DRAMADA TARTIMA VE RAHATLAMA ALIMALARI R GR DR

DRAMADA TARTIŞMA VE RAHATLAMA ÇALIŞMALARI ÖĞR. GÖR. DR. MELDA KILIÇ

TARTIŞMA 1. Zihinde Canlandırma 2. Tanımsal Düzey 3. Duygusal Düzey 4. Bilişsel Düzey 5. Yaşantısal Düzey 6. Geliştirme Düzeyi VE • DESTEKLEYİCİ ETKİNLİKLER

Tartışma Düzeyleri Zihinde canlandırma düzeyi Etkinliği geliştirme düzeyi Tanımsal düzey Yaşantısal düzey Duygusal düzey Bilişsel düzey

Zihinde Canlandırma Düzeyi Doğaçlama çalışmasının hemen arkasından yapılacak bir çalışmadır. Çocukların oynadıkları oyunda başlarından geçenleri, gördüklerini ve yaşadıklarını zihinde canlandırmaya davettir. Zihinde canlandırma çok uzun sürmesi gerekmez. 2– 3 dakikalık süre yeterlidir. Zihinde canlandırmada şu ifadeler uygundur; • Çocuklar şimdi gözlerinizi kapatıp, biraz önceki oyunda olanları gözlerinizin önüne getirmenizi istiyorum. Neler olmuştu? Düşünün. • Şimdi lütfen herkes gözlerini kapatsın ve oynadığımız oyunu düşünsün. Oynadığımız oyunda neleri anımsıyorsunuz? Gözünüzün önüne getirin. • Şimdi başınızı masanın üzerine kollarınızın arasına alın ve gözlerinizi kapatın. Biraz önce yaptığımız çalışmayı zihninizde görmeye çalışın. • Çalışma nasıl başlamıştı? Kim, neler yapmıştı? Sonunda neler olmuştu? Düşünün

Tanımsal Düzey Bu düzeyde çocuklardan, oynadıkları oyunu anlatmaları istenir. Biraz önce oynadığımız oyunu kim anlatmak ister? • Oynadığımız oyunda neler oldu? • Arılar horozu görünce nasıl ses çıkardı? • Topla isim çalışması yaparken önce ne söyledik?

Duygusal Düzey Çocukların hem kendi duygularını, hem de başkalarının duygularını farkına varan duyarlı bireyler olarak yetişmeleri için önemlidir. Bu düzeyde, ilk aşamada çocuklara, oyun sırasında kendi yaşadıkları duyguları sorulur. • Güneş ortaya çıktığında kuş olarak sen ne hissettin? • Annen kediyi eve almayınca ne hissettin? • Daha sonra çocuklara drama oyununda geçen diğer karakterlerin duyguları da sorulabilir. • Güneş ortaya çıkınca kuşlar ne hissetmiş olabilir? • Ali, annesi kediyi eve almayınca ne hissetmiş olabilir?

Bilişsel Düzey Duygusal düzeydeki sorulardan sonra, incelenecek olan konu, kavram, sosyal değer, ilke, kural, olgusal bilgi alanlarına ilişkin soruların yer aldığı bilişsel düzeye geçilir. • Öyküde geçen horozun yaşadığı yere ne denir? • Olay hangi mevsimde olmuştur? • Evcil hayvanlar isimlerini söyler misiniz?

Yaşantısal Düzey Çocuklara, oynanan ve katıldıkları oyundaki bazı olay ve rollerle ilgili olarak, kendi yaşadıkları gerçek durumları hatırlamalarını sağlayacak sorular sorulur. • Kimin evinde kedi var? • Annenize evde nasıl yardım ediyorsunuz? • Öyküdeki köpek kadar kızdığınız bir olay hatırlıyor musunuz?

Geliştirme Düzeyi Tartışma düzeyinin en sonunda çocuklar katıldıkları ve çeşitli yönlerden sorularla tartıştıkları drama oyunun, alternatif olarak hangi yönlerde gelişebileceği, o yönde gelişseydi ne olabileceğini de ele alarak geliştirmesine katkıda bulunabilirler. • Oyunun sonu başka nasıl bitebilirdi? • Kedi yavrusunun yerinde sen olsaydın nasıl davranırdın? • Ormana girerken köpekle karşılaşan horoz, geri dönmek yerine Başka ne yapabilirdi?

