CZCI MOWY Autor Anita Rejch Czci mowy odmienne

CZĘŚCI MOWY Autor Anita Rejch

Części mowy – odmienne i nieodmienne Części mowy to wyrazy, którymi posługujemy się w mowie, oznaczają przedmioty, czynności, cechy przedmiotów lub czynności. p p ODMIENNE p rzeczownik przymiotnik liczebnik zaimek czasownik NIEODMIENNE przysłówek przyimek partykuła spójnik wykrzyknik

Rzeczownik p p p p Rzeczowniki to inaczej nazwy istot (kolega), zjawisk (śnieg), stanów (radość) i pojęć (zwycięstwo). Odpowiadają na pytania kto? co? Odmieniają się przez przypadki i liczby. Występują w zdaniu w funkcji podmiotu lub dopełnienia. Występują w jednym z trzech rodzajów: męskim, żeńskim i nijakim. Rzeczowniki dzielą się na żywotne (człowiek, pies, dziecko) i nieżywotne (stół, drzewo, rzeka). Rzeczowniki nieżywotne rodzaju męskiego mają w liczbie pojedynczej biernik równy mianownikowi. Rzeczownik odmienia się przez przypadki. Nazywamy to deklinacją. Nazwy przypadków: Mianownik kto? co? syn, las Dopełniacz kogo? czego nie ma? syna, lasu Celownik komu? czemu się przyglądam? synowi, lasowi Biernik kogo? co widzę? syna, las Narzędnik z kim? z czym? synem, lasem Miejscownik o kim? o czym? synu, lesie Wołacz o! synu! lesie!

Przymiotnik p p p • • • Przymiotnik oznacza cechy i właściwości rzeczowników, np. ciemny, wielkie. Odpowiadają na pytania jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyja? czyje? W zdaniu pełnią funkcję przydawek lub orzeczników. Odmieniają się przez przypadki, liczby, a także rodzaje. Przymiotniki stopniują się. W ten sposób mogą wyrażać różne stopnie natężenia jakiejś cechy. stopień równy: biały, zły stopień wyższy: bielszy, gorszy stopień najwyższy: najbielszy, najgorszy

Liczebnik p p • • p Liczebniki to wyrazy, które oznaczają liczbę lub kolejność osób, zwierząt i rzeczy, np. dwa, drugi. Ze względu na różnice w znaczeniu i zastosowaniu rozróżniamy liczebniki: główne: pięć, dwadzieścia ułamkowe: pół, półtora zbiorowe: dwoje, troje, pięcioro porządkowe: trzeci, dwudziesty czwarty Poza tym liczebniki są proste (jeden, sto), złożone (trzysta, sześćset), mnożne (pojedynczy, jednokrotny), wielorakie (dwojaki, trojaki).

Zaimek p p p • • p Zaimki zastępują w zdaniu inne części mowy (rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, przysłówki). Za pomocą zaimków wskazujemy osoby, przedmioty, ich cechy, okoliczności czynności i stanów. Ze względu na znaczenie zaimki dzielimy na: osobowe: ja, ty, my, wy zwrotny: się (siebie, sobie) dzierżawcze: mój, twój, nasz, wasz wskazujące: ten, ta, to, tamten, ów pytające: kto? co? który? jaki? względne, czyli łączące zdanie podrzędne z nadrzędnym, np. kto, co, który, jaki, gdzie nieokreślone: ktoś, coś, jakiś Ze względu na znaczenie zaimki dzielimy na: rzeczowne (ja, ty, kto, co, nikt), przymiotne (ten, tamten, taki, mój, twój), liczebne (ile, tyle), przysłowne (tak, tu, tam, wtedy, jak, gdzie, kiedy).

Czasownik (1) p p a) b) c) d) e) Czasowniki to wyrazy, które oznaczają czynność lub stan osób, zwierząt i rzeczy. Odmieniają się przez osoby. W zdaniu pełnią najczęściej funkcję orzeczenia. Funkcję orzeczenia pełnią osobowe formy czasownika, np. ja chodzę, ty chodzisz. Formy osobowe czasownika występują: w trzech osobach: widzę, widzisz, widzi, w dwu liczbach: pojedynczej i mnogiej, w trzech czasach: teraźniejszym, przeszłym i przyszłym, np. robię, robiłem, będę robił, w trzech trybach - orzekającym, rozkazującym i przypuszczającym: kochasz, kochaj, kochałbyś, w trzech stronach - czynnej, biernej i zwrotnej: myję (kogoś), jestem myty, myję się.

Czasownik (2) p • a) b) • • p Czasowniki mają też formy nieosobowe: imiesłów przymiotnikowy czynny (-ący), np. śpiący bierny (-ny, -ty), np. znany, zaklęty imiesłów przysłówkowy współrzędny (-ąc), np. czytając uprzedni (-łszy, -wszy), np. przyszedłszy, wziąwszy bezokolicznik, nieodmienny, np. mówić, jeździć; formy czasowników zakończone na -no, -to, np. znaleziono, odkryto. Rozróżniamy czasowniki niedokonane (skakać, łapać, pisać) i dokonane (skoczyć, złapać, napisać).

Przysłówek p p • • • p Przysłówki to wyrazy nieodmienne, które określają czasowniki albo przymiotniki, ale także inne przysłówki. Oznaczają różne okoliczności, np. sposób, miejsce i czas czynności, stopień właściwości przedmiotu. Odpowiadają na pytania: jak? gdzie? kiedy? Przykłady: jak? szybko, ładnie, starannie, lekko, smacznie, gdzie? blisko, daleko, niedaleko, kiedy? wczoraj, dzisiaj, niebawem, jutro. Niektóre przysłówki stopniują się jak przymiotniki: prędko – prędzej – najprędzej.

Przyimek p p Przyimki to wyrazy nieodmienne i niesamodzielne. Łączą się z rzeczownikiem albo zaimkiem w odpowiednim przypadku. Tworzy wówczas wyrażenie przyimkowe. Określa związki między rzeczami, zdarzeniami, np. ich położenie w przestrzeni lub następowanie w czasie. Przykłady: do domu, w mieście, od ciebie, mimo deszczu, po południu, przed szkołą, na stole, za lasem.

Spójnik to wyraz, który łączy (spaja) dwa zdania składowe albo dwa słowa. p Spójniki to: i, a, albo, więc, że, aby, bo. p Rozróżniamy spójniki: • współrzędne - łączne: i, oraz - przeciwstawne: ale, lecz, zaś - rozłączne: albo, lub, czy - wynikowe: więc, zatem, toteż • podrzędne Dowiedziałem się, że Jarek jest świetnym tenisistą. Zrezygnowaliśmy z wyjazdu, bo zapowiedzieli deszcz. p

Partykuła p p p • • • Partykuły to wyrazy niesamodzielne i nieodmienne. Ich funkcja polega na wzmacnianiu znaczenia samodzielnego wyrazu w zdaniu lub na modyfikowaniu ich znaczenia. Partykuły wzmacniające: Podejdź no tutaj! Chodźże prędzej! Partykuły modyfikujące Czy możemy to dokończyć jutro? Kupiłabym książkę, gdybym miała pieniądze. Niech on to zrobi!

Wykrzyknik p p p p Wykrzyknik to nieodmienna część mowy, za pomocą której wyrażamy różne uczucia, zwracamy czyjąś uwagę oraz naśladujemy rozmaite dźwięki i odgłosy. Ach! Jaka miła dziewczyna! Och! Jaki pech! Ojej! To niesprawiedliwe! Hej! Nie poznajesz mnie? Halo! Proszę pana! Brr! Jak zimno!