DRAVNOPRAVNI RAZVITAK BIH Doc dr Omer Hamzi Mr
DRŽAVNOPRAVNI RAZVITAK BIH Doc. dr. Omer Hamzić Mr. Benjamina Londrc, viši asistent. Kiseljak, 2014. godine
OSMANSKA BOSNA A. PERIOD USPONA OSMANSKOG CARSTVA 1. Nastanak i razvoj Osmanskog carstva 2. Centralna vlast u Osman. carstvu (sultan i carski divan) 3. Lokalna uprava (pašaluk, sandžak, kadiluk, nahija) 4. Bosanski ejalet (Pašaluk) 5. Krajina B. TIMARSKO-SPAHIJSKI SISTEM 6. Agrarno uređenje i timarski sistem (timar, zijamet, has) 7. Položaj seljaka u timarskom sistemu
C. PERIOD POVLAČENJA I PORAZA 8. Karlovački mir (1699. ) i granice Bosanskog ejaleta 9. Požarevački mir (1718. ) i granice Bosne 10. Boj pod Banja Lukom (1737. ) i Beogradski mir (1739. ) D. VRIJEME NEMIRA I OPADANJA CARSTVA 11. Bune seljaka muslimana u Bosni u 18. stoljeću 12. Proces čiflučenja 13. Dubički rat (1788. ) i Svištovski mir (1791. ) 14. Kapetani i ajani 15. Pokret bos. i buna Husein-kapetana Gradaščevića 16. Tanzimat, Omer-paša Latas i 17. Vilajetski zakon, 1867.
A. PERIOD USPONA OSMANSKOG CARSTVA 1. Nastanak i razvoj Osmanskog carstva; 2. Centralna vlast u Osmanskom carstvu (sultan i carski divan); 3. Lokalna uprava (pašaluk, sandžak, kadiluk, nahija); 4. Bosanski ejalet (Pašaluk); 5. Krajina
1. Nastanak i razvoj Osmanskog carstva
a) Osmansko carstvo: jedna od najvećih i najmoćnijih država moderne hist. i „najdugotrajnijih muslimanski država svih vrem. “ aa) Poč. 14. st. , drž. utemeljio Osman Gazi (1299. – 1326. ) – na čelu jedne od seldžučko-tursk. ratnič. grupa, koje su došle sa istoka na granice Bizanta; ab) Mnoge od tih grupa su se raspale, ali Osman je uspio u zap. Anadoliji organizovati drž. , u početku sa statusom kneževine (emirata ili bejlika); ac) Od osnivanja Carstva 1326. , do njegovog ukidanja 1922. (za 600 g. ) smijenilo se na prijestolju 36 sultana -muških potomaka tog Osmana; ad) Pod pojmom osmanstva okupljao se etnički raznorodan element. (zato se u nauci i zove Osmansko, a ne Tursko carstvo) ae) Vrhunac moći dož. u 16. i 17. st. , neuspjeh u Velikom ratu, poraz pod Bečom 1683. i poč. opadanja (Karl. mir 1699. ), kon. propast u Prv. sv. ratu.
Pravci osmanskih prodora u Evropu
Bitka na Mohaču, 1526. (minijatura)
b) Izgradnja osman. države (dovršava je Mehmed II Fatih po osvajanju Carigrada) ba) Nakon osvajanja Carigrada (i def. propasti Bizanta), 1453. , Mehmed II Fatih dovršava izgradnju osmanskog administrativnog i vojnog sistema i uvodi osmanski sistem vladavine; bb) Na drž. planu, on je: (1) definirao funkciju državne službe, (2) kodifikovao feudalne odnose, (3) organizovao školstvo, sudstvo i stalež uleme, (4) uveo sistem milleta, t. j. (regulisao položaj nemuslimanskim zajednica u drž. ) bc) Na vojnom planu, on je: (1) veoma unaprijedio armi-ju, (2) utemeljio osman. mornaricu; (3) dokrajčio Srpsku despotovinu 1459. i Bosnu 1463. , bd) Na društv. -vjerskom planu on je: izgradio mnoge vjerske i druge javne objekte
2. Centralna vlast u Osmanskom carstvu (sultan i carski divan) a) Sultan: oličenje vrlo jake cent. vlasti koja je počivala na specifič. obliku svojine na zemlju (erazi miri), osigurana cjelovitost drž. i povlašten položaj vojničke klase (asker); b) Osvojivši Egipat, sultan Selim I je 1517. preuz. i titulu i dužn. halife, (vjerski poglavar svih musl. ), , c) Carski divan: centralna vlada – na čelu vel. vezir koji je neposr. rukovodio cjelok. drž. aparatom (Visoka Porta); d) Carski divan su činili: dva kadi-askera (rumeliski i anadolski), dva defterdara (ministra finans. ), reis efendi (kancelarija, spoljni poslovi), janjičarski aga i kapudan paša (admiral flote) e) Najvaž. činovnici u dvor. aparatu bili su: (1) zapovjedn. straže, tj. kapije (kapi agasi) i (2) starješ. posluge – crnih evnuha, u haremu
