Do Dr Emel Karaman Dental travmalar kiinin sadece

Doç. Dr. Emel Karaman

Dental travmalar kişinin sadece estetik değil, fonksiyonel ve psikolojik problem de yaşamasına neden olabilen ve sıklıkla multidisipliner tedavi gerektiren durumlardır.

Ağız boşluğunu etkileyen bir travmanın dudak, yanak, dil ve ağız tabanına ait yumuşak dokulara ve temporomandibular eklemi oluşturan yapılara etki edebileceği unutulmamalıdır.

§ Dental travmalar kronik ve akut travmalar olmak üzere iki ana başlıkta toplanır. § Kronik travmalar: okluzal travma, bruksizm gibi mikro boyutta olan ve devamlılık gösteren travmalardır. § Akut travmalar: bir darbe sonucu ortaya çıkan dental dokuların kısmi veya tamamen kaybıyla sonuçlanan travmalardır.

İlk tedavinin prognoz üzerinde çok büyük önemi olduğundan dolayı hekimin bilgi ve becerisi önem kazanır. Zamanında yapılan koruyucu tedaviler pulpal veya periapikal doku hastalıklarının gelişimini önler.

§ Hekimin bilgi ve becerisi yanında hastanın bilgi düzeyi de oldukça önemlidir. § Travma sonrası acil yaklaşımlarla ilgili hastanın da bilgilendirilmesi ve onayının alınması gerekir.

Etyoloji/Epidemiyoloji: § Uluslararası dental travma derneği (IADT) verilerine göre, dental yaralanmalar tedavi gerektiren tüm yaralanmaların %5’ ini oluşturmaktadır.

§ Yaşamın ilk 2 yılında çocuğun motor koordinasyonunun gelişmeye başlaması ve kendi başına hareket etmesiyle düşmeye bağlı kazalarda artış olmaktadır. Bu dönemde daha çok yumuşak doku yaralanmaları gözlenir. § Okul öncesi dönemde oyun parkları, kreşlerdeki kazalar sebebiyle dental yaralanmalar en yüksek seviyeye çıkar.

§ Okul çağında bisikletten düşme gibi yaralanmalar oluşur. Bu dönemde daha çok kron kırıkları meydana gelir. § Ergenlik çağında ise daha çok spor kazaları oluşur. Koruyucu dişlik ve kask kullanımı önerilmektedir.

§ Diş travmaları daha çok tek dişi etkiler. Trafik kazası, spor yaralanması gibi durumlarda çok sayıda diş etkilenebilir. § Çocukların %30 -50’sinde süt dişleri döneminde travma hikayesi vardır. § En yüksek görülme sıklığı 2 -4 ve 8 -10 yaş gruplarıdır. Daimi dişlerde en çok 6 -15 yaş grubunda görülür.

§ Yaş grubuna ve yaralanma tipine göre değişmekle birlikte genel olarak erkeklerde kız çocuklara kıyasla daha fazla görülür. § En fazla travmaya uğrayan dişler üst orta keser dişlerdir, bunu üst yan keserler izlemektedir. § Süt dişlenme döneminde lüksasyon (çıkma) yaralanmaları sıklıkla görülürken, daimi dişlenmede kron kırıkları oluşmaktadır.

Diş yaralanmalarının mekanizması: § Kuvvetin doğrudan dişe gelmesiyle direkt yaralanmalar oluşur (dişin zemine, kapıya, sandalyeye çarpması) veya alt çeneye gelen darbenin üst çeneye iletilmesi ile oluşur.

§ Direkt travmada daha çok üst keser dişler etkilenir, indirekt travmada ise alt çeneye gelen darbeyle üst premolar ve molar dişlerde kron veya kök kırıkları oluşur. Buna ek olarak kondil ve simfiz kırıkları da oluşabilir.

§ Travma sonucu oluşan zarar; § darbenin şiddetine § dişin esnekliğine § travmaya neden olan cismin şekline § darbenin yönüne bağlı olarak değişir. Darbenin şiddeti, travmaya neden olan cismin kütlesi ve hızıyla ilişkilidir.

Dental Yaralanmaların Sınıflandırılması Dünya sağlık örgütü sınıflandırmasına göre; Pulpal ve diş sert dokularının yaralanmaları Mine çatlağı Mine kırığı Mine-dentin kırığı (komplike olmayan kron kırığı) § Mine-dentin-pulpa kırığı (komplike kron kırığı) § § § Diş sert doku yaralanmaları (pulpal, periodontal ligament, alveolar proçes) § Kron-kök kırığı § Kök kırığı § Maksillar veya mandibular alveolar soket duvar kırığı § Maksillar veya mandibular alveolar proçes kırığı Destek doku yaralanmaları Dişeti, oral mukoza ve deri yaralanmaları

Muayene ve teşhis: § Çocuk veya erişkin bireylerde tedavi sonrası komplikasyonlarla karşılaşmamak için çok iyi bir muayene ve tedavi planlanmasının yapılması gerekmektedir. § Akut travma tedavisi için hasta geldiğinde oral bölge kontamine olduğundan ilk olarak hastanın yüzünün ve ağız boşluğunun yıkanması gerekir.

