DYABETL BREYLERDE METABOLK KONTROL N KARBONHDRAT SAYIMI Karbonhidrat

DİYABETLİ BİREYLERDE METABOLİK KONTROL İÇİN KARBONHİDRAT SAYIMI

Karbonhidrat Sayımı Tanım: Ana ve ara öğünlerde tüketilen karbonhidrat miktarının hesaplanmasıdır. • Postprandial kan glikozunu etkileyen ve insülin gereksinimini belirleyen temel besin ögesi KARBONHİDRATLARDIR. • CHO’lar, CHO içeren besinin tüketilmesini takiben 15 dakika içinde kan şekerini yükseltmeye başlar ve yaklaşık 2 saat içinde %100’ü glikoza parçalanır. • Karbonhidratın toplam miktarı kaynağından daha önemlidir. karbonhidratın • Eşit miktardaki basit şekerler veya nişasta kan şekerini aynı miktarda arttırır.

Neden Karbonhidrat Sayımı Yapılıyor ? ADA (1994) Daha önceki beslenme önerilerini desteklemiyor Şekerden ve basit CHO’lardan kaçınmalı Nişasta veya kompleks CHO’lar tercih edilmeli Çünkü Nişasta veya şeker olsun tüm CHO’lar vücudumuzda glikoza dönüşmektedir

= Glisemik yanıtları ve İnsülin gereksinimlerini belirleme üzerindeki etkileri arasında farklılık saptanmamıştır Bu nedenle CHO TÜRÜNDEN ÇOK MİKTARI ÖNEMLİDİR!!

Karbonhidrat Sayımı- Neden Popüler? • Etkili • Esnek • Uygulaması kolay

• Öğün planında kompleks CHO’ların yerine ara sıra sükroz içeren şekerler veya diğer tatlılar geçebilir (Enerjinin %10’u/WHO) • Sükroz eklenecekse insülin doz ayarlaması yapılmalıdır TEMEL İLKE !!! SAĞLIKLI BESİN SEÇİMİ OLMALIDIR

KARBONHİDRAT SAYIMI YAPARKEN, DENGESİZ BESLENMEK • • • Obezite Büyüme ve gelişmede duraksama veya yavaşlama Dislipidemi Hipoglisemi-Hiperglisemi Kötü kontrollü diyabet KOMPLİKASYON KAÇINILMAZ

CHO SAYIMI AŞAMALARI 1. Basamak (Başlangıç Düzeyi) 2. Basamak (Orta Düzey) 3. Basamak (İleri Düzey)

1. Basamak (Başlangıç Düzeyi) CHO sayma becerisini kazandırma düzeyi

1. Basamak (Başlangıç Düzeyi) Kimler Öğrenebilir • Tip 1 diyabetliler • Yeni tanı konmuş veya diyabetli olma süresi uzun olan tip 2 diyabetliler • Sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite ile kan şekerini kontrol altına alan tip 2 diyabetliler • Gestasyonel diyabetliler

Karbonhidrat Sayımının Başlangıç Düzeyine Karar Verme Şeması Besin tüketiminin belirlenmesi Hayır Muhtemel nedenleri değerlendir CHO alımı herzaman aynı miktarda değil (tutarsız) Hedef kan glikozunu belirledin mi? Mevcut Evet öğün planlama yöntemi diyabetliyi Evet tatmin ediyor mu? Evet Değişiklik yapma Muhtemel nedenleri değerlendir Diyabetli besin seçiminde esneklik istiyor CHO sayımı kavramını ileri sür (tutarlı CHO alımı) Nedeni anlaşılamadı/mevcut öğün planlama modelini kullan

Karbonhidrat Sayımının Başlangıç Düzeyine Karar Verme Şeması Diyabetli CHO sayımını öğrenmek istediğini dile getirirse: ilk önce besinlerin tartılması ve ölçülmesi gibi temel becerileri kazandır Hayır Temel becerileri öğretmeye devam et Diyabetli besin porsiyonlarını tahmin edebiliyor, besin etiketlerini kullanarak CHO gramını/seçimini Hayır hesaplayabiliyor, kaynakları ayırabiliyor Diyabetli öğrenmeye yatkın değil Hedef karbonhidrat alımını belirle Alternatif öğün planlama modelleri seç Hasta isterse 2. düzeye doğru ilerle

Başlangıç Düzeyini Öğretme Basamakları

1: BESİN TÜKETİM KAYDI 2: ANA ve ARA ÖĞÜNLERDE CHO ALIMINI ŞEKİLLENDİRMEK 3: HEDEFLENEN CHO MİKTARINA GÖRE ÖĞÜN PLANI YAPMAK

Bireysel Takip Bilgileri • Besin tüketimi • Öğün zamanı • Medikal tedavi • FA düzeyi • Kan şekeri ölçüm sonuçları Başlangıç düzeyinin etkinliğini gösteren verileri sağlar.