3. Lokalna uprava (pašaluk, sandžak, kadiluk, nahija) a) Sandžaci (vojno-teritorijalna oblast u kojoj se pod jednu zastavu mogao mobilisati određen broj spahija, konjanika), kadiluci su sudski okruzi, a nahije bivše sred-njovjek. župe, kojima su upravljale subaše, a od 18. st. muteselimi ili muselimi; b) Beglerbegluci (ejaleti ili pašaluci) su bili više upravnoterit. jedinice u odnosu na sandžak - na čijem je čelu stajao beglerbeg kao najviši provincijski vojno-upravni funkcioner (od 16. st. uobičajena titula vezir ili valija); c) Do 1517. kada je sultan Selim I osvojio Egipat postoj. su samo dva sandžaka (Anadolski i Rumelijski), zatim 9, a kasnije za vrijeme Sulejmana I Zakonodavca 40, od čega u evropskom dijelu 26, Bosna među najvećim);
4. Bosanski ejalet (Pašaluk)
Bosanski ejalet oko 1606.
a) Sandžaci uspostavljeni na prostoru Bi. H prije Mohačke bitke, 1526. (Bosanski, 1463. , Hercegovački, 1470. , Zvornički, 1483. ) aa) Bosans. sandž. je bio matični i najveći u Bos. ejaletu, uspostavljen odmah nakon osv. Bosne, 1463. , u cenral. i jugoistoč. Bosnu. - poč. 17. st. prostire se od Cazina do Kos. Mitrovice, zvao se i paša sandžak; ab) Hercegovački sandž. uspost. 1470. – u početku. Zahvatao Gor. Podrinje. (matič. zem. Hercega Stj. Kosače), sa sjedištem u Foči, potom u Pljevljima (Taslidža) – prvi spom. 1458. ; ac) Zvornički sandž (usp. 1483. ), zahvatao. teritoriju na istočoj. str. Drine i sjevero-ist. Bosnu, s lijeve str. Drine (ist. od Drine, najveće naselje Zvor. sandžaka bio je Šabac);
b) Sandžaci uspostav. na prost. Slavonije, Hrv. i Dalmacije, poslije Mohača: Požeški i Čazmanski 1526. g. i Krčki ili Lički, 1527. , te Kliški, 1537. , uspostava Bos. ejaleta 1580. ba) Tri sandžaka osnivaju se odmah nakon Mohača, : (1) Požeški, (2) Čazmanski (Začasna) ili Pakrački (Cernički) – na osvoj. prostoru Slavonije 1526. i (3) Krčki (ili Lički) - nakon osvajanja Like i Krbave na prostoru ispod Velebita, prema Senju – sa sjedišt. u Kninu, odnosno Udbini (1527); bb) (4) Kliški sandž. osn. 1537. (nakon predaje Klisa), sa sjedištem u Klisu i Livnu (od 1503. drže Makarsku i ugrož. Klis na ulazu u Split i srednju Dalmaciju – uskoci); c) Bos. ejalet uspostavljen 1580. (osim 3 sanžaka uspostvljena prije Mohača, u Bos. ejalet ulaze svi sandž. u Slav. , Hrv. i Dalm. – slijedi zauzimanje Bihaća 1592. i ko-načno teritorijalno zaokruženje ejaleta na prostoru većem od Bosanskog Kraljevstva;
5. Krajina (austrijska i bosanska vojna krajina) a) Nakon dolska Habsburg. na ugarsko-hrv. prijesto (prva pol. 16. st. ), organizuju vojnu krajinu ili granicu prema Osman. carstvu (gdje naseljevaju izbjegle vlahe iz Bosne); b) S druge str. i Osmanlije podižu (svoju) bosansku vojnu krajinu, utvrđuju gradove - Krčko-lički, Kliški i Bihaćki sandžak (upadi i sukobi na granici. - u narodn. pjesmi viteško doba); c) Život graničara: romantično viđenje: viteško doba - u stvarnosti – krvava i opora poluratna svakidašnjica - pisma granič. , u služ. 2 cartva, 2 vjere i kulture, zajdnič. mater. jez. d) Nakon Bečkog rata i Karl. mira 1699. , Bos. krajina je od nekad. ofanz. , dobila defanz. odbr. ulogu (a sjev. , zap. i jugozapadne granice Bosne skoro definitivno uspost. )
B. TIMARSKO-SPAHIJSKI SISTEM 6. Agrarno uređenje i timarski sistem (timar, zijamet, has) 7. Položaj seljaka u timarskom sistemu
6. Agrarno uređenje i timarski sistem (timar, zijamet, has)
a) Timarski sistem (vezuje se za uspon, a čiflučki za opadanje Carstva)- zasniva se na vrhovnom pravu vlasništva države (tj. sultana) nad zemljom (erazi miri) ab) Timari su mali posjedi državne zemlje (sa prihod. do 20. 000 akči - aspri g. ) koju je sultan (kao „vlasnik“ države) davao na doživ. uživanje timarliji - sa tim prihodom mo-gao se izdržavati i na poziv sultana kao opremljen i nao-ružan spahija-konjanik ići u rat) ac) Zijameti (zeameti, od 20 do 100. 000 akči, uživaoci zajimi) i ad) Hasovi (preko 100. 000 akči god. prih. ) – vezani za visoke službe, npr. sandžakbega ili beglerbega, članovi carskog divana itd;
