Burgercollectieven en interne ledendemocratie Tine De Moor Universiteit

Burgercollectieven en interne ledendemocratie Tine De Moor Universiteit Utrecht

Sinds jaren 1980 Liberalisering OVERHEID PPPs MARKT

Sinds ca. 2005 Herontdekking van het collectief (en recente versnelling ontwikkelingen!) PPPs Liberalisering OVERHEID COLLABORATIVE CONSUMPTION COLLECTIVITEITEN VOORZIEN IN PUBLIEKE DIENSTEN BURGER COLLECTIEF COLLABORATIVE PRODUCTION MARKT

Collaborative CONSUMPTION OVERHEID DELEN VAN BEZIT LOKAAL EN GRENSOVERSCHRIJDEND MARKT Peer-to-Peer BURGER COLLECTIEF

Collaborative CONSUMPTION COLLECTIEF BENADERT MARKTPARTNER PPPs Liberalis ering MARKT OVERHEID Samenaankoopinitiatieven BURGER COLLECTIEF

Collaborative CONSUMPTION B 2 C: markt benut potentieel PPPs van collectief MARKT OVERHEID BURGER COLLECTIEF

Collaborative PRODUCTION COLLECTIEVE NOT-FOR-PROFIT PRODUCTIE MARKT OVERHEID BURGER COLLECTIEF

Collaborative PRODUCTION COÖPERATIE ALS BUSINESS-MODEL PPPs OVERHEID MARKT BURGER COLLECTIEF

Collaborative PRODUCTION STATE COLLECTIVITEITEN VOORZIEN IN PUBLIEKE DIENSTEN, eventueel in coöperatief verband PPPs MARKET COLLECTIVITEITEN VOORZIEN IN PUBLIEKE DIENSTEN COLLECTIVITIES

Nieuwe coöperaties per sector 1990 -2012 in NL 180 Banken In & verkoop food 160 In & verkoop nonfood 140 Industrie, Energie & transport Kunst & Cultuur 120 Land & Tuinbouw 100 Onderwijs 80 Overige Prof. dienstv. 60 Scheepvaart 40 Verzekeraars 20 Wonen, Recreatie & Vastgoed Zorg 0 90 19 92 19 94 19 96 19 98 19 00 20 02 20 04 20 06 20 08 20 10 20 12 20 Totaal

Nieuwe vormen, bijv. gebiedscoöperaties in NL Tine De Moor_Utrecht University

Afnemers producten/diensten Leden collectiviteit Derden (om niet) Marktpartijen (verkoop) Uitsluitend openbare dienstverlening Public private partnership Collectiviteit Aanbieders producten/diensten Zeer sterke transactierelatie! Overheid (voorwaarde burgerschap) Marktpartijen (verkoop) Instituties voor collectieve actie/burgercollectieven Public collective partnership Marktproducten verkocht op de vrije markt

Veranderingen burgerbetrokkenheid bij beleid Gebruikte term Voorbeeld Vorm van burgerbetrokkenheid Wat doen bewoners Bij wie ligt eigenaarschap/ beslissingsmacht Opmerkingen Tine De Moor_Utrecht University REPRESENTATIE INSPRAAK PARTICIPATIE CO-CREATIE Gemeenteraad Referenda burgerbegroting Code Oranje? Dorpsraad. BOOs Overheid faciliteert initiatief via bv. infrastructuur Beperkt G 1000 Adviserend Right to Challenge Beleidsparticipatie ONAFHANKELIJK BURGERCOLLECTIEF Burgercollectieven, vaak Burgercoöps waar overheid helemaal niet bij in de vorm van betrokken is coöperaties waarin overheid een aandeel heeft PARTNERSCHAP Maatschappelijke participatie Maatschappelijke initiatieven Afvaardigen Meepraten & Meebeslissen meedenken Samen uitvoeren Uitvoeren volgens eigen agenda Overheid Bewoners Overheid, soms gedelegeerd naar bv. burgerjurys Grotendeels beperkt tot politieke participatie Initiatief ligt bij bewoners, de Bewoners regelen het gemeente ondersteunt zelf, met beperkte rol (kaderstelling) voor de gemeente. Gemeente is partner in het verhaal, maar heeft gelijkwaardige rol als andere betrokken partijen. Vooral voorziening van publieke en private diensten en goederen Bewoners regelen het zelf zonder steun of inmenging van overheid Vooral voorzien private diensten

14

15

Zorgcollectieven in NL 2017

MUTUALISM 2. 0: de Broodfondsen • Since the abolishment of the Dutch Disability Act for self-employed workers (2004) the Netherlands no longer offers social security arrangements for self-employed workers to cover sickness and disability. Number of Broodfonds groups 250 200 150 100 50 January 2017 July 2016 January 2016 July 2015 January 2015 July 2014 July 2013 July 2012 January 2014 450 mutual groups In 175 municipalities 20 groups ready to start 20, 000 members overall Average of 44 members per group January 2013 § § § January 2012 As of March 2019: July 2011 0

