DAVRANI VE BLM DALLARI 1 SKY 106 DAVRANI

DAVRANIŞ VE BİLİM DALLARI (1) (SKY 106. DAVRANIŞ BİLİMLERİ DERSİ) 1 Prof. Dr. Ömer R. ÖNDER Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi 2016 -2017 Bahar Dönemi

DAVRANIŞ VE FELSEFE (SEVGİ-SAYGI-HOŞGÖRÜ-EMPATİ-ÖZELEŞTİRİ-ÖZDENETİM) İnsan olarak her an davranış eylemi içerisindeyiz; ü Kötü insan yoktur, eğitilebilir, geliştirilebilir kötü davranış vardır, ü Yapılan hiçbir şey kötü değildir, kötü yapılmış her şey düzeltilebilir, geliştirilebilir, ü Sevgi-Saygı(sevgi temelli içten saygı)-Hoşgörü-Empati-Özeleştiri-Özdenetim, İletişim, Değer Verme, önemli birer insanlık özelliği olup, iyilik anahtarıdır, maymuncuğun bile açamadığı insanlığın tüm kapılarını açar, ü Erdemlilik ve olgunluk, davranışları etkileyen önemli bir davranışsal özelliktir, v İnsanın büyüdükçe eğilmesi, meyveleri irileşen ağaca benzer, bu da erdemlilik ve olgunluğun önemli göstergesidir, v İnsan erdemleştikçe, dürtülerini beyninin emri altına koyabilir, beynini dürtülerinin emri altına vermiş insan, cehaletin pençesinde olan tehlikeli kişidir, onun kurtuluşu, dürtülerini beynin emrine verebilmesi ile olanaklıdır, Prof. Dr. Ömer R. ÖNDER 2

DAVRANIŞ Tanım: İçsel ya da dışsal bir UYARAN’a ORGANİZMA’nın verdiği gözlenebilir ve ölçülebilir TEPKİ, a. Uyaran(İçsel, Dışsal) b. Organizma(İnsan, Hayvan) c. Tepki(Gözlenebilir, Ölçülebilir) Davranışın Temeli a. İnsanlarda=Daha çok GÜDÜ(Gereksinimler, Öğrenme) b. Hayvanlarda= Daha çok İÇGÜDÜ Davranışı Etkileyen Temel Etmenler(Biyolojik, Psikolojik, Çevresel ve Sosyal); a. Kalıtım(Kromozom 23 çift), b. Çocukluk Dönemleri ve Aile İçi İlişkiler, c. Cinsellik, Cinsel Kimlik, Cinsel Yönelim, d. Okul, Öğrenme, Eğitim (Meslek, Toplumsallaşma), e. Kişilik ve Bozuklukları, f. Toplum Yapısı, g. Kültür, 3

DAVRANIŞIN OLUŞMASI VE ÖZELLİKLERİ (BİYOLOJİK-KALITIM) Ø ü ü Ø Ø Ø ü ü ü Ø Kromozomlar 23 çift (1 çift krom 900 x 23= 20. 700 gen), Down Sendromu(21. çift kromozom), Turner Sendromu(23. çift XO), Klinifelter Sendromu(23. çift XXYY), XYY Sendromu, DNA -RNA(Bir mol. RNA=20 milyon bilgi transferi) Bilgi yalnızca beyinde ve nöronlarda değil, tüm vücut hücrelerinin DNA’larında saklı olup, önemli bir kısmı kuşaklara aktarılabilir, İÇGÜDÜSEL DAVRANIŞLAR(DNA-RNA İçindeki Bilgiler) Arı-Bal, Kuş-Yuva Timsah-Yumurtlama HORMONLAR 4

DAVRANIŞIN OLUŞMASI VE ÖZELLİKLERİ (ÇEVRE) a. b. c. Toplumsallaşma(Başarılı, Başarısız) Aile, Okul (Eğitim-Öğrenme), Deneyimler( İş-Yaşam) Davranış Özellikleri Her davranışın nedeni var, Her davranış hedefe yönelik, Davranışlar rastgele değil, 5