Geliştirme Düzeyi Tartışma düzeyinin en sonunda çocuklar katıldıkları ve çeşitli yönlerden sorularla tartıştıkları drama oyunun, alternatif olarak hangi yönlerde gelişebileceği, o yönde gelişseydi ne olabileceğini de ele alarak geliştirmesine katkıda bulunabilirler.

Tartışma düzeylerinin uygulanmasıyla ilgili önemli noktalar • Tartışma düzeyleriyle ilgili önemli nokta, bu düzeylerin ardışık olmalarıdır. Yani beklenen yararların sağlanması için düzeyler birbirini izleyerek işlenmelidir. • Örneğin, zihinde canlandırmanın hemen dramadan sonra uygulanması gerekir. Çünkü çocukların yaşadıklarıyla ilgili izlenimleri henüz yeniyken, zihinde canlandırmaları daha kolaydır.

Tartışma düzeylerinin uygulanmasıyla ilgili önemli noktalar • Tartışma düzeyleriyle ilgili ikinci nokta, tüm düzeylerin gereği gibi ele alınabilmesi için yeterli zamanın sağlanması konusunda öğretmenin iyi planlama yapmasını gerektirmesidir. Amaç eğitim ise, her eğitici etkinlik gibi drama da önceden iyi planlanmalıdır. • Tartışma bölümü ile ilgili üçüncü nokta, tartışma sırasında çocukların oturma düzenidir. Soru-yanıt yöntemine dayalı böyle bir tartışma oturumu için en elverişli oturma düzeni, daire biçimidir.

Tartışma düzeylerinin uygulanmasıyla ilgili önemli noktalar • Dördüncü nokta ise; her zaman olmasa da bazen bir drama etkinliğinin yalnızca oyun olarak oynanabileceğidir. Böylesi bir uygulamada, oyun aşamasından sonra tamamlayıcı herhangi bir eğitim etkinliği yapılmaz.

Drama uygulamalarında yararlanılabilecek soru türleri • Açık uçlu soru: Açık uçlu soru, yanıtın içinde gizli olmadığı, başka bir deyişle yanıt verecek olan çocuk ya da kişinin yanıtına belirli bir yol göstermeyen sorudur. 14

15 • Kapalı uçlu soru da ise, beklenen yanıt sorunun kendisinde mevcuttur ve bu yapısı nedeniyle yanıt verecek olana fazla bir düşünme ve seçme olanağı bırakılmaz. • Yani kapalı uçlu soru, yanıt vermeyi gerektirmesine rağmen ve yanıt vermek etkin rolde olmayı içerdiği halde, öğrenciyi göreli olarak açık uçlu soruya oranla daha pasif bir konuma yerleştirir.

16 • Eğitimde soru sormanın amacı çocuğun düşünme ve etkin olarak bilgi üretme kapasitesini harekete geçirmek olduğundan, “Bilgiyi çocuğa bulduran açık uçlu sorulara” yer verilmelidir.

17 • Örneğin; “Evde yalnız başına kalan bir çocuk sizce ne hisseder? ” diye sormak açık uçlu soruya bir örnektir. • Eğer bu soru “Evde yalnız başına kalan çocuk korkar mı? ” diye sorulursa ya da daha da kötüsü; “Korkar değil mi ? ”diye sorulursa soru kapalı uçlu bir soru haline gelmiştir.

18 • Açık uçlu soruya yanıt alamadığı bir durumda, öğretmenin son çare olarak başvurabileceği başka bir soru sorma biçimi, çocuklara birden fazla seçenek yanıtı barındıran “çoktan seçmeli” bir soru olabilir.

