DEKLINABIDEA 1 DEFINIZIOA Perpausaren barruko sintagma desberdinen arteko

DEKLINABIDEA

1. DEFINIZIOA • Perpausaren barruko sintagma desberdinen arteko harreman logikoak eta gramatikalak adierazteko erabiltzen diren atzizkien zerrenda.

2. ARAU MORFOFONOLOGIKOAK • Lexema bokalez edo kontsonantez bukatzen bada, (r) edo (e) loturak hartzen dituz hurrenez hurren. • Diptongoz, bokalez bezala (gau eta lau salbuespenak) • Silaba bakarreko diptongoz, (e) lotura hartzen dute. • “a” itsatsia dutenek: a+a = a; a+e=e. • Izen berezia edo arrunta den kontuan izan: bereziek ez dute gehienetan mugatzailerik hartzen.

3. NOIZ MUGAGABEA? a) ISak zer, zein, zenbat bezalako galdetzaileren bat daramanean b) Determinatzaile zehaztugabeekin: edozein, edozer, . . . c) Zenbatzaile zehaztuekin zein diren zehazten ez denean. Hiru ikasle etorri dira / hiru ikasleak etorri dira. d) Zenbatzaile zehaztugabeekin. e) Erregimen bereziko aditzen Predikatu Osagarria. f) Zenbait esamolde berezitan

4. DEKLINABIDEA KASUZ KASU A. KASU GRAMATIKALAK. Aditzarekin komunztadura dutenak dira. B. LEKU-DENBORAZKOA KASUAK C. GAINERAKO KASUAK

A. KASU GRAMATIKALAK • Aditzarekin komunztadura dutenak dira • Hiru dira:

a) ABSOLUTIBOA (NOR) • FORMA 0 • FUNTZIOAK – Aditz iragangaitz baten SUBJEKTUA – Aditz iragankor baten OSAGARRI ZUZENA. – Aditz kopulatibo baten SUBJEKTU edo ATRIBUTUA – Erregimen bereziko aditz baten PREDIKATU OSAGARRIA.

ADIBIDEAK • Mutila etorri da. Subj Aditza • Mutilak liburua erosi du Subj O. Z. Aditza • Mutila lehendakaria da Subj Atrib Aditza • Mutilek ura ardo bihurtu dute Subj OZ PO Aditza

b) ERGATIBOA (NORK) • FORMA -K • FUNTZIOAK – Aditz iragankor baten SUBJEKTUA – Zenbait egitura pasibotan AGENTEA

ADIBIDEAK • Mutilak liburua erosi du Subj O. Z. Aditza • Lan hori mutilak egina da Subj Agen Aditza

c) DATIBOA (NORI) • FORMA -I • FUNTZIOAK – ZEHAR OSAGARRIA – Erregimen bereziko aditzen OSAGARRIA – Hainbat posposiziorekin. Kasu horretan posposizioak zehazten du funtzioa.

ADIBIDEAK • Mutilak liburua lagunari erosi dio Subj O. Z. O. Aditza • Lan horri ekin dio mutilak Osag Aditza Subj

B. LEKU-DENBORAZKO KASUAK • Lekuzko edo denborazko osagarriak dira, nagusiki. • Hala ere, beste hainbat funtzio sintaktiko ere bete dezakete. • Formari dagokionez, oso kontuan hartu behar da bizidunen eta bizigabeen arteko ezberdintasuna ematen dela: – Bizidunek “-GA-” hartzen dute – Bizigabeek “-TA-” hartzen dute mugagabean eta pluralean. • Sei dira:

a) INESIBOA • FORMA. Mugatzailea hartzen duen kasu bakarra -N • FUNTZIOAK – LEKUZKO OSAGARRIA – DENBORAZKO OSAGARRIA – JARDUN OSAGARRIA – MODUZKO OSAGARRIA

ADIBIDEAK Mikelek liburua Donostian erosi du Subj O. Z. L. O. Aditza Astelehenean etorriko dira mutilak D. O. Aditza Subj Ikasleak dantzan ibili dira Donostian Subj. J. O Ad L. O. Gauzak onean egin behar dira. Subj. M. O. Aditza

b) ADLATIBOA • FORMA. -(R)A • FUNTZIOAK – LEKUZKO OSAGARRIA – DENBORAZKO OSAGARRIA

ADIBIDEAK Mikel Donostiara joan da Subj L. O. Aditza Egunetik egunera maltzurragoa da Mikel D. O. Atrib. Ad Subj