DAVRANIŞ TÜRÜ VE BOYUTLARI a. b. c. 1. 2. 3. Davranış Türü; Bireysel(Psikolojik), Toplumsal(Sosyolojik), Kültürel(Antropolojik), Toplumsal Boyut; Yerel/Yörel Davranışlar; Şive, nişan-düğün geleneksel farklılıkları, yeme alışkanlıkları(El ve parmakla yeme vb. , ) Ulusal Davranışlar; Ülke, Bayrak ve Ulusal Marş vb. , gösterilen duyarlılık, (Ülkenin bölünmez bütünlüğüne duyarlı davranma, en önemli ulusal davranıştır) Evrensel Davranışlar; İnsan hakları, savaş, açlık, küresel çevre sorunlarına, dünya olaylarına duyarlı davranma vb. , 6

BEYİN VE DAVRANIŞ a. b. c. d. e. Üst Beyin(Korteks); Bilgi Beceri IQ zekası(üst beyinle ilgili) Okuma, yazma, düşünme, yeme, içme vb. Okul, eğitim, öğretim, meslek edinme, ilk okuldan doktoraya, doçentlik ve profesörlüğe kadar edinilen tüm bilgi ve beceriler, a. b. c. d. Orta Beyin(Bilinç Altı) İlkel libido düzeyi, Cinsel takıntılar, Kendi elinde değil, aile ve çevrenin etkisiyle biçimleniyor, Üst beyinden alt beyine geçişte, orta beyin takıntılarının denetimi son derece önemli, Bilginin, yalnızca beyin hücrelerinde değil, tüm hücrelerin DNA ve RNA’larında da mevcut olduğu ileri sürülüyor, 7

BEYİN VE DAVRANIŞ Alt Beyin(Kara Kutu) I. Atalardan gelen bilgi şifreleri(RNA) aktarımı, 1 RNA molekülü 20 milyon bilgi aktarıyor, Duygusallık, Sezgisellik ve İçgüdüler, EQ zekası=Duygusal zeka, İnanç, Vicdan-Süperego, Sabır, Özeleştiri, Sabır-Otodenetim, Sevgi-Saygı, Hoşgörü, Gerçek ve Ruhsal güzellik, Yardım Severlik ve İnsan Hakları, II. IV. a. b. c. d. e. f. *Çok bilgili bir kişi, onları insanlarla paylaşmıyorsa, onları insanların yararına kullanmıyorsa, kitap yüklü hayvandan pek farklı değildir (MEVLANA), *İnsan ne kadar bilgili olursa olsun, onu taşıyacak erdemi yoksa, onu her an yitirebilir (KONFİÇYUS), *Komşun açken sen tok uyuyamazsın (ANONİM), 8 *Tüm günahlar affedilebilir, ancak kul hakkı affedilemez, affedilebilmesi için önce kul hakkı bulunan kişiden af dilenmelidir (ANONİM),

BEYİN VE DAVRANIŞ a. b. c. d. e. f. a. b. Günümüz eğitim sistemi daha çok üst beyin eğitimine yönelik; IQ artıyor, EQ düşük kalıyor, yeterince önemsenmiyor, Vicdan zayıf, Duygusallıktan uzaklaşılıyor, Hoşgörüden uzaklaşılıyor, Sevgi ve saygı yeterli değil, Öz eleştiri yetersiz, eleştiriye tahammül edememe artıyor, İstenen eğitim sistemi; İnsan beyninin bütünleşmesi sağlanmalı, eğitimde Üst+Alt beyin birlikte önemsenmeli, bütünleşmeli, Üst beyin kazanılmış bilgi ve beceri+Alt beyin sezgileri= DAHA FARKLI EĞİTİLMİŞ ve YETİŞMİŞ İNSAN 9

BEYİN, DAVRANIŞ VE RÜYALAR a. b. c. RÜYADA YILAN; Üst Beyin(Korteks) Rüyası=Gerçek yılan(Günlük) Orta Beyin (Bilinç altı)Rüyası=Penis (Cinsellik) Alt Beyin Rüyası=İyileştirici Güç, Şifa (Geçmişle ilgili) 10

