privat Consumers. Duke kombinuar, apo nga kombinimi i këtyre tri grupeve fitojmë apo rezultojnë sfertat tipike për e-biznesin. Business-to-Business – B 2 B mardhënjet afariste ndërmjet ndërmarjeve të cilat gjinden në shkallë të ndryshme të zixhirit vleror Business-to-Consumer – B 2 C mardhënjet afariste ndërmjet ndërmajeve dhe konsumatorëve (konsumatorët munden të jenë ndërmarje apo ekonomitë shtëpiake Consumer-to-Consumer – C 2 C mardhënjet afariste ndërmjet konsumatorëve Government –to-Business – G 2 B Ka të bëjë dhe aplikohet kryesisht në transakcionet nga sfera e furnizimeve publike e posaqërisht me procedurat e tendereve.

�E-Procurement- paraqet mbështetjen elektronike të procesit të furnizimit (blerjes) të një ndërmarjeje nëpërmjet mediumeve të reja, dhe organizohet në suaza të Supply Chain Management (SCM). �E-Organinization- koncentrohet në mbështetjen elektronike të komunikimit intern ndërmjet bashkëpunëtorve të një ndërmarjeje me ndihmën e mediumeve të reja. Qëllimi i E-Organinization është që në momentin e duhur bashkëpunëtorve të dhënat e ndërmarjes të i ofrohen në formë të përshtatëshme, si dhe bëjë implementimin e Know how të bashkëpunëtorve në sistemet iformatike

E-Government (E-Policy/E-Qeveria) �E-Government - përshkruan detyrimin/detyrën e shtetit, të vendosjes/realizimit të kushteve themelore për aplikimin efektiv të mediumeve elektronike në shoqëri, si dhe shfrytëzimin të këtyre mediumeve në procesin e furnizimeve publike, në shërbimin e ndërmarjeve dhe të qytetarëve. �E-Government- përbëhet nga dy dimenzione: 1. paisja e ekonomisë nacionale me kornizat e nevojshme ligjore (të mundësoj e-biznesin) dhe 2. shfrytëzimin e e-biznesit me shpenzime të pranueshme në realizimin e detyrimeve të shtetit (vënien në përdorim të e-biznesit)

�Customer Relationship Management (CRM) CRM paraqet qasje apo koncept menaxherial, i cili kryesisht është i derjtuar kah plotsimi i nevojave dhe satisfakcioni i konsumatorëve/blerësve. Qëllimi i vërtet i cili fshihet pas CRM masave/aktiviteteve, është rritja e lidhjes/mvarshmëris së konsumatorëve/blerësve për ndërmarjen dhe produktet e saja �Supply Chain Management (SCM) SCM paraqet qeverisje integrale të të gjithë zinxhirit furnizues duke filluar nga blerja e lëndëve të para nëpërmjet përpunimit të tyre, e deri te hedhja respektivisht reciklimi i tyre.

ERP – ENTERPRISE RESSOURCE PLANNING �ERP paraqet softuer aplikativ i nevojshëm apo që shfrytëzohet për të koordinuar dhe menaxhuar të gjitha resurset, informatat, dhe funksionet nga të dhënat e përbashkëta të memoruara �Një ERP-Sistem paraqet një softuer kompleks aplikativ që ka për qëllim mbështetjen e planifikimit të resurseve të një ndërmarjeje të tërësishme

KLASIFIKIMI I EC SIPAS NATYRËS SË TRANSAKSIONEVE APO INTERAKSIONEVE B 2 B (Business-to-Business) – të gjithë pjesmarrësit në EC janë organizata apo kompani. Sot, 85% e EC është B 2 B B 2 C (Business-to-Consumer) – Amazon. com, Dell. com. Ky tip i EC quhet edhe e-tailing. B 2 B 2 C (Business-to-Consumer) – një kompani ofron produkte apo shërbime për një kompani tjetër që e ka klient. Ky klient i ka konsumatorët e vet. Shembull: një kompani A në US që e pagon AOL (America On Line) të iu mundësoj klientëve të kompanisë A Internet shërbime.

KLASIFIKIMI I EC SIPAS NATYRËS SË TRANSAKSIONEVE APO INTERAKSIONEVE C 2 B (Consumer-to-Business) – individët që e përdorin për tu shitur produkte apo shërbime kompanive apo individëve tjerë. Shembull: Priceline. com M-commerce (Mobile Commerce) – transaksionet e EC që kryhen në mjedis wireless (pa tela) B 2 E (Business-to-Employees) – kemi kur kompania/organizata ua shet produktet apo shërbimet puntorëve të saj (psh: www. maybelline. com) C-commerce (Collaborative Commerce) – kur individe apo grupe komunikojnë apo bashkëpunojnë online. Për shembull kur biznes partnerët në vise të ndryshme dizajnojnë së bashku një produkt (psh Boeing, Dell)