b) Pravni status timara (neslobodni) i zijameta (slobodni) posjedi d) Timari su bili neslobodni posjedi (serbestsiz), pa su njihovi uživaoci imali samo ekonomski imunitet (pravo ubiranja feudalne rente sa posjeda); e) Zijameti i hasovi su bili slobodni posjedi (serbest), pa su njihovi uživaoci, zajimi ili državni velikod. , uz ekonomski, imali i administr. imunitet (upravno-policijska vlast nad naseljenicima posjeda) i nisu neposredno upravljali tim imanjima, već preko podčinjenih vojvoda i subaša. f) Timarlije i zajimi nisu bili vlasnici dodijeljene zemlje, već samo prava na rentu (i određenih imunitetskih prava) samo dok su vršili službu, više su bili podčinjeni senioru (sultanu) od feudalaca na zapadu koji su dobijali posjede u trajno vlasništvo (odatle moć Osmanskog carstva u prvim stoljećima);
7. Položaj seljaka u timarskom sistemu
a) Vlasnička prava spahija: samo renta; vlasnička prava seljaka: posjede mogu otuđivati i nasljeđivati, ali uz dozvolu spahije i taksu aa) Timari i zijameti su bili sastavljeni od sitnih seljačkih posjeda-parcela (kod muslimana – čifluci, kod nemusl. baštine) - sa kojih su zavisni seljaci (raja) plaćali obaveze spahiji i državi; ab) Vlasnička prava posjednika baština (seljaka): za razliku od spahija, oni su imali pravo da otuđuju i nas- ljeđuju svoje baštine (uz izmirenje obaveza i takse spa- hiji i državi);
b) Obaveze selj. prema spahiji: (1) osnovna feudalna renta u vidu naturalnih davanja (desetina) i (2) povrem. – u vidu raznih taksi ba) Osnovna feudalna renta: zvala se desetina ili ušurprikupljala se u vidu naturalnih davanja - u što je bila uključ. i tzv. priselica (solarija) - u matem. smislu nije značila 10%, već, zavisno od poljoprivr. kulture 1/8 ili 1/7 od svih težačkih proizvoda; bb) Povremene obaveze seljaka: badihava: razni resmovi, tj. takse u vidu pristojbi na pčele, mlinove, vjenčanje, prodaju zemlje i sl. (tačno su fiksirane os- manskim kanunima); bc) Vlasi (stočari) imali su povolj. polož. u odnosu na ostale selj. –dukat iz svake kuće (vl. filurija), tako su stic. status slob. selj. (i posebnu katunsku organizaciju);
c) Obaveze selj. prema državi: (1) osnovna ili prva - harač ili glavarina i (2) druga – u vidu devširme – davanja djece u službu sultanu ca) Osnovna obaveza: harač (džiziju) ili glavarinu plaćao je svaki odrastao muškarac–nemusl. (pravni osnov: status zaštićene manjine i naknada za nesluženje vojske; cb) Druga obaveza selj. prema državi: devširma (turski prikupljanje “podmlatka” od 12 -18 g. za popunu janjičarskog korpusa) - u balkanskoj literaturi poznata kao „danak u krvi“, za muslimane to je bila privilegija, koja je ukinuta u Evropskim dijelovima Carstva 1637/38. ;
C. PERIOD POVLAČENJA I PORAZA 8. Karlovački mir (1699. ) i granice Bosanskog ejaleta; 9. Požarevački mir (1718. ) i granice Bosn; 10. Boj pod Banja Lukom (1737. ) i Beogradski mir (1739. )
8. Karlovački mir (1699. ) i granice Bosanskog ejaleta a) Poraz pod Bečom 1683. – kraj osmanske ekspanzije; b) Početk. 1684. formirana „Sveta liga“ za dalju borbu protiv Osm. (Austr. , Poljska, Mletačka, kasnije i Rusija); c) Karlovački mir, 1699. (između Osman. s jedne i Austr. i Mletačke s druge str. ) – nakon 15 god. rata Osm. gube Mađarsku, Transilvaniju, Hrvatsku, Slavonij i Dalmaciju; c) Karlovačkim mirom sve strane zadrž. ono što su kontr. ) – početak. oblikovanja modernih granica Bi. H (Savom, Unom, Cetinom) koje će biti potvrđene i na Berlin. kongr.