c) NORABIDE ZUZENEZKO ADLATIBOA • FORMA. • FUNTZIOAK – LEKUZKO OSAGARRIA -(R)ANTZ (EN)GANA NTZ

ADIBIDEAK Mikel Donostiarantz joan da Subj L. O. Aditza

d) ADLATIBO BUKATUZKOA • FORMA. • FUNTZIOAK – LEKUZKO OSAGARRIA -(R)AINO (EN)GANAI NO

ADIBIDEAK Mikel Donostiaraino joan da Subj L. O. Aditza

e) ABLATIBOA • FORMA. • FUNTZIOAK -TIK / DIK - – LEKUZKO OSAGARRIA – DENBORAZKO OSAGARRIA

ADIBIDEAK Mikel Donostiatik etorri da Subj L. O. Aditza Txikitatik gara lagunak. (Gu) D. O. Aditza Atributua Erabilera gaiztoak: • *Zer dago mendi horien atzetik? • *Frantziatik dabil • *Utzi hortik liburua! Zalantzak sortzen ditu: • Gaur kaletik ikusi zaitut. Subj. Isila

f) LEKU-GENITIBOA • FORMA. -KO / GO -EN • FUNTZIOAK – IZENLAGUNA (LEKUZKOA, DENBORAZKOA, JARDUNA)

ADIBIDEAK L. IZLAG. • Donostiako lagunak etorri dira Subj Aditza D. IZLAG Asteleheneko ordutegia astuna da Subj Atributua Aditza J. IZLAG Dantzako zapatilak erosi ditu. (hark) O. Z. Aditza Subj. isila

C. GAINERAKO KASUAK • Zazpi kasu dira:

a) JABEGO-GENITIBOA • FORMA. -EN • FUNTZIOAK – IZENLAGUNA

ADIBIDEAK IZLAG. Mikelen lagunak etorri dira Subj Aditza Hainbat BITXIKERIA: – Genitibo objektiboa: liburuaren irakurtzea – Egilea: Mikelen sarrera

b) SOZIATIBOA • FORMA. -EKIN • FUNTZIOAK – KIDETASUNA – DENBORA

ADIBIDEAK Mikelekin etorri dira lagunak Kid. O. Aditza Subj Ostegunarekin etorri ziren Denb. O. Aditza Hainbat BITXIKERIA: – Instrumentalaren erabilerarekin nahasketa euskalki askotan. (Modua, tresna) Lasaitasunarekin egin behar dira gauzak. Mailuarekin jo du buruan.

c) INSTRUMENTALA • FORMA. • FUNTZIOAK -Z -TAZ (erakusle eta pertsona izenordainekin ) – ADITZ ASKOREN OSAGARRIA (Baliatu, jabetu, oroitu, konturatu, kezkatu, arduratu, poztu. . . ) – GAIA – MODUA – ADITZ PASIBO BATEN AGENTEA.

ADIBIDEAK Mailuz jo du laguna buruan (hark) Tres. O. Aditza O. Z. L. O. Subj Zutaz mintzatu dira Gaia. Aditza Oinez joan dira Parisa Mod. O. Aditza L. O. Hainbat BITXIKERIA: – Instrumentalaren erabilerarekin nahasketa euskalki askotan. (Modua, tresna) Lasaitasunarekin egin behar dira gauzak.

d) MOTIBATIBOA • FORMA. -GATIK • FUNTZIOAK – KAUSA

ADIBIDEAK Zugatik joan dira Parisa Kausa. O. Aditza L. O. Hainbat BITXIKERIA: – Ez da zuzena Agentearen funtzioa motibatiboaren bidez adieraztea. *Liburua nigatik idatzia izan zen. – -ENGANDIK kasu markarekin nahasketa

e) DESTINATIBOA • FORMA. -ENTZAT -ENTZAKO -(RA)KO -ENDAKO • FUNTZIOAK – HELBURUA

ADIBIDEAK Zuretzat ekarri ditu opariak Parisetik Helb. O. Aditza O. Z. L. O. Helb. Izla Zuretzako opariak ekarri ditu Parisetik O. Z. Aditza L. O. Hainbat BITXIKERIA: - entzat eta –rako mendebaldeko euskaldunen artean bereizi egiten dira. –entzat bizidunekin eta –rako bizigabeekin.

f) PROLATIBOA • FORMA. -TZAT (EZ DU LOTURA HIZKIRIK ONARTZEN) • FUNTZIOAK – PREDIKATU OSAGARRIA

ADIBIDEAK Semetzat hartu zaituzte herri horretan P. O. Aditza Hainbat BITXIKERIA: – Seme bat bezala hartu zaituzte – Semea zinela pentsatu dute L. O.

g) PARTITIBOA • FORMA. -IK (BETI MUGAGABEAN) • FUNTZIOAK – ABSOLUTIBOARENAK. (Galderazkoetan eta ezezkoetan nagusiki. )

ADIBIDEAK Ez dut lagunik ikusi mendian Ad- O. Z. -tza L. O. Hainbat BITXIKERIA: – Ikusi al duzu txakurrik kalean? =/= Ikusi al duzu txakurra kalean?