KLASIFIKIMI I EC SIPAS NATYRËS SË TRANSAKSIONEVE APO INTERAKSIONEVE C 2 C (Consumer-to-Consumer) – kur një konsumatorë kryen transaksione me një konsumator tjetër (psh shitja e pronës, veturave, shërbime konsultuese etj) E-Learning – trajnimet apo arsimimi formal i kryer online (psh universitetet virtuale apo E-University) E-Government – kur një entitet (institucion) qeveritar blen apo shet produkte, shërbime apo informacione nga/për kompanitë/organizatat (Mund të jetë G 2 B apo G 2 C) Nonbusiness EC – kur institucionet jobiznesore si universitetet, OJQ, organizatat religjioze apo sociale, agjensitë qeveritare e përdorin EC per shkurtimin e shpenzimeve të tyre.

NATYRA INTERDISCIPLINAERE E EC. RËNIET DHE NGRITJET EC paraqet një fushë të re me baza të reja studimore teorike dhe shkencore Në zanafillën e EC : Amazon. com, e. Bay. com, AOL dhe Yahoo!. Që nga viti 2001 Google i tejkalon kompanitë e sipërshënuara dhe akoma mbetet Nr 1 duke iu falenderuar modeleve inovative të EC me reklama/njoftime online. I ka mundur të gjithë konkurentët duke i blerë të njëjtat (si psh Double. Click për 3. 1 miliard dollar)

RËNIET DHE NGRITJET E EC Nga viti 1999 shumë EC kompani, sidomos nga B 2 C dhe B 2 B bankrotuan (si psh e. Toys, Xpeditor, March. First, Chemdex. com, Verticalnet. com) Arsyeja e bankrotimit(falimentimit): mungesa financiare, përvoja e dobët me marketingun në mjedis elektronik si dhe menaxhimi i dobët me inventarin dhe distribuimin. Viteve të fundit kemi rritje të efikasitetit/suksesit të EC kompanive si e. Bay, Google, Yahoo, Cisco, IBM, Intel, Expedia. com, Bluenile. com, Priceline. com etj.

RËNIET DHE NGRITJET E EC Në 1998 shitblerjet me B 2 C në US ishin 43 miliard $, Në 2005 shitblerjet me B 2 C ishin 81 miliard $, 95 miliard $ në 2006 dhe parashikohet që në 2010 të jenë 144 miliard $. Në 2006 shitblerjet me B 2 B ishin 7 trilion $. Më 2010 71% e online përdoruesve e përdorin Internetin për shitblerje për dallim nga 65% që ishin në v. 2005. Në vitin 2012 shitblerjet me B 2 C në US arritën në 225. 5 miliard $. Ndërsa lider botëror në vitin 2012 është EU me shitblerjet B 2 C që arritën vlerën prej 276. 5 miliard € *Referencat: a) statista. com, b) http: //www. retailexcellence. ie/images/uploads/downloads/members_resources/Europe_B 2 C_Ecommerce_Report_2013. pdf

EC DHE WEB 2. 0 Termi Web 2. 0 për herë të parë përdoret nga O’Reilly Media në 2004 – gjenerata e dytë e internetit Në Web 2. 0 njerëzit bashkëpunojnë, shpërndajnë informata online me faqe për rrjeta sociale (Facebook, Twitter, My. Space), wiki (Wikipedia. org), blogjet (ditarët elektronik si blogspot. com). Web 2. 0 – platformë nga përdoruesit. Paraqitje e faqeve dinamike: Library 2. 0, Business 2. 0, Enterprise 2. 0, Government 2. 0 etj.

EC DHE WEB 2. 0

REVOLUCIONI DIGJITAL SI UDHËHEQËS IE C Ekonomia digjitale – ekonomi e bazuar në teknologjinë digjitale, rrjetat digjitale komunikuese (Internet, Intranet, Extranet), kompjuter, softver, dhe teknologji tjera të informacionit. Ekonomia digjitale njihet edhe si Internet Ekonomia, Ekonomia e Re apo Web Ekonomia. Në Ekonominë e Re, rrjetat dhe komunikimet digjitale formojnë një platform globale mbi të cilën njerëzit dhe organizatat bashkëveprojnë, komunikojnë dhe kërkojnë informacione.

PLATFORMA E EKONOMISË DIGJITALE Kjo platformë i posedon këto karakteristika: � Një tërësi të produkteve të digjitalizuara – databaza, lajme, libra, filma, lojra, këngë, dhe softver – shpërndahen nëpërmjet infrastrukturës digjitale, në çfarëdo kohe në mbarë globin. � Konsumatorët dhe kompanitë kryejnë transaksione financiare në mënyrë digjitale me para digjitale � Mikroprocesorët bëhen pjesë e pajisjeve shtëpiake apo veturave � Dituritë kodifikohen � Puna dhe prodhimi organizohen në një mënyrë të re më inovative.