2. Basamak (Orta Düzey) Besin tüketimi, medikal tedavi ve aktivite düzeyi arasındaki ilişkinin anlaşılması için gerekli eğitime odaklanır.

2. Basamak (Orta Düzey) Kimler öğrenebilir? • Sadece tıbbi beslenme tedavisi alan • OAD ve/veya insülin tedavisi alan • Kan şekeri kontrolü motivasyonuna sahip • İleri düzeyde bilgi almaya istekli diyabetliler

Besin Etiket Bilgileri Mutlaka Okunmalıdır!!! 1) Porsiyon ölçüsünü bul 2) CHO’nı hesapla 3) Posa ve şeker alkolleri ile ilgili kurallara dikkat et 4) Doymuş /trans yağ, kolesterol, şeker, tuz miktarına dikkat et

PORSİYON KONTROLÜNE DİKKAT EDELİM!!!!

PROTEİN, YAĞ, POSA, SÜKROZ, ALKOLÜN ROLÜ

Karbonhidrat Sayımının Orta Düzeyine Karar Verme Şeması Hedef karbonhidrat alımının belirlenmesi Diyabetli, besin tüketimi, kan glikoz düzeyi, fiziksel aktivite kayıtlarını tutmaya istekli Hayır Evet Diyabetli, besinleri tartmaya ve besin porsiyonlarını ölçmeye istekli Hayır Evet Diyabetli, karbonhidrat seçimi veya gramını tahmin etmeye ve kaydetmeye yatkın Diyabetlinin hedeflerine göre alternatif öğün planlama modelleri seç Hayır Evet Diyabetli, yeterli matematik becerilerine sahip (toplama, çıkarma, çarpma, bölme, gerekli olduğunda hesap makinesi kullanabilme) Hayır Evet Diyabetli, farklı kaynakları kullanma yeteneğine sahip (besin etiketleri, referans kitaplar), daha kompleks besinleri çözebiliyor (protein, yağ, posa, restoran yemekleri) Hayır Başlangıç düzeyine geri dön ve tutarlı CHO alımına odaklan

Karbonhidrat Sayımının Orta Düzeyine Karar Verme Şeması Diyabetli, farklı kaynakları kullanma yeteneğine sahip (besin etiketleri, referans kitaplar), daha kompleks besinleri çözebiliyor (protein, yağ, posa, restoran yemekleri) Evet Diyabetli, kan glikozu/besin/aktivite örüntüsü üzerinde çalışabileceğini gösteriyor Hayır Diyabet diyetisyeni ile birlikte program yap Evet Diyabetli, kan glikozunu yorumlayabiliyor ve uygun davranışı gösterebiliyor Diyabetli eğer çoklu insülin tedavisi almıyorsa, CHO sayımını burada noktala Hayır Evet Diyabetli, orta düzeyin üstesinden gelebiliyor Diyabetli eğer çoklu insülin tedavisi alıyor ise ve uygun görülürse ileri düzeye ilerle

3. Basamak (İleri Düzey) ü Öğün öncesi kan şekeri düzeyine veya öğünde tüketeceği karbonhidrat miktarına göre insülin dozunda uygun ayarlama yapabilme becerisini kazandırır CHO/İnsülin oranı ve insülin duyarlılık faktörünün belirlenmesi

3. Basamak (İleri Düzey) Kimler öğrenebilir? • Çoklu insülin tedavisi alan • İnsülin pompası kullanan • Kan şekeri kontrolü sağlanmış ve bazal insülin dozu iyi ayarlanmış diyabetliler

Total İnsülin Dozunun Belirlenmesi • Başlangıç dozu = 0. 5 -1. 0 U/kg • Kan şekeri sonuçlarına göre gerekli doz ayarlaması yapılır. • Bireysel şeker ölçüm sonuçları Toplam İnsülin Dozunun saptanmasında önemlidir.

Toplam İnsülin Dozunun Belirlenmesinde DİYABETLİ BİREYİN GLİSEMİK KONTROLÜNÜN SAĞLANMIŞ VE BAZAL İNSÜLİN DOZUNUN İYİ AYARLANMIŞ OLMASI GEREKİR.

