Dileke Hakk Kamu Ynetiminde letiim ve Demokrasi Do

Dilekçe Hakkı Kamu Yönetiminde İletişim ve Demokrasi Doç. Dr. Aslı Yağmurlu

Dilekçe • Bir dileği bildirmek için resmi makamlara sunulan, imzalı ve adresli, pullu veya pulsuz yazı, istida, arzuhal. • Bir hukuk öznesinin diğer hukuk öznesine dilek, talep, arz, rica, itiraz veya şikayetlerini iletmesi yöntemi. 2

• Dilekçe hakkı, bireylerin kendileriyle veya kamusal işlerle ilgili olarak, tek başlarına veya topluca, yargı dışında kalan devlet organlarına, dertlerini, sorunlarını, şikayetlerini, uğradıkları haksızlıkları ileterek çözüm bulmalarını istemelerini anlatan bir insan hakkıdır. • Hak adı altında olmasa da en eski yöneten yönetilen ilişki kurma yöntemi olduğu söylenebilir. 3

Tarihçesi • İlk 1215 tarihli Magna Carta (Büyük Ferman) 61. md Kral karşısında baronların dilekçe hakkından bahsetmektedir. • 1669 yılında, Avam Kamarası İngiltere’de herhangi bir şeyden şikayeti olan herkesin şikayetini Avam Kamarasına sunması doğal bir hak, Avam Kamarasının da bu şikayetleri dinlemesi bir yükümlülüktür denilmiştir. 4

• 1689 tarihli Bill of Rights, Krala dilekçe sunmak tebaanın hakkı olup, bu dilekçeler nedeniyle hapis ve takibat yapılamaz demektedir. • 1791 Fransız Anayasasında dilekçe hakkı tüm Fransız vatandaşlarına tanınan bir hak olarak yer almıştır. • 1787 tarihli Amerika Birleşik Devletleri Anayasası sonrası 1791’de Bill of Rights yayınlanmış ve vatandaşların temel hakları tanımlanmıştır. Dilekçe hakkı da bu haklar arasında sayılmıştır. 5

1876 Anayasası • Tarihimizde dilekçe hakkını düzenleyen ilk anayasal metin 23 Aralık 1876 tarihli Kanuni Esasi’dir. • Kanuni Esasi’nin 14. maddesinde; “Tebai Osmaniye’den bir veya birkaç kişinin gerek şahıslarına ve gerek umuma müteallik (alakalı) olan kavanin ve nizamata (kanun ve kurallara) muhalif gördükleri bir maddeden dolayı işin merciine arzuhal verdikleri gibi Meclisi Umumiye dahi müddei (dilekçi) sıfatı ile imzalı arzuhal vermeğe ve memurinin ef’alinden (fiillerinden) iştiyake (şikayete) selahiyetleri (yetkileri) vardır. ” hükmü yer almıştır. 6

1921 Anayasası • 1921 anayasası olağanüstü bir dönemde hazırlandığı için temel hak ve özgürlüklere ilişkin hükümler içermemekteydi ancak Kanunu Esasi açıkça yürürlülükten kalmamıştı ve dilekçe hakkı ile ilgili hükümler mevcutiyetini korumuştur. 7

1924 Anayasası • Teşkilat-ı Esasiye Kanununun “ihbar ve şikâyet hakkı” başlıklı 82. mad. dilekçe hakkı şöyle düzenlenmiştir; “Türkler gerek şahıslarına gerek ammeye müteallik olarak kavanin (kanun) ve nizamata (kurallara) muhalif gördükleri hususatta (konularda) merciine ve Türkiye Büyük Millet Meclisine münferiden (tek başına) veya müçtemian (topluca) ihbar ve şikâyette bulunabilir. Şahsa ait olarak vuku bulan müracaatın neticesi müstediye (dilekçiye) tahriren (yazılı olarak) tebliğ olunmak mecburidir. ” 8

1961 Anayasası • “Temel Haklar ve Ödevler” ana başlıklı ikinci kısmın “Siyasi Haklar ve Ödevler” başlıklı 4. bölümünde yer almıştır. Anayasa’nın “Dilekçe Hakkı” kenar başlıklı 62. mad. ; “Vatandaşlar, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, tek başlarına veya topluca, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu, dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirir. ” şeklindedir. 9

1982 Anayasası • "Siyasi Haklar ve Ödevler" başlıklı ikinci kısmında yer alan 74. maddesinin başlığı "Dilekçe Hakkı" iken 07/05/2010 tarihinde 5982 sayılı Kanun 8 inci maddesi ile "Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı" şeklinde değiştirilmiştir. • Maddenin ilk hali; "Vatandaşlar, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. Kendileriyle ilgili başvurmalarının sonucu, dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir. Bu hakkın kullanılma biçimi kanunla düzenlenir" hükmünü içermekteydi. 10

• Anayasanın 74. maddesinde 03. 10. 2001 tarihinde 4709 sayılı Kanun'la yapılan değişikliklerle birinci fıkraya "Vatandaşlar" ibaresinden sonra gelmek üzere "ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye'de ikamet eden yabancılar", ikinci fıkraya "sonucu" ibaresinden sonra gelmek üzere "gecikmeksizin" ibaresi eklenmiştir. 11

• Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye'de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikayetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. • Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu, gecikmeksizin dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir. 12

3071 s. 1. 1984 tarih Dilekçe hakkının kullanılmasına dair kanun • Dilekçe hakkı: MADDE 3 - Türk vatandaşları kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikayetleri hakkında, Türkiye Büyük Millet Meclisine ve yetkili makamlara yazı ile başvurma hakkına sahiptirler. (Ek: 2/1/20034778/25 md. ) Türkiye’de ikamet eden yabancılar karşılıklılık esası gözetilmek ve dilekçelerinin Türkçe yazılması kaydıyla bu haktan yararlanabilirler. 13

Dilekçede bulunması zorunlu şartlar: MADDE 4 • (Değişik: 2/1/2003 -4778/26 md. ) Türkiye Büyük Millet Meclisine veya yetkili makamlara verilen veya gönderilen dilekçelerde, dilekçe sahibinin adı-soyadı ve imzası ile iş veya ikametgâh adresinin bulunması gerekir. • AY 74. ve 3071 s. k 3. md. Dilekçe yazılı olmalı ve Türkçe olarak kaleme alınmalıdır. 14

İncelenemeyecek dilekçeler: MADDE 6 • Türkiye Büyük Millet Meclisine veya yetkili makamlara verilen veya gönderilen dilekçelerden; • a) Belli bir konuyu ihtiva etmeyenler, • b) Yargı mercilerinin görevine giren konularla ilgili olanlar, • c) 4 üncü maddede gösterilen şartlardan herhangi birini taşımayanlar, • İncelenemezler. 15

Dilekçe konusu sınırsız mıdır? • 3071 s. K bir sınırlamanın olmaması dilekçe hakkının sınırsız olduğu sonucunu çıkarmaz, dilekçe hakkının konusu kişilerin kendileri ile ya da kamunun çıkarlarının zelenmesi veya hukuk düzeni ile ilgili bir aksaklığın giderilmesi, mağduriyetin düzeltilmesidir. 16

• Dilekçenin incelenmesi ve sonucunun bildirilmesi: • MADDE 7 - (Değişik: 2/1/2003 -4778/27 md. ) Türk vatandaşlarının ve Türkiye’de ikamet eden yabancıların kendileri ve kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri konusunda yetkili makamlara yaptıkları başvuruların sonucu veya yapılmakta olan işlemin safahatı hakkında dilekçe sahiplerine en geç otuz gün içinde gerekçeli olarak cevap verilir. İşlem safahatının duyurulması halinde alınan sonuç ayrıca bildirilir. 17

İnceleme süresi • TBMM yapılan başvuruların incelenmesi: MADDE 8 - (Değişik: 2/1/20034778/28 md. ) • TBMM gönderilen dilekçelerin, Dilekçe Komisyonunda incelenmesi ve karara bağlanması altmış gün içinde sonuçlandırılır. İlgili kamu kurum veya kuruluşlar TBMM Dilekçe Komisyonunca gönderilen dilekçeleri otuz gün içinde cevaplandırır. İnceleme ve karara bağlamanın esas ve usulleri TBMM İçtüzüğünde gösterilir. 18

Yetkileri • (Ek fıkra: 1/12/2011 -6253/41 md. ) Dilekçe Komisyonu, görevleri ile ilgili olarak, kamu kurum ve kuruluşları, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile özel kuruluşlardan her türlü bilgi ve belgeyi almak, ilgilileri çağırıp bilgi almak, idari denetimin yapılmasını istemek, bilirkişi görevlendirmek ve yerinde inceleme yapmak yetkisine sahiptir. Bu yetkinin kullanılması durumunda kamu kurum ve kuruluşları ile kamu personeli, talep edilen bilgi ve belgeyi vermek, idari denetimi yapmak ve yerinde inceleme için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. 19

Dilekçe Komisyonun faydaları • Komisyonun çalışmaları Meclisin diğer denetim faaliyetlerini içerisinde barındıran bir yapıda olduğu söylenebilir. • Meclis araştırmasında olduğu gibi -dilekçeler vasıtasıyla ele alınan- bir konu Meclisin bir komisyonu marifetiyle araştırılmakta • O konu hakkında Meclisin bilgi edinmesi sağlanmakta; • Sorular sormak suretiyle idarenin yaptığı işlemler sorgulanmakta; • Komisyon gerekli görürse Meclis Genel Kuruluna konuyu intikal ettirmekte ve konu genel görüşme açılması usulünde Genel Kurulda görüşülüp, karara bağlanmaktadır. 20

DİLEKÇEDE UYULMASI GEREKEN ŞARTLAR : • • • 1. Dilekçinin Adı Soyadı 2. Dilekçinin İmzası 3. Tarih 4. Açık anlaşılabilir adresi. (İkametgah veya İş ) 5. Dilekçenin belli bir konuyu içermesi ve konu kısmına dilekçenin özünün kısaca yazılması 6. Dilekçinin istek ve şikayetlerinin öz ve anlaşılabilir olması 7. Dilekçeye konulan ekler resmi belge ise aslı yerine fotokopisinin konulması 8. İdari yolların tüketilmiş olması 9. Dilekçe konusunun yargı mercilerinin görev alanına girmemesi veya haklarında bu merciler tarafından verilmiş bir karar bulunması 21