§ Yaralanmanın hikayesi alınır. § Ne zaman oldu? § Nerede oldu? § Nasıl oldu? Anamnez: § Bilinç kaybı var mıydı? § Dişler daha önce zedelenmiş miydi? § Acil müdahale yapıldı mı? § Kapanışta değişiklik var mı? § Soğuk/sıcak hassasiyeti var mı? § Diş parçası bulundu mu? Hangi koşulda, nerede saklandı? Saklama ortamına ne zaman koyuldu? § Tıbbi hikayesi alınır.

§ Dışarıdan incelemeye başlanır ve içeriye doğru devam edilir. § Önce yüz kemikleri ve ağız dışı dokular incelenir. § Oral mukoza ve dişetleri incelenir. Yumuşak dokuda kırık Muayene: diş parçası, yabancı cisim olup olmadığına bakılır. § Diş dokularındaki kırık veya çatlaklar değerlendirilir. Perforasyon varsa boyutları kaydedilmelidir. § Dişlerde herhangi bir yer değişimi olup olmadığı kontrol edilir. Süt dişinde alttaki daimi diş değerlendirilir. Daimi dişte avülsiyon var ve diş yok ise yutma veya inhalasyon değerlendirilmelidir. § Okluzyon kontrolü yapılmalıdır. Kapanışta bir değişiklik olup olmadığına bakılır.

§ Dişlerde ve alveolar krette anormal mobilite varlığı değerlendirilir. Bir dişe mobilite bakarken diğer dişlerde sallanıyorsa alveolar kret kırığı düşünülür. § Pulpa duyarlılık testleri yapılır. Bu testlerin sonuçları kesinlik vermez fakat daha sonraki değişimin belirlenmesi için değerlendirilir. (travmadan 3 ay sonra pulpa testlerine cevap alınamıyorsa endodontik tedavi yapılır)

MİNE ÇATLAĞI § Mine prizmalarının diş yapı kaybı olmaksızın minedentin sınırına kadar uzanan yarığıdır. Akut travmalarda %10 oluşur.

§ Kron minesinde çatlak genellikle gözden kaçabilir. Bu çatlaklar mine üzerinde çizgiler şeklinde görülmektedirler ve mine-dentin sınırını geçmezler. § Genelde labial yönde gelen darbe ile oluşurlar. § Mine çatlaklarında genellikle tedavi gerekmez. Fakat böyle durumlarda vitalite testi yapmak çok önemlidir.

§ Minede doku kaybı olmaksızın, tam olmayan bir kırık (çatlak) vardır. Duyarlılık yoktur. § Duyarlılık gözlenmesi halinde diş olası bir lüksasyon yaralanması veya kök kırığı yönünden değerlendirilmelidir.

§ Radyografik bulgular normaldir. § Periapikal film alınması önerilir. Başka bulgu ve semptom varlığında ek radyograflar gerekir. § İyi bir aydınlatma ile belirlenir, duyarlılık bulunmayabilir

§ Belirgin çatlaklar, renklenmeyi önlemek için asitle pürüzlendirme sonrası rezinle örtülür. Bunun dışında başka bir tedavi gerekli değildir. § Dişte hassasiyet varsa flor tedavisi uygulanabilir.

§ Eşlik eden bir lüksasyon yaralanması veya diğer bir çeşit kırık olmadığı sürece genellikle takip önerilmez.

§ Pozitif bulgular; Semptom yok, pulpa testlerine pozitif yanıt, genç kalıcı dişlerde devam eden kök gelişimi vardır. § Negatif bulgular;

Mine kırığı: § Travma sonucu ortaya çıkan kırık hattın sadece minede sınırlı kaldığı durumlardır.

§ Minede tam bir kırık vardır. § Mine kaybı vardır. § Açığa çıkmış dentine ait görünür bir bulgu yoktur. § Dişte duyarlılık yoktur. Duyarlılık gözlenmesi halinde diş olası bir lüksasyon yaralanması veya kök kırığı yönünden değerlendirilmelidir. § Mobilite normaldir. § Pulpa duyarlılık testi genellikle pozitiftir.

§ Radyografta tespit edilebilen, görünür mine kaybı vardır. § Önerilen radyograflar: periapikal, okluzal ve farklı açılardan alınacak filmler. Bu filmler kök kırığı veya bir lüksasyon yaralanması için ayırıcı tanı amacıyla kullanılır. § Kırık parça veya yabancı cisimleri araştırmak için dudak veya yanaktan da radyograf alınması faydalı olabilir.