1 8

Nieuwe vormen, bijv. gebiedscoöperaties NL Tine De Moor_Utrecht University

Talkin’ about a revolution? • Niet echt: dergelijke golven aan instituties voor collectieve actie zijn een terugkerend fenomeen in de Europese geschiedenis

Derde golf? ? ? 180 Banken In & verkoop food 160 In & verkoop nonfood 140 Industrie, Energie & transport Kunst & Cultuur 120 Land & Tuinbouw 100 Onderwijs 80 Overige Prof. dienstv. 60 Scheepvaart 40 Verzekeraars 20 Wonen, Recreatie & Vastgoed Zorg 0 90 19 92 19 94 19 96 19 98 19 00 20 02 20 04 20 06 20 08 20 10 20 12 20 Totaal

SCOPE ICA-ARCHETYPES OVER TIME

Verschillen in types nieuwe organisaties • Afhankelijk van het type (collectieve) goed/service waarnaar gestreefd wordt: • risico mijden -> bv. Broodfondsen • kritische massa verzamelen -> bv. energiecoöperaties • Afhankelijk van “domein”: • Publieke dienstverlening • Private dienstverlening • Beide • Afhankelijk van drijfveer: • omdat het anders niet of onvoldoende gebeurt: bijv. zorgcollectieven • omdat het anders en beter kan: bijv. energiecollectieven • Andere verschillen: noodzaak kapitaalsinvesteringen, winstvooruitzichten/business model Tine De Moor_Utrecht University

Drie dimensies van burgercollectieven/commons als governance model

Drie dimensies van burgercollectieven/commons als governance model External changes Groepen van burgers die een collectief goed en/of dienst creëren, beheren en gebruiken waarbij het individuele gebruiksrecht van de groepsleden vastgesteld en beperkt wordt door collectieve beslissingen

Drie dimensies van burgercollectieven/commons als governance model WHO? WHAT? External changes HOW?

Drie dimensies van burgercollectieven/commons als governance model MEMBERS =PROSUMERS Voorzien in gebruiksrecht op wederkerige basis External changes RESOURCES In het bijzonder resources die “rivalrous” maar “hard to exclude” zijn INSTITUTIONS Bieden ruimte aan burgers om hun eigen regels voor gebruik en beheer collectieve goederen te ontwerpen

Resilience = utility + equity + efficiency External changes

Kernbegrippen functioneren burgercollectieven • Solidariteit: erkenning van elkanders noden in schaarse omstandigheden, en rekening houdend met variatie in tijd en hoeveelheid van elkaars noden • Redelijkheid-Sufficiëntie: streven naar voldoende niet naar maximalisatie • Reciprociteit: verwachtingspatroon waarbij iedereen die geeft ook terugkrijgt -> maar invulling/vertaling van de begrippen varieert tussen collectieven, en doorheen de tijd binnen collectieven

Resilience vanuit het Equality-perspectief External changes

Equality of equity? • Equality: gelijk delen van bronnen • Toegang tot beheerssystemen en herverdelingsmechanismen • Gelijke rechten op gebruik/toeeigenen van bronnen • Equity: ‘Fairness’ • Gelijke mogelijkheden binnen organisatie/common • qua participatie • qua profijt van bronnen • Probleem binnen commons: afstemming van ‘fairness’ op wisselende behoeften door de tijd heen

Langetermijnperspectief -> wisselende variabele behoefte en wisselende participatie • Commons: betreffen niet een enkelvoudige uitwisseling, maar zijn bedoeld om een oplossing te bieden voor een sociaal dilemma -> toekomstperspectieven zijn van belang • Gelijke toegang tot participatie: recht op invloed op regels die verdeling van bron bepalen • Gelijke toegang tot bronnen: het recht om VOLDOENDE bronnen te onttrekken om lidmaatschap NUTTIG te doen zijn (Utility) Tine De Moor_Utrecht University

Equity > Efficiency in commons • Gebruiksrechten beperkt tot wat noodzakelijk is voor eigen gebruik • Onbeperkte gebruiksrechten leiden tot: • Toename onttrekking bronnen -> uitputting bronnen -> verminderd nut bron voor gebruiker • Vercommercialiseren gemeenschappelijke bronnen Tine De Moor_Utrecht University