GÜNÜMÜZÜN YENİ DAVRANIŞ TÜRLERİ 1. Mobil Körlük: Yaygın olarak bireylerin cep telefonlarını elinden ü ü düşürmemesi, bir yandan sms okurken, bir yandan eposta cevaplaması, facebookta gezinmesi, çevredeki olup biteni görmemesi, çevresine duyarsız kalması, davranışıdır. Süpermarket işletmeleri bundan rahatsızdır. Mobil körlük markette dolaşırken ürünlerin yeterince fark edilmediği ileri sürülmektedir. 2. Puma Sendromu/Aptal Puma Sendromu: Puma, hızlı koşan, ancak ü ü avının cinsine göre enerjisini ayarlayan , tavşan için daha az, ceylan için daha fazla enerji harcamasını bilen bir hayvandır. Buna Puma Davranışı denir. İnsanların başarmak istedikleri işlerde bazılarına fazla, bazılarına az enerji ve zaman harcamasına Puma Sendromu denir. İnsanların hafif iş, ağır iş ayırımı yapmadan aynı enerji ve zaman harcamasına Aptal Puma Sendromu denir. 11

GÜNÜMÜZÜN YENİ DAVRANIŞ TÜRLERİ 3. Afrika Karıncası Davranışı; Afrika karıncası, larvayı yuvaya götürür, yuva önünde aynı larvadan bir tane daha gördüğünde geri döner, yuvadaki larvaya bakar, bu döngü devam eder. Emin oldukları halde obsesyonlarından kaynaklanan kaygıyı rahatlatmak için birkaç kez geri dönüp bakmaları obsessif kompülsif bireylerin önemli özelliğidir. 4. Cam Tavan Sendromu; Pireler yaklaşık 40 -50 cm zıplar, 30 cm’lik ü ü cam tavanı olan bir kavanoza bırakılan pireler birkaç zıplamadan sonra daha kısa zıplamasını öğrenirler. Baskı altında yetişen bireyler de zamanla kısıtlı davranmasını öğrenir ve benimserler, buna cam tavan sendromu denir. Aşırı baskı altında yetişen ve bu kısıtlı davranmayı benimseyen, olaylar karşısında yeterince isabetli karar veremeyen, daha çok kadın yöneticilerde gözlenen bu özelliğe cam tavan sendromu denmektedir. 12

DAVRANIŞ BİLİMLERİYLE İLGİLİ BİLİM DALLARI TEMEL BİLİMLER; v PSİKOLOJİ, v SOSYOLOJİ, v ANTROPOLOJİ, a. b. c. Sosyal Psikoloji, Sosyal Antropoloji, Psiko-Antropoloji, GENEL BİLİMLER; Psikoloji, Sosyoloji, Antropoloji, İktisat(Ekonomi) Siyasal Bilgiler, Tarih, Hukuk, Biyoloji, 13

DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN TEMEL BİLİM DALLARI Ruhsal Süreçler: I. II. PSİKOLOJİ; Canlıların, a. özellikle insanların davranışlarını, inceleyen bilim dalı, Davranışın nedenleri, Ruhsal Süreçler, Oluşumu, Nedenleri vb. b. c. d. e. f. g. h. i. j. k. Algılama, Bilinç, Zeka, Dikkat, Bellek(Hafıza), Düşünme, Kişilik, Öğrenme, Tutum, Motivasyon, Yargılama, vb. , 14

DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN TEMEL BİLİM DALLARI SOSYOLOJİ; Toplumsal olayları ve nedenlerini inceleyen bilim dalı, I. Toplum türleri, Toplumsal olgu, olay ve sorunlar, ve arasındaki ilişkileri, İnsanlar ve gruplar arasındaki ilişkileri, vb. , açıklar. II. III. 15

DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN TEMEL BİLİM DALLARI ANTROPOLOJİ; İnsanların kültürlerini ve etnisite özelliklerini inceleyen bilim dalı, I. Toplumları ve kültürel ilişkileri, II. İnsanın kökenini, biyolojik özelliklerini, tarihsel gelişimini, etnik özelliklerini inceler, III. Yöntem olarak; a. İlkel toplumların tüm yaşamını, giyim ve kuşamlarını, b. Modern toplumların, genel kültürel özelliklerini, sosyal bütünleşmeyi güçlendirici etmenleri inceler, ÖNEMLİ; Irkçılık, ırk üstünlüğü iddiası ve ırka dayalı milliyetçilik; ilkelliktir, çağ dışılıktır, tutuculuktur, egoistliktir ve insan dışılıktır, 16

“DAVRANIŞ BİLİMLERİ” TANIMI İnsan davranışlarını, bir çok disiplin ve bilimin ilke , kural ve yöntemlerini kullanarak bir bütünlük içinde inceleyen multi disipliner bilim dalı, Davranışla ilgilenen bilim dallarının kesişim bölümünden oluşan bilim dalı, İnsan davranışlarını psikolojik, sosyolojik ve antropolojik ilkeler ve yöntemler doğrultusunda ele almak, incelemek ve araştırmak, 17

DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN YARARLARI Sağlık çalışanı topluma, toplum bireylerine hizmet verirken, hasta/sağlam hizmet alanların davranışlarını daha iyi değerlendirmek, Hekim-hasta; çalışan-hasta iletişimini daha iyi sağlamak ve empati geliştirmek, Çalışılan kurumdaki yönetici ve yönetilenleri daha iyi anlamak, Ailesi içerisindeki çocuk ve yaşlıların davranışlarını daha iyi değerlendirmek, Toplum içindeki bireylerle ilişki ve iletişimi daha iyi geliştirmek, Kurum içi ilişkileri ve iletişimi istenilen düzeye getirmek, Kişilik, Liderlik, Motivasyon, İş Doyumu, Stres Yönetimi, Tükenmişliği Önleme, Örgütsel Çatışmayı daha iyi yönetme gibi becerilere alt yapı oluşturmak, Normal dışı davranışları olanaklar ölçüsünde önlemek, (Profilaktik Yaklaşım), 18

DEĞERLENDİRME SORULARI 1. Davranışın tanımını yapınız? 2. Davranış Bilimlerini oluşturan temel bilim dalları nelerdir? Adlarını ve tanımlarını yazınız? 3. İnsan ve hayvan davranışlarının en temel kaynağı nedir? Ayrı ayrı yazınız. 4. Sosyoloji, insan davranışlarının hangi boyutuyla ilgilidir? Kısaca açıklayınız. 5. Psikoloji, insan davranışlarının hangi boyutuyla ilgilidir? Kısaca açıklayınız. 6. Antropoloji, insan davranışlarının hangi boyutuyla ilgilidir? Kısaca açıklayınız. 7. İçgüdüsel davranışların kuşaktan kuşağa aktarılmasında önemli rolü olan etmen hangisidir? Adını yazınız? 8. İnsan davranışlarında RNA’nın önemi nedir? Bir RNA molekülü ile kuşaktan kuşağa ne kadar bilgi aktarılmaktadır? 9. Üst beyin ile davranış arasındaki ilişkiyi açıklayınız? 10. Orta beyin ile davranış arasındaki ilişkiyi açıklayınız? 11. Alt beyin ile davranış arasındaki ilişkiyi açıklayınız? 12. Davranış Bilimleri dersinin yararları nelerdir? Maddeler halinde yazınız. 19

KAYNAKLAR Eroğlu, Feyzullah. , (2000). Davranış Bilimleri, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım AŞ, 5. bs. Kağıtçıbaşı, Çiğdem. , (1998). İnsan ve İnsanlar, İstanbul: Evrim Basım Yayım Dağıtım, 7. bs. Doğan, Orhan. , (1999). Tıp Fakülteleri için Davranış Bilimleri, Sivas: TC Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları , No: 75, 2. bs. Fadem, Barbara. , (1991). Behavioral Science, Board Review Series, Williams & Wilkins, USA, Şimşek, M. Şerif. , Akgemci , Tahir. , Çelik, Adnan. , (2001). Davranış Bilimlerine Giriş ve Örgütlerde Davranış, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2. bs. Yıldırım, B(Edit). , (1998). Davranış Bilimlerine Giriş, Klinik Kitaplar Serisi, Ankara : Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ Yayınları, 2. bs. Cüceloğlu , Doğan. , (2000). İnsan ve Davranışı Psikolojinin Temel Kavramları, Aralık: Remzi Kitabevi, 10. Baskı. İşçi, Metin. , (1999). Davranış Bilimleri, İstanbul: Der Yayınları, 2. bs. Oktay, Mahmut. , (1995). İletişimciler İçin Davranış Bilimlerine Giriş, İstanbul: Der Yayınları. Güney, Salih. , (2000). Davranış Bilimleri, Ankara : Nobel Yayın Dağıtım, 2. bs, Özkalp , Enver (ed). , (1997). Davranış Bilimlerine Giriş, T. C. Anadolu Üniversitesi Yayınları No. 173, Açıköğretim Fakültesi Yayınları No. 75, Eskişehir. Kaya, Nusret. , (2004). İyileşme Kitabı, İstanbul: Sistem Yayıncılık, 4. bs. 20

TEŞEKKÜRLER 21