KARAKTERISTIKAT E REVOLUCIONIT DIGJITAL Globalizimi – komunikime online, tregje online globale Sistemet digjitale Shpejtësia – transaksione në kohë reale me dokumente, produkte dhe shërbime digjitale Mbingarkesa me informacione – kërkimet inteligjente (si Google) Tregjet – po kalojnë online, rritje e konkurencës Modele dhe procese biznesore – biznes modele të reja, Mashtrimet – skema inovative mashtruese nëpërmjet Internetit

MJEDISI BIZNESOR SI NXITËS IE C Mjedis biznesor më konkurues si pasojë e faktorëve teknologjik, zhvillimeve rapide shkencore. Avancimet teknologjike sjellin deri te sistemet më komplekse. Si pasojë mjedisi biznesor është me këto veti: � Më turbulent � Më probleme dhe mundësi më të mëdha � Konkurencë të fortë � Kompanitë nevojitet të marrin vendime më shpesh � Më shumë informata dhe njohuri nevojiten për vendimmarrje

TEKNOLOGJIA E NDRYSHON MJEDISIN BIZNESOR Teknologjia ofron: � Kanale fleksibile për furnizimin dhe shpërndarjen e prodhimeve dhe shërbimeve � Pajisje për krijimin dhe paketimin e përmbajtjeve në disa forma si audio, video etj. Mundësi të reja duke bërë që të zhvillohen veçori të reja që kanë qenë vështirë të realizueshme përpara komercializimit të www.

KONCEPTET E MJEDISIT BIZNESOR Çka është? Koncepti biznesor i organizatës definon: • Mundësitë në treg • Produktet dhe shërbimet e ofruara • Dinamika konkuruese • Strategjia për të marrë pozitë dominante • Opcione strategjike për zgjerimin e biznesit Si do të…? • Tërheqim një komunitet të madh dhe lojal? • Ofrojmë vlera për të gjithë antarët e komunitetit? • Vendosim çmimet për miratim të shpejtë në komunitet? • Të bëhemi #1 ose #2? • Ndërtojmë bariera për hyrje? • Gjenerojmë rrjedha të shumëfishta me të ardhura? • Menaxhojmë riskun dhe zhvillimin/rritjen?

KORNIZA E E-GOVERNANCE (E-QEVERISJES) E-Qeverisja ka të bëjë me dy gjëra: � Dhënia e vlerave për biznesin i cili drejtohet nga ekuivalentimi strategjik me IT � Zvogëlimin e rrezikut dhe matjen e performancës Dhënia e vlerave Ekuivalentimi Strategjik Vlera e aksionerëve Matja e Performancës Menaxhimi i Riskut

EKUIVALENTIMI STRATEGJIK Dhënia e vlerave Ekuivalentimi Strategjik Vlera e aksionerëve Matja e performancës Menaxhimi i riskut Harmonizimi i IT investimeve me objektivat strategjike biznesore Ekuivalentimi i IT me biznesin i përfshin � Integrimin Strategjik ndërmjet organizimit të ardhshëm të IT dhe organizimin e ardhshëm të institucioneve � Ekuivalentimi i IT operacioneve me operacionet aktuale të kompanisë

DHËNIA E VLERAVE Biznesi ka pritje: � Nga IT produktet � Nga IT proceset Matja e impaktit të vlerave është më i lehtë në fund të hierarhisë se sa në maje të saj. � Rritje e të ardhurave Dhënia e vlerave � Të ardhura për puntor Njësia finansiare e kompanisë � Koha për sjelljen e Vlera e aksionerëve Matja e performancës Menaxhimi i riskut produktit të ri në treg � Shitje nga produkti i ri � Kualiteti i shërbimit � Koha e implementimit të aplikacionit të ri � Kostoja e implementimit � Infrastruktura aktuale � Kostoja e transaksioneve � Kostoja e hardverit Njësia operacionale e kompanisë Njësia për IT aplikacione Infrastruktura e përgjitshme për IT IT Menaxhimi Ekuivalentimi Strategjik Menaxhimi biznesor � Kthimi i investimeve

MENAXHIMI I RISKUT Dhënia e vlerave Ekuivalentimi Strategjik Vlera e aksionerëve Matja e performancës Menaxhimi i riskut Bordi i kompanisë e menaxhon riskun duke: � Krijuar transparencë për rreziqet eventuale duke ndërtuar polisa kundër riskut � Qenë të vetëdijshëm se përgjegjësia bien për bordin, kështu që tu komunikohet çdo gjë që çon deri në rrezik � Sistemi i kontrollit të brendshëm krijon efiçencë të kostos � Konsideruar se menaxhimi transparent i riskut krijon përparësi në konkurencë � Insistuar se menaxhimi i riskut ëstë i përfshirë në operacionet e kompanisë, duke u përgjigjur shpejtë ndaj ndryshimeve dhe të raportohet në nivelin adekuat të kompanisë (çka të raportohet, kur, ku, si)

Thank You! PYETJE? ? ?