9. Požarevački mir (1718. ) i granice Bosne a) Izbijanje rata Osm. sa Mletačkom R. , 1714. (povod: pružanje utočišta crnogor. Vladici Danilu 1714. ) - uspjesi Osm. (osv. Peloponez, Krit, Gabelu) b) Plašeći se uspj. Osm. , 1716. , u rat ulazi Austrija i zauz. Banat, sjev. Srbiju (Beogr. pašaluk), te bos. gr. : Gradiš. , Dubicu, Kostaj. i Bijelj. Brč. , Brod i Furjan) c) Požarevački mir 1718. (posr. Engl. i Holand. ): veliki terit. gubici Osm. (Austr. zadrž. sve što je osvojila, zahvalj. Dubrovačkoj R. , B. ponovo dobija izlaz na Jadran (Neum, Klek, Sutorina), te Gabelu i Pop. Polje, kon. poraz Mletačke, koja se svodi na drugorazr. evr. silu;
10. Boj pod Banja Lukom (1737. ) i Beogradski mir (1739. )
a) Novi rat Osm. sa Austr. (cilj Austrije: cijela Bosna) i sa Rusijom (od 1737. – 1739. ), austrij. trupe na sjever. i zapadnim granicama Bos. aa) U prolj. 1737. austrijski car Kalo VI izdaje proglas kršća-nima Bosne da se pridružuju njegovim četama, koje kreću na Bosnu, a musl. „obećava“ pokrštavanje ili progon; ab) Bosna nije mogla računati na pomoć centr. vlasti, jer je Osm. carstvo već bilo u ratu sa Rusima - savjet iz Carigr. da se Bosansci nagode sa Austr. i po cijenu teritorij. ustu-paka. , bos. namjes. Ali-paša odlučno odbacuje i progl. opću mobilizaciju ac) Sa Travničkog polja, on kreće u susret austr. vojsci, koja je, u međuvremenu upala u Bosnu i već opsjedala Banja Luku; ad) Do velike bitke došlo je 4. 8. 1737. – bosanski odredi su potpuno razbili austrijsku vojsku i natjerali je u paničan bijeg preko Vrbasa i Save - tako ja Bosna definitivno odbranjena;
b) Nakon B. Luke, bos. vojska učestvuje u bici kod Grocke, 1837. , iza koje je sklopljen Beogr. mir i trajna stabilizacija granica Bosne ba) U nastavku austro-turskog. rata (1737/38. ) Hećimoglu Ali-paša je oslobodio prekodrinjske dijelove Bos. pašaluka: Novi Pazar, Valjevo i Užice i sa svojih 12. 000 boraca učest. u odluč. bici kod Grocke, u ljeto 1739. , poslije koje je zaklj. Beograd. mir; bb) Beogradskim mirom, 1739. (nakon teškog poraza Austrije kod Grocke), Osmanlijama je vraćena sjev. Srbija i Beograd te svi posjedi u Bosni (dobijeni Požarevačkim mirom, osim D. Furjana); bc) Potpisivanjem Beogradskog mira, obezbjeđuje se trajna stabilizacija granice Bosne na Savi;
D. VRIJEME NEMIRA, ČIFLUČENJA, STAGNACIJE I OPADANJA CARSTVA 11. Bune seljaka muslimana u Bosni u 18. stoljeću, 12. Proces čiflučenja, 13. Dubički rat (1788. ) i Svištovski mir (1791. ), 14. Kapetani i ajani, 15. Pokret bosanskih ajana i buna Husein-kapetana Gradaščevića, 16. Tanzimat, Omer-paša Latas i 17. Vilajetski zakon, 1867;
11. Bune seljaka muslimana u Bosni u 18. stoljeću
a) Poslije Karl. mira 1699. godine, teret izgrad. odbr. sist. pada na seljake: povećanje kulu-ka i raznih drugih davanja, što izaziva bune i staleške nemire aa) Povećanje nezadovoljstva seljaštva zbog povećanih općedržavnih nameta (radi ratova), posebno izazivaju novi nameti u korist uprave provincija, te zloupotrebe i nasilja ubirača poreza - što je krajnje ekonomski iscrp-ljivalo selo i seljake; ab) Još u toku 17. st. (uz pojač. hajdučiju seljaka kršć. ) zabilježeno je više muslim. seljačkih pobuna, uglavnom u sarajev. kadiluku. (npr. u prolj. 1682. , odbivši plaćanje globe, seljaci su upali u sud i ubili mulu (kadiju) i naiba (i ova buna je u krvi ugušena).