§ kırık mine sınırları içindeyse: kırık kenar, cila frezleri ve diskleri ile möllenerek flor uygulanır ve hasta takibe alınır. § kırık parça dentini içine almadığı halde daha büyükse ve hasta tarafından kliniğe getirildiyse; diş kırık mine parçasıyla asit, bonding ajan ve akıcı kompozit kullanılarak restore edilir. § kırık mine parçası kaybedildiyse estetik amaçlı kompozit restorasyon tedavi seçeneği olarak düşünülmelidir.

§ 6 ve 8. haftalarda ve 12 ay sonrasında kontrol edilmesi gereklidir.

§ Pozitif bulgular; § Negatif bulgular; § Asemptomatik, § Semptomatik, § pulpa testlerine pozitif yanıt, § pulpa testlerine negatif yanıt § genç kalıcı dişlerde devam eden § apikal periodontitis bulguları, kök gelişimi vardır. § Takibe devam edilir. § genç kalıcı dişlerde kök gelişimin devam etmemesi. * Bu durumda kök gelişim seviyesine uygun endodontik tedavi gerekir.

Mine-Dentin Kırığı § Hem mine hem de dentin kırıktan etkilenmiştir. § Pulpa odası kırık sınırları içerisine dahil değildir. § Pulpa açılmadığından şiddetli bir ağrı yoktur, ancak dentin açıkta olduğu için sıcak, soğuk ve şekerli uyaranlarda dentin hassasiyeti gözlenebilmektedir. § Bu tür kırıklarda dentin yüzeyinde plak birikimi için olası bir alan oluşmakta ve dolayısıyla bakterilerin toksinleri ve ısı değişimleri pulpayı olumsuz etkileyebilir.

§ Kırık mine ve dentin ile sınırlıdır, pulpa ekspoz değildir. § Perküsyon testine duyarlı değildir. § Duyarlılık gözlenmesi halinde diş olası bir lüksasyon yaralanması veya kök kırığı yönünden değerlendirilmelidir. § Mobilite normaldir. § Pulpa duyarlılık testi genellikle pozitiftir.

§ Görünür mine-dentin kaybı vardır. § Önerilen radyograflar: periapikal, okluzal ve farklı açılardan alınacak filmler. Bu filmler kök kırığı veya bir lüksasyon yaralanması için ayırıcı tanı amacıyla kullanılır. Kırık parça veya yabancı cisimleri araştırmak için dudak veya yanaktan da radyograf alınır.

§ Protetik veya konservatif olarak yapılabilir. § pozitif hasta psikolojisi, estetik ve fonksiyonel özelliğinden dolayı mevcut ise kırık parçanın yerine yapıştırılması tercih edilmelidir. § Eğer açığa çıkan dentin dokusu hassasiyete neden olabilecek büyüklükte ise sekonder dentin oluşumunu tetikleyici bir ajan (Kalsiyum hidroksit esaslı) kullanılmalıdır.

§ Kırık parça hasta tarafından muhafaza edilip kliniğe getirildiği taktirde adeziv rezinler kullanılarak dişe yapıştırılabilir. § Eğer kırık parça mevcut değilse, uygun bir materyal seçilerek direkt restorasyon yapılmalıdır. § Mine-dentin kırıklarında açık dentin yüzeyinin geçici olarak kapatılması ve sonrasında restore edilmesi de önerilmektedir

§ Kırık, pulpaya 0, 5 mm mesafe içerisinde ise (pembe, kanama yok) kalsiyum hidroksit patı yerleştirilir ve cam iyonomer gibi bir materyal ile üzeri örtülür. § Dental travma sonucu mine-dentin kırığı oluşmuş dişlerde mobilite artmış ise, periodontal ve pulpal iyileşmeyi sağlayacak esnek ya da yarı esnek splintleme ile fikse edilmesi gerekmektedir.

§ 6 ve 8. haftalarda ve 12 ay sonrasında kontrol edilmesi gereklidir.

§ Pozitif bulgular; § Negatif bulgular; § Asemptomatik, § Semptomatik, § pulpa testlerine pozitif yanıt, § pulpa testlerine negatif yanıt, § genç kalıcı dişlerde devam eden § apikal periodontitis bulguları, kök gelişimi vardır. § Takibe devam edilir. § genç kalıcı dişlerde kök gelişimin devam etmemesi. *Bu durumda kök gelişim seviyesine uygun endodontik tedavi gerekir

Mine-Dentin ve Pulpa Kırığı § Mine ve dentini içine alan ve pulpanın açığa çıktığı kırıklardır. Eşlik eden lüksasyon yaralanması varlığına göre pulpa kırmızı veya iskemik görünümdedir. § Bu kırıkların diğer bir adı ‘komplike kron kırıkları’dır. § Tüm diş kırıkları içerisindeki oranı %2 -13 arasında değişmektedir. § Sadece kron kırıkları içerisindeki oranı ise %17 civarındadır.