19 • Örneğin; “Evde yalnız başına kalan bir çocuk sizce sevinir mi, kıskanır mı yoksa korkar mı? ” gibi. • Ancak çoktan seçmeli bir soru burada olduğu gibi “sözel” olarak soruluyorsa, seçeneklerin fazla olmamasında yarar vardır. Çünkü çok sayıda söylenen sözel seçenekleri belleklerinde tutup aralarından doğru olanı seçmekte, özellikle okulöncesi çocukları zorlanırlar.

20 • Olgusal soru: Drama etkinliğinden sonra, çocuklara drama etkinliğinde yaşadıkları ya da gözledikleri olgularla ilgili olarak sorulan soru tipidir. • Özellikle tanımsal tartışma düzeyinde, drama etkinliğinde olup bitenlerle ilgili olarak sorulurken kullanılan sorular, çoğunlukla bu tip sorulardır.

21 • Örneğin; gündelik olaylar dramasında; giyinme- soyunma, diş fırçalama, banyo yapma gibi olayları, jest ve mimiklerle canlandıran çocuklara, drama etkinliğinden sonra, “Diş fırçasına ne sürdünüz ? ”, “Suyun sıcak olup olmadığını anlamak için ne yaptınız ? ” gibi sorular olgusal soru örnekleridir.

22 • Tehdit edici olmayan soru: Öğretmenin soru sorma tarzının öğrenciyi tehdit edici olmaması gerekir. • Öğretmen adeta meydan okur gibi soru sorarsa, en azından bazı çocuklar söz alıp yanıt vermektense edilgen (pasif) kalarak, güvenlikte olmayı tercih edebilirler. Bu ise çocukların etkin (aktif) katılımını ön plana alan drama yönteminin özüne aykırıdır.

23 • Örneğin öğretmenin, “Biraz önce de söylemiştim. Bakalım kim beni iyi dinlemiş göreceğiz” diye bir başlangıç yaparak soru sorması, tehdit edici soru sormaya bir örnek olarak verilebilir.

24 • Soru sorulmasını destekleyen tavır: İki yönlü iletişime dayalı bir eğitim ortamında, çocukların da öğretmene, birbirlerine rahatça soru sorabilmeleri gerekir. • Bunu sağlamak için öğretmen, drama etkinliği sonrası tartışma sırasında çocukların saçma, gereksiz tekrar gibi görülebilecek sorularını dahi sabırla kabul edebilmelidir. Bu arada soru soran çocuğa gruptaki diğer çocukların olumsuz tepkileri de önlenmelidir.

25 • Çocuklar soru sorduklarında, öğretmenin, çocukların sorularını “güzel bir soru” , “iyi bir soru” diyerek değerlendirmemesi gerekir.

26 • Yaratıcı soru: Çocukların yaratıcı yeteneklerini ortaya çıkarmak ve öğrenmek için çalışmaya ilgilerini artırmak için bu tip sorulara da gereksinim vardır. • Özellikle okul öncesi dönem çocukları ile çalışırken, yaratıcı soru, çocukların önceden bildikleri bazı gerçeklere dayalı olursa yaratıcı yanıtlar elde edilmesi daha olanaklı olur.

27 • Örneğin; tavşanların ve kuşların genel özelliklerini kavramış olan çocuklara, “Tavşan kuş gibi uçabilseydi neler yapardı? ” gibi yaratıcı bir soru daha üretken yanıtları sağlayabilir.

28 • Çocukları, ortada olan, görünürdeki gerçeklerin ötesini düşündürmeye yöneltebilecek diğer bir yaratıcı soru tipi de, “eğer” sorusudur. • “Eğer insanın da yüzgeçleri olsa ne olurdu ? ” Ya da “Eğer itfaiye zamanında gelmeseydi ne olurdu? ” gibi sorular, çocukları hep alternatifleri düşünmeye davet eden, böylece yaratıcı yeteneklerini geliştirebilecek sorulardır.

29 • Duygusal soru: Duygusal soru, öğrencilerin içsel durumları ile ilgili sorudur ve yukarıda da değinildiği gibi, tartışma bölümünün özellikle duygusal düzeyinde sorulması yerinde olan soru tipidir.

30 • !!!Bu tip soru sorarken dikkat edilmesi gereken olabildiğince açık uçlu soru ile sorulmasıdır. !!! • Örneğin; “ şişirdiğiniz balon patlayınca ne hissettiniz ? ” gibi bir soru uygun açık uçlu duygu sorusuna örnektir.

31 • Bazen çocukların duyguları, doğrudan duygu sorusu sormadan da uyandırılabilir. Böylece eğitim daha etkili bir hale getirilebilir. • Örneğin: “Hiç çok beğendiğiniz bir yiyecek size sürpriz olarak alındı mı? ya da “Akşam gidip yatacağı evi olmayan bir köpek gördünüz mü? ” gibi sorular duygu uyandırarak çocukların bazı konulara dikkatlerini çekmekte kullanılabilir.

32 • Genel soru: Herhangi bir tartışma düzeyinde, sorulacak olan daha özel sorulara giriş niteliğinde sorudur. • Genel sorunun, özel sorulardan önce sorulması gerekir. Bu tip sorular çocuğu, daha sonra gelecek özel sorulara hazırlar.

33 • Örneğin “Bildiğiniz hayvan isimleri neler? ” sorusu, hayvanlarla ya da belirli bir hayvan cinsi ile ilgili daha özel sorular hazırlamış olan öğretmenin sorabileceği bir genel soru örneğidir.

34 • Özel soru: Genel sorunun hemen ardından, öğretmenin, dikkatleri belirli bir konuda uyarılmış olan çocuklara sorduğu, asıl sorulardır. • Çocuklar, sürekli olarak genel ve özel sorular sorarak eğitim durumlarını düzenleyen öğretmenin bu tarzına bir süre sonra alışırlar ve genel sorunun ardından özel soruların gelmesini beklerler.

35 • Örneğin; “Evde beslenen hayvanlardan kediler en çok ne içmekten hoşlanır? ” • “Sütünden yararlandığımız hayvanlar hangileridir? ’’

36 • Genel ve özel sorular, zihinde canlandırma düzeyi dışındaki tüm tartışma düzeylerinde sorulmaya elverişlidirler.

37 • Birincil soru: Drama etkinliğindeki olay, kavram, ilke, konu ve değerlerle yakından ya da doğrudan doğruya ilgili sorulardır. • Her düzeydeki tartışma sırasında, ikincil sorulara oranla daha önce sorulmalıdırlar. Çünkü çocukların yaşadıkları belleklerinde hatırlanmaya hazırdır ve bu tip sorular doğal olarak daha çok ilgilerini çekecektir.

38 • Örneğin, “yangın söndürme” dramasından sonra, tanımsal düzeyde tartışılırken çocuklara, “Drama etkinliğinde yangın sırasında ilk olarak ne, sonra neler tutuştu? ” diye sorulması verilebilir.

39 • İkincil soru: Drama etkinliğindeki olay, kavram, konu, ilke ve değerlerle doğrudan ya da yakından ilgili olmayan soru tipidir. • Bu sorular da zihinde canlandırma düzeyi dışında her tartışma düzeyinde sorulabilirler. İkincil olarak sorulmalarının nedeni, çocukların drama oynarken yaşadıkları ile yakından ilgili olmamalarıdır.

40 • Yangın söndürme dramasından sonra “Neler yanar? , Neler yanmaz? ” soruları ikinci düzeydeki sorulara örnektir.

Rahatlama Çalışmaları 41

Rahatlama Çalışması • Drama çalışmalarında yapılan rahatlama çalışmaları gerginliği, stresi azaltmaktır. Çalışmalara katılanlara gevşeme, rahatlama ve çevredekilere karşı daha açık ve olumlu yaklaşım sağlamaktadır. • Rahatlama çalışmalarında amaç, çocukların dikkatlerini bedenlerine yoğunlaştırmalarına ve bedenlerini farkına varmalarına bedensel olarak rahatlamalarını sağlamaktır. 42

Rahatlama Çalışması • Okul öncesi dönemdeki çocuklarda beyin kabuğu çocuğun davranışlarını çok az düzenlemekte ve bu nedenle impulsif davranışlar daha çok görülmektedir. • Çocuklar 5 yaş civarında ancak sözel yönergeleri uygulayabilmektedirler. • 4 yaş civarındaki çocukların oluşturduğu gruplarda rahatlama çalışmaları pek başarılı olmamaktadır. 43

Rahatlama Çalışması • Rahatlama çalışmasının yapılacağı ortamda çocuklara yeterince alan sağlanmalı. Alan çocuğun rahatça yatıp, yuvarlanıp, hareket edebileceği genişlikte olmalıdır. • Müzik rahatlama çalışmalarında kullanılabilir. Seçilen müzik rahatlatıcı hayallere götürücü nitelikte olmalıdır. 44

Rahatlama Çalışması • Rahatlama Çalışmaları okul öncesinde iki amaç için kullanılmaktadır. • Etkinliklerin öncesinde yapılan rahatlama: Etkinlik öncesi yapılan rahatlamada çocuklar, yapılacak etkinliğe daha kolay konsantre olabilmekte, enerjilerini daha yoğun harekete geçirebilmektedirler. • Etkinlik sonunda yapılan rahatlama çalışması: Olayın tamamlandığını hissederek rahatlamaktadırlar (Ömeroğlu, 1990; Aral ve diğ. 2000; Önder, 2003). 45

46 Rahatlama Çalışmalarında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar • Rahatlama çalışmalarına başlamadan önce çocukların mutlu ve memnun olmaları gerekir. • Rahatlama çalışmasından önce gerekli hazırlık yapılmalı(müzik vb. ) • Çocuklara yapılacak çalışma ile ilgili açıklama yapılmalı.

47 • Yatarak rahatlamanın mümkün olmadığı durumlarda sandalye ve masa başında da rahatlama yapılabilir. • Müzik açıldıktan sonra, sadece sözel yönergeler iletilmeli, onun dışında sözlü uyarıda bulunulmamalı • Ses tonu iyi ayarlanmalı

48 • Ortamın karanlık olmamasına dikkat edilmelidir. • Uygulama sırasında ortamı bozan çocuk/çocuklar olduğu zaman, uygulama kesinlikle bozulmamalı veya sözel uyarıda bulunulmamalıdır. • Bazı rahatlama çalışmaları öncesinde çocuklara o konu ile ilgili yaşantı kazandırmak gerekebilir. Çocuklara bildikleri yaşantıları hayal etmeleri istenmelidir.

49 • Sözel yönergeler verilirken söylenene ilişkin hayal kurabilmeleri için onlara yeterli süre tanınmalıdır. • Çalışma sonunda çocukların rahatlayıp rahatlamadıkları izlenmelidir. Kol ve bacakları tamamen boşalmış, düşüyor gibi görünüyorsa rahatlama sağlanmış demektir.

50 • Rahatlama çalışmalarının sonunda ’’Neler hissettin? ’’, ’’Neler yaşadınız? ’’, ’’Neler düşünüyorsunuz? ’’ , ’’Başka neler yapılabilir? ’’ sorularak değerlendirme çalışmaları yapılmalı, çocukların düşünce ve görüşleri alınarak dramanın hedeflerine ulaşılmaya çalışılmalıdır.

KAYNAKLAR • • • Adıgüzel, Ö. (2002). Yaratıcı drama. Ankara: Naturel. Erdoğan T. (Ed. ) (2017). Drama. Ankara: Eğiten Kitap. Köksal Akyol, A. (2015). Okul Öncesi Eğitimde Drama. Ankara: Hedef. Ömeroğlu E. Özyürek A. Erbay F. Ceylan FY. (2016). Okul Öncesi Eğitimde Dramatik Etkinliklerden Dramaya Teoriden Uygulamaya. Ankara: Eğiten Kitap. Önder, A. (1999). Yaşayarak öğrenme için eğitici drama. Kuramsal temellerle uygulama teknikleri ve örnekleri. İstanbul: Epsilon. Önder A. (2017). Okul Öncesi Çocukları İçin Eğitici Drama Uygulamaları. Ankara: Eğiten Kitap.