b) Najveća i najdugotr. (10 g. ) muslimanska seljačka buna izbila je 1747. zbog poveća-nih nameta i zahvatila velike dijelove Bosans. pašaluka ba) Učesnici: seljaci i neki deklasirani i janjičararski elementi iz gradova; nosioci: janjičari i njihove vođe; žarišta: Tešanj, Tuzla, Saraj. , Livno, Duvno, Glamoč, Mostar; vođa: bivši sarajevski kadija Abdurahman Muharemija; mete: predstavnici vlasti i njihov imetak; bb) Mehmed-paša Kukavica, došavši za vezira, zavodi red u Bosni (1752. – 1756. ), prvo je uklonio vođu bune, a zatim lukavs. jedno po jedno žarište, likvidac. poznate braće Morića i još 20 njihovih drugova (joldaša) početk. 1757. , buna je definitivno ugušena bc) Glavna karakteristika bune: nije bila usmjerena protiv legitimne vlasti sultana, već protiv novih nameta i zloupot. vlasti, slično. kao i druge selj. bune feudalnog doba
12. Proces čiflučenja
a) Čiflučenje je izvlašćivanje seljaka i stvaranje velikih zemlj. posj. u rukama veleposjedn. klase – poč. 18. st. slabljenje centralne vlasti aa) Glavni zakonski i drugi instrumenti kontrole i uspješ. djelov. timarskog sistema, te ustanova koje su na njemu počivale (spahijska organizac. , pomoćni vojni redovi upravna struktura i poreski sist. ) bili su kanuni, popisni defteri i centralizovano sudststvo (sultan); ab) Slabljenjem centr. vlasti, slabe i instrumenti kontr. nad agrarnim odnosima, t. j. nad timarskim sistemom, što će dovesti do čiflučenja; c) Proces čiflučenja je djelovao na postepeno raspada-nje timarske organizacije i drugih klasičnih osmanskih ustanova, kao što su janjičarski red, sistem državn. finansija, centralna i provincijska uprava.
b) Protivrječ. timarskog sistema: drž. zemlja koju su uživali spahije (erazi-miri) bila je izvan prometa, seljački posjedi na toj zemlji bili su u prometu ba) Timari i zijameti nisu - a baštine i čifluci jesu bili predmet kupovine i prodaje - u početku samo među seljacima, a kasnije i sa drugim (čiflučenje); bb) Seljaci su međusobno slobodno prodavali i kupo-vali posjede koje su obrađivali, samo uz formalno odob-renje spahije i plaćenu tapijsku taksu; bc) Ostali slojevi u vrijeme uspona carstva nisu imali interesa uključivati se u promet tim seosk. posjedima (svoju egzist. mogli su osigur. kao vojnici – asker - i dobiti na uživanje timar ili zijamet ili otići u redove janjiča-ra, čuvara tvrđava, te uživati državnu plaću itd. )
c) Čitlučenje počinje (već u 17. st. ) - onda kad se neseljač. slojevi življe uključ. u prom. zemlje (spahije, janjič. , zan. , trg. , čak vjer. sl. ) ca) Slabljenjem carstva, imeđu spahije i selj. javlja se jedna treća ličnost, kao novi vlasnik. zemlje, koji se, pored spahije i države nameće kao treći eksploatator seljačkog rada, zvani čitluk-sahibija; cb) Čilučenje je generisano: (a) povlač. Osm. carst. - kad mnoge spahije ostaju bez zemlje i (b) slablj. gradske privr. (kad mnogi ostaju bez prihoda); cc) Razvlaššćivanje seljaštva i zaposjedanje njihovih posjeda od strane spahija koji su izgubili posjede, bio je jedi-ni način da osiguraju egzistenciju; cd) Usljed slablj. gradske. privr. i drugi slojevi (razni grad. i seoski zelenaši) nastoje doći do zemlje. uzurpacijom selj. posjeda – što dodatno ubrzava proces čitlučenja;
d) Razvlašćeni seljak (čifčija-kmet) nije imao svoga zemljišta, već je radio kod svog gospodara (čitluk-sahibije) pod pogodbom, a državi plaćao danak da) U čitlučkom sistemu, pored davanja spahiji, seljak je morao davati određ. dažbine i čitluk-sahibiji (to je obič. bio „devetak“- devetina - koji je u praksi, ponegdje izno-sio polovinu svih prihoda, a najčešće 1/3); db) Specifičnost čiflučenja u Bosni: (a) nosioci tog procesa bili su isključivo bosanske spahije i (b) u jednoj ličnosti bio je i spahija i čifluk-sahibija; de) Usljed ratova i epidemija, mnogi posjedi ostali su bez obrađivača - preuzevši opustj. rajinske čifluke, bosanske spahije su – da bi neko obrađ. te posj. , na njih dovodili koloniste, mahom Crnogorce i druge pravoslavne - vlahe (stočare) npr. ;