§ Kırık, diş dokusu kaybıyla birlikte mine ve dentini içerir; ayrıca pulpa ekspozu görülür. § Mobilite normaldir. § Perküsyon testine duyarlı değildir. § Duyarlılık gözlenmesi halinde diş olası bir lüksasyon yaralanması veya kök kırığı yönünden değerlendirilmelidir. § Ekpoz pulpa uyaranlara karşı hassastır.

§ Görünür mine-dentin kaybı vardır. § Önerilen radyograflar: periapikal, okluzal ve farklı açılardan alınacak filmler. Bu filmler kök kırığı veya bir lüksasyon yaralanması için ayırıcı tanı amacıyla kullanılır. Kırık parça veya yabancı cisimleri araştırmak için dudak veya yanaktan da radyograf alınır.

§ Tedavi seçenekleri değerlendirilirken; § diş sert dokularında meydana gelen madde kaybının miktarı, § estetik, § fonksiyon ve hastanın beklentisi göz önünde bulundurulmalıdır.

Tedavi seçenekleri temel olarak; kırık hattının seviyesine, kalan diş dokusu miktarına, pulpal şartlara, dişin sürme miktarına, kalan diş yapısına, uyumlu diş parçasının olup olmamasına, kökün uzunluğu ve morfolojisine, estetik bölgedeki duruma Hastanın estetik beklentisine göre değişebilir.

§ Eğer hasta yanında getirmişse kırık parçanın dişe yapıştırılması, § direkt kompozit restorasyon, § post uygulaması ve direkt kompozit restorasyon, § indirekt porselen lamina restorasyonu komplike kron kırıklarının tedavileri arasında yer almaktadır

§ Temel olarak mineyi, dentini ve pulpayı içine alan kırıklarda dört farklı tedavi yöntemi olabilir: 1. Direkt kuafaj: Direkt kuafaj yaptıktan sonra üzerine direkt kompozit restorasyon veya kırık parça ile restorasyon yapılabilir. Pulpa kuafajı, perforasyon küçükse, kanama açık renkte ve durdurulabilecek miktarda ise ve travma öncesinde herhangi bir inflamasyon yoksa uygulanabilir. Perforasyon sahası kalsiyum hidroksit ile örtülür ve tersiyer dentin oluşumu beklenir. Kontrollerde; Tersiyer dentin oluşup oluşmadığı, pulpanın vitalitesi, periapikal ve periodontal dokuların değerlendirilir. sağlığı, herhangi bir semptom olup olmadığı

2. Parsiyel amputasyon: Parsiyel amputasyon yapıldıktan sonra, kırık parça ile restorasyon, direkt kompozit restorasyon veya indirekt veneer restorasyon yapılabilir. 3. Total amputasyon: Amputasyon yapıldıktan sonra, kırık parça ile restorasyon, direkt kompozit restorasyon veya indirekt veneer restorasyon yapılabilir. 4. Kanal tedavisi: Kanal tedavisi yapıldıktan sonra, kırık parça ile restorasyon, direkt kompozit restorasyon veya indirekt veneer restorasyon yapılabilir.

§ Genç ve kök gelişimi devam eden kalıcı dişlerde pulpa kaplaması veya parsiyel pulpotomi ile pulpa vitalitesinin korunması faydalıdır. Kalsiyum hidroksit bu işlemlerde pulpadaki yaranın üzerine konulacak uygun bir materyaldir. § Kök gelişimi tamamlanmış hastalarda kanal tedavisi genellikle tedavi seçeneğidir. Ancak pulpa kaplaması veya parsiyel pulpotomi de seçilebilir.

§ Kırık parça varsa dişe yapıştırılır. § Eğer yok ise, kırılmış kronun ileri tedavisi diğer uygun dental restoratif materyallerle restorasyonu ile tamamlanır.

§ 6 ve 8. haftalarda ve 12 ay sonrasında kontrol edilmesi gereklidir.

§ Pozitif bulgular; § Negatif bulgular; § Asemptomatik, § Semptomatik, § pulpa testlerine pozitif yanıt, § pulpa testlerine negatif yanıt § genç kalıcı dişlerde devam eden § apikal periodontitis bulguları, kök gelişimi vardır. § Takibe devam edilir. § genç kalıcı dişlerde kök gelişiminin devam etmemesi. *Bu durumda kök gelişim seviyesine uygun endodontik tedavi gerekir.