CHO/İnsülin Oranı Hesaplanır

CHO/İnsülin Oranının Hesaplanmasında 500 Kuralı • Hızlı etkili insülin kullanan • İnsüline duyarlı olan bireylerde

CHO/İnsülin Oranının Hesaplanmasında 450 Kuralı • Kısa etkili insülin kullanan • İnsüline dirençli olan bireylerde

Bireysel CHO/İnsülin Oranının Hesaplanması

DİKKAT!!! ü Diyabetli birey CHO/insülin oranını kullandığı sürece, diyetisyen periyodik olarak diyabetlinin porsiyon kontrol becerilerini ve vücut ağırlığını değerlendirir. ü CHO içeren besinler fazla tüketildiğinde veya besinlerin protein ve yağ miktarına dikkat edilmediğinde kilo almaya meyillidirler.

CHO/İnsülin Oranı • İnsülin direnci olan diyabetliler (tip 2) CHO/İnsülin Oranı • Zayıf tip 1 DM’lu bireyler • Sporla uğraşan tip 1 DM’lu bireyler

İnsülin Duyarlılık Faktörü (Düzeltme Dozu) İnsülin Duyarlılık Faktörü (IDF); 1 ünite hızlı veya kısa etkili insülinin azalttığı kan şekeri miktarı (mg/dl)’dır. Öğün öncesi kan şekeri düzeyini hedeflenen sınırlara getirecek insülin miktarının hesaplanması temeline dayanır.

İnsülin Duyarlılık Faktörü İDF: ü 1500 kuralı (kısa etkili insülin, IR olan bireylerde) ü 1800 (1700 -2000) kuralı (hızlı etkili insülin, insüline duyarlı olanlarda) İDF saptanmasında 1500 veya 1800 ÷ Toplam insülin dozu (TİD)

Karbonhidrat Sayımının İleri Düzeyine Karar Verme Şeması Diyabetli çoklu insülin tedavisi alıyor Diyabet eğitimcisi ile program yap Hayır Diyabetli insülin kullanımının üstesinden gelebiliyor Diyabetli CHO sayımının başlangıç ve orta düzeyini çok iyi öğrendi Evet Diyabet ekibi iletişime geç Hayır Bazal insülin ayarlandı Evet Diyabetli 2 hafta CHO miktarı, kan glikoz, insülin ve fiziksel aktivite kayıtlarını tuttu Evet İnsülin ayarının yapılması için diyabet ekibi iletişime geç Hayır Hedef kan glikozu belirlendi Evet Karbonhidrat insülin oranı gram veya değişim metodu kullanarak hesaplandı Hayır 2 hafta bu kayıtları tut Diyabet diyetisyeni İle program yap

Karbonhidrat Sayımının İleri Düzeyine Karar Verme Şeması Evet Diyabetli, CHO insülin oranı kullanarak yaptığı pratik egzersizleri başarıyla tamamladıHayır Pratik egzersizleri tekrarla Evet Protein, yağ, posa, alkol konuları gözden geçirildi ve CHO insülin oranı ile ilgili genel sorular soruldu Diyabetli, CHO insülin oranı uygulama sonuçlarını 2 hafta kaydetti Diyabetlinin CHO sayma becerilerini Hayır CHO insülin oranı gözden geçir, işliyor, hedef kan CHO glikozuna ulaşılıyor oranını tekrar hesapla Evet Diyabetlinin vücut ağırlığı normal Evet Diyabetli CHO insülin oranını kullanmaya devam edebilir Hayır Porsiyon kontrolü, maksimum yağ tüketim miktarı, ağırlık kontrolü konularına odaklan

CHO SAYIMININ AVANTAJLARI ü Değişim sistemlerine göre öğrenmesi ve öğretilmesi kolaydır. ü Besin seçiminde çeşitlilik ve esneklik sağlar. ü Öğün planlanması, besinlerin CHO değerlerinin hesaplanması ile daha kolaydır. ü Yüksek şeker içeren besinlerin (besin değeri az olan ve her zaman tüketilmesi önerilmeyen) diğer CHO içeren besinler ile değiştirilmesi olanaklıdır. ü Teorik olarak daha iyi glisemik kontrol sağlanır. ü Bireye özgü TBT ü Günlük yaşama uygun yemek saati ü Ekonomik ve sosyal şartlara uygun besin seçimi

CHO SAYIMININ DEZAVANTAJLARI ü Daha fazla miktarda ve sayıda öğün tüketimi ü Yüksek enerjili besinlerin sıklıkla tüketilmesi ü Yeterli ve dengeli beslenme alışkanlıklarının unutulması ü Sık kan şekeri ölçümü gerektiği için maliyeti ü Sürekli besin etiketi okuma, besinleri tartma ü Kayıt tutma zorunluluğu ü Hızlı ağırlık kazanımı ü Ekstra zaman ve çaba gerektirmesi