13. Dubički rat (1788. ) i Svištovski mir (1791. )
a) Po dolasku na prijesto, 1788. austrij. car Josip II, odmah oživljava plan konač. obrač. sa Osmanlijama, sklapa savez sa Rusima i objavljuje rat Osmanlijama 1788. aa) Ratni ciljevi: (1) potiskivanje Osmanlija iz Evrope, (2) dvije pravoslavne drž. na Balkanu pod dominac. Rusije (Dakija), (3) obnova Bizanta sa sjedištm. u Carigradu (na čijem prijestolju je trebalo da bude unuk ruske carice Katarine II Velike); ab) Ratni proglasi Beča: (1) prvi, kršćanima – da dignu ustanak i pridruže se austr. trupama; (2) drugi, muslimanima – da budu mirni uz obećanja: (a) imovin. sigurnost svima; (b) ravnopravn. islama sa drugim vjerama, čak i plaćanje imama;
b) Ishod rata: neuspjeh Austrije – zbog snaž. otpora muslim. stanovn. i nepovoljn. međun. okolnosti (za 2 god. rata osvojeno samo nekoliko graničnih gradova) ba) Nedovoljna sprem. Austr. i Rusije za rat - planovi Cara Josipa II su bili nerealni (Osm. carevina još je bila snažna da brani svoje pozicije na Balkanu. , otpor Bos. ) bb) Rat se ugl. vodio na sjeveroz. granicama Bosne – oko grada Dubice, „Dubički rat“ (za 2 god. rata Austr. zauzeli tri utvrđ. granič. grada na Uni i Savi: Novi, Dubicu i Gra-dišku, a na zap. granici Bos. : Cetingrad, Lapac i Donji Srb); bc) Slabi ratni rezultati i nove međunar okolnosti (Franc. rev. 1789. , protivlj. Engl. i Pruske rušenju Osm. , prisilile su Austriju i Rusiju da traže mir i brane status quo u međunar. odnosima, te su pristupili mirov. pregovor. s Osmanlijama. c) Dubički rat zavr. Svištovskim mirom, poč. avg. 1791. – zadrž. stanje od prije rata (Austr. zadrž. samo Cetingrad), potvrđ. i na Bečkom kongr. , 1815. )
14. Kapetani i ajani
a) Kapetani: Krajiška pozicija Bosne – uspostava kapetanija kao graničnih vojnoteritorijalnih jedinica, stanje poslije Karlovačkog mira, 1699. aa) Od druge pol. 16. i u 17. st. radi odbr. Bosan. ejaleta uspostavljen je niz kapetanija na liniji od Gradiške na Savi do Novog u Boki Kotorskoj; ab) Nakon Karlov. mira 1699. , osmanske vlasti rade na hitnom uspostavljanju nove linije kapetanija duž bosan. granica, ali i u njihovom zaleđu. ac) Zapovjednici kapetanija bili su kapetani iz reda istaknutih bosanskih spahija (timarlije i zaimi), ali će i ta funkcija vrlo brzo postati nasljedna; ad) Neki od kapetana primali su redov. plate, u visini prihoda sa jednog zijameta. (bio je komandant cjelok. vojske na svom području, a vremenom je počeo obav- ljati i druge upravne funkcije);
b) Ajani: pojavom tzv. vilajetskih ajana (uglednih ljudi), od druge pol. 17. st. nastaju promjene u organizaciji lokalne upr. u Carstvu ba) Ajani vremenom učvršćuju svoj položaj i već u 18. st. postaju organi lok. uprave: razrez poreza, suzbij. hajduč. , pošta, kontrola cijena itd. ); bb) Bili su iz uglednih begovskih porodica ili su tu funkciju preuz. kapetani – vremen. postaju nosioci cjel. upr. vlasti na kadiluku, bc) Praksa biranja ajana je ubrzo iščezla, jer je ta dužnost (ajanluk) pružala velike mogućnosti za lično bogaćenje putem zloupotrebe vlasti; bd) Dolazilo je do spoja upravne ajanske i vojne kapetanske funkcije u jednoj ličnosti, nasljednim putem u jednoj porodici, čime jačaju ekon. i pol. pozcije svih bos. kapetana (početkom 19. stoljeća bilo ih je 39); be) Zajednički interes im je bio, prije svega, odbrana granica osmanske države, odnosno Bosne (tako su branili i svoj povlašten soc. -ekon. i politički položaj);
15. Pokret bosanskih ajana i buna Huseinkapetana Gradaščevića