Historische voorbeelden gebruiksbeperking • “Niemand is gerechtigd om turf te verkopen of te schenken aan iemand van buiten het dorp” (Arendonk, Vlaanderen, 15 e eeuw) • “Het recht om vee te weiden kan niet verkocht of verpacht worden, en ook melk van koeien op de gemene weide mag niet verkocht worden” (Heirnis, Vlaanderen, 1705) • “Geen van de leden mag meer turf steken dan hij op zijn eigen kar kan laden voor gebruik in zijn eigen huis” (Dunsborger Hattemer marke, Nederland, 1558) • “Diegenen die recht hebben turf te steken, mogen dit alleen doen voor eigen gebruik en mogen de turf niet verkopen” (Marke Bestmen, Nederland, 1770) • “Niemand mag turf (van de gemene gronden) verkopen” (Maleveld, Vlaanderen, 1718) • “Geen van de markegenoten mag plaggen steken om deze aan iemand van buiten de marke te verkopen” (Marke Raalterwoold, Nederland, 1541) -> elk van deze regels bevatte een boetebepaling van aanzienlijke hoogte -> markt: tegelijkertijd zowel een bedreiging als een stimulus voor institutionalisering • Zie ons “COMMON RULES”-project http: //www. collective-action. info/_PRO_Main

Equity > Utility: hoe maak je lidmaatschap interessant genoeg? • Equity -> ‘FAIR USE’ van bronnen • Gelijke GEBRUIKSMOGELIJKHEDEN binnen de organisatie/common • qua participatie: equity als recht om deel uit te maken van de besluitvorming over regels die mogelijk individuele toe-eigening beperken • qua profijt van bronnen: gebruiksrecht beperkt tot hoeveelheid nodig voor eigen gebruik Tine De Moor_Utrecht University

Hoe freeriding & overbelasting bron tegen te gaan • Beperking hoeveelheid vee op basis van beschikbaarheid bronnen: • Weidevee diende al tijdens de voorafgaande winter in bezit te zijn van de betreffende gebruiker • Weiden van vee voorafgaand aan de weideperiode werd ingeperkt • Weiden vee van niet-rechthebbenden was verboden • Koppeling van aantallen weidevee aan oppervlakte geschikte gronden in privébezit • Verkoop van producten van binnen de gemene gronden aan personen buiten de gemene gronden was verboden • Gebruiksrecht werd beperkt tot de hoeveelheden nodig voor eigen gebruik

Equity > Utility: hoe maak je lidmaatschap interessant genoeg? • Door ‘fairness’ te koppelen aan wisselende behoeftes door de tijd • Naast rechten ook plichten te duiden: • Participatie is noodzakelijk om regels te ‘internaliseren’ bij deelnemers • Begrip van de achtergrond van beslissingen is essentieel om efficient gebruik van bronnen te bewerkstelligen (d. w. z. het verbruik put de bron niet uit) Tine De Moor_Utrecht University

Historisch bewijs belang reciprociteit en intensieve participatie • (Nederlandse) markegenootschappen met langere levensduur • Stelden minder regels op waaraan een sanctie verbonden was • Stelden regels vaker bij, maar stelden per vergadering minder regels bij dan andere markegenootschappen • Sanctionering werd met terughoudendheid toegepast (bijv. gebruik van ‘getrapte’ straffen bij recidive) • Diverse uitkomsten (verschil in moeite nemen om management te sanctioneren; noodzaak om regelgeving te herhalen) geven aan dat het management-gedeelte van de institutie van belang was voor de levensduur van de institutie > goed ontworpen managementregels bleken beslissende factor • Gezien bovenstaande: de mate van participatie was waarschijnlijk bepalend voor de effectiviteit van regelgeving • Investeren in internalisatie van regelgeving is van groter belang voor de levensduur dan het werkelijke opstellen van regelgeving Tine De Moor_Utrecht University

Hulpmiddelen die historische commons gebruikten • Stemrecht tijdens bijeenkomsten (gekoppeld aan huishouden) • Verplichting tot bijwonen bijeenkomsten • Verkiezing van vertegenwoordigers en functionarissen • Verantwoordelijkheden (incl. de vervelende taken) bij toerbeurt • Intensieve sociale controle en sancties voor overtreders • Aansprakelijkheid voor diegenen die hun verantwoordelijkheid trachten te ontlopen Tine De Moor_Utrecht University

Versterken burgercollectieven? • Verbinden en uitwisseling, zowel binnen sectoren als over sectoren heen • Oprichten van kenniscentra om kennis te centreren • Creëren van specifieke juridische constructie die “Public-collectivepartnerships” mogelijk maakt • Behandel collectieven als gelijkwaardige partners -> Right to Challenge • Geef collectiviteiten niet alleen het “right to challenge”, maar ook het “right to continue”…. Tine De Moor_Utrecht University

RESOURCES (‘WHAT’? ) • Why: burgers