a) Obračun centralne vlasti sa ajanima i janjičarima kao glavnim protivnicima reformi (kr. 18. i poč. 19. st. ) aa) Krajem 18. i početkom 19. stoljeća, ajani, uz janjičare postaju glavne smetnje obnovi autoriteta centralne vlasti i provođenju neophodnih reformi; ab) Prvi nosilac reformi sultan Selim III (1789. – 1807. ), bio je žrtva ajansko-janjič. pobune - s njima se 1826. def. obrač. Sultan Mahmud II (1808. – 1839. ); ac) Nakon obračuna Mahmuda II sa janjičarima (1826. ), na red su došle i preostale autonomije u Carstvu, među kojima je na prvom mjestu bila Bosna;
b) Pokret Husein-kapetana Gradaščevića – prva pripremna (politička) faza (vođa, podrška, protivnici) ba) Saznavši šta im se priprema u Carigradu, bos. ajani se sastaju Tuzli, febr. 1831. (priprema za otpor, izbor Huseinkapetana za vođu otpora); bb) Izabran je za vođu zato što je bio (1) najbogatiji među bos. ajanima, (2) vrlo mladi spos. čovj. i (3) što do tad nije mogao imati otvoren sukob sa Portom i vezirom; bc) Podrška: u podršci buni i Husein-kapetanu najodlučniji su bili krajiški kapetani sa Hasan-agom Pećkim Beširovićem na čelu; bd) Protivnici: moćni Sulejmanpašići (Vakuf i Bugojno), Alijaga Rizvanbeg. (Stolac), Smail-aga Čengić (Gacko) i Bašaga Redžepašić (Nevesinje);
c) Program Pokreta - u vidu zahtjeva Porti u 5 tačaka (formulisan na ajanskom sastanku u Tuzli, u februaru 1931. ) - (1) da obustavi dalje uvođenje srpske autonomije u Beogr. pašaluku; - (2) da obustavi novu vojnu organizacije sa uniformama evropskog kroja; - (3) da ukine položaj državnog namjesnika u Bosni, - (4) da se u Bosni uvede „republikanska vlada“, na čelu s domaćim čovjekom i - (5) da se traži autonomija Bosne, (da se Porta ne miješa u njene unutrašnje stvari); af) Za uzvrat: Bosna bi, u znak priznanja vrhovne vlasti sultana plaćala godišnji tribut od 4. 000 kesa dukata, ali sultan Mahmud II je sve to odlučno odbio;
d) Pokret Husein-kapetana Gradaščevića – borbena (ustanička) faza: Kosovo, povratak u Bos. , u „vezirsku“ stolicu, Porta ga ne prizn. da) Pohod na Kosovo (sa 25. 000 ljudi) – s ciljem spojanja sa albanskim pobunj. skadar. Mustafa paše – u julu 1831. pobjeda kod Lipljana i Štimlja juž. od Kos. Polja; db) Poslije sjajnuh voj. uspjeha na Kosovu, Husein-begu je bio otvoren put prema Skoplju, ali on se vraća u Bosnu, gdje je sebe već vidio kao vezira. dc) Kako su ga njegove pristalice (uglavnom ostaci razbijenih janjičara) još u oktobru 1831. proglas. za bos. vezira, on je „zasjeo“ u Travniku (kao vezirskom gr. ), formirao divan (savjet) i imenovao niz novih funkcion. po Bos. ; dd) Iako je imao veliku popular. i u narodu (prozvan Zmaj od Bosne, a i sam se potpisivao kao Husein-paša ili Vitez od Bos. ), sultan Mahmud II je odlučno odbio da prizna i ; legit. Husein-kapetan kao vezira;
e) Pokret Husein-kapetana Gradaščevića – završna faza (poraz u dvije bitke kod Pala 1932. i slom, bijeg i internacija, uzroci sloma) ea) Kontraofanziva centralne vlasti, poraz snaga Pokreta u dvije bitke kod Pala, maj, juni 1932. , bijeg i internacija Husein-kapetana u Osijeku; eb) Uzroci sloma: ima ih više (nesloga u redovima bos. ajana, ponašanje Hercegovaca, koji su pomogli intervenciju, nesnalaženje i distanciranje od Huseina); ec) Nakon voj. poraza Gradaščevića. , novi bos. vezir Mahmud Hamid Paša zauzeo je bez otpora Sarajevo, za-tim Travnik i na kraju B. Luku, gdje je i bilo nekog otpora; ed) Pokuš. nastavljanja. otpora u Krajini (vođa: Ibr. -beg Rustanbegović) - predaja Hasan-age Pećkog, poč. avg. 1832. i kraj otpora bos. ajana centralnoj vlasti;
f) Posljedice sloma: predaja sultanu i smrt Zmaja od Bos. u Istamb. - izdvajanje Hercegovač. sandžaka u poseban pašaluk 1833. fa) Svoju internaciju u Austriji Gradašč. okončava predajom centr. osmanskim vlastima u Beogr. , koje ga otprem. u Istambul, gdje i umire 1833. g. u 31. god. Života; fb) Izdvajanje Hercegovačkog sandžaka u poseban pašaluk bilo je sultanova nagrada za vjernost Alijage Rizvanbegovića i drugih hercegovačkih ajana tokom pokreta Husein-kapetana Gradaščevića, 1833.
16. Tanzimat, Omer-paša Latas i Vilajetski zakon, 1867.
a) Obračun Omer-paše Latasa sa protivnicima reformi u Bosni aa) Pošto su oružjem skršile otpor preustroju vojske i adminstracije u većem dijelu Carstva - Hatišerifom od Gilhane 1839. , centr. vlasti najavljuju eru Tanzimata i daljih reformi (koje u Bosni i poslije Gradašč. nailaze na žestok otpor); ab) Stalno je vršena opstruk. nove upr. organizacije, a na raznim stranama izbijale manje oružane pobune, koje je potajno podrž. i Ali-paša Rizvanb. (herc. namj. ); ac) Kako više nije mogla toleris. rovito stanje u Bosni, 1850. Porta šalje svog mušira Omer-pašu Latasa, da silom i bez odla-ganje uvede red; ad) Svoj zadatak Omer-paša Latas je izvršavao uglavnom fizičkom likvid. preostalih bos. ajana i protivnika reformi, uključujući i Alijagu Rizvanbegovića;
b) Nakon interv. Omer-paše, stvoreni uslovi za provođenje Tanzimata, čiji je vrhunac bila nova organiz. uprave, koja je uvedena Vilajetskim zak. (Ustavom) 1867. ba) Novu organiz. provincija (sistem vilajeta) Sultan je ozakonio uredbom pod nazivom Uredba o organizaciji vilajeta, dec. 1864. – eksperiment. Faza; bb) Procijenivši da je eksperimentalna primjena uredbe uspjela (Niški ejalet), u maju 1865. osmanska vlada je odlučila da je primijeni u čitavom Carstvu; bc) Na osnovu te uredbe izvršeno je pregrupis. postojećih ejaleta u 27 većih terit. jedinica, koje su nazvane vilajeti, sa valijom na čelu (po franc. uzoru, kao prvi osm. vladar, sultan Abdul Aziz, 1867. posj. Pariz, London i Beč);
c) Carskim fermanom od 13. 5. 1865. dotašnj. Bosanski ejalet ili pašaluk preimenovan je i pretvoren u Bos. vilajet (primjena uredbe) ca) U nadležnost valije, koji je bio na čelu vilajeta, spadali su svi građansko-upravni, finansijski, policijski i politički poslovi u vilajetu; cb Kao savjetod. organ u vođenju vilajetskih poslova valiji je pomagalo upravno vijeće (Medžlisi idare), u koje su po službenoj dužn. ulazili viši vilajetski činov. , sa 4 birana predst. – dvojica muslim. i dvojica nemuslimana.
d) Prema Uredbi o organizaciji vilajeta, Bos. vilajet je bio podijeljen na 7 liva (okruga), koje su se u teritor. pogl. podudarale sa rani-jim sandžacima i dijelile na kaze (srezove); da) Live (okruzi) ili sandžaci bili su: Sarajevo, Travnik, Bihać, Banja Luka, Zvornik (sjed. u D. Tuzli), Novi Pazar (sjed. u Sjenici) i Hercegovina (sjed. u Mostaru); na čelu live (okruga) nalazio upravnik, zvani mutesarif; db) Live su se dijelile na kaze (srezove), kojih je u vilajetu Bosna bilo ukupno 60. ; dc) Reforma uprave u Bosni definitivno je okončana donošenjem Vilajetskog zakona (Ustava) 1867. godine;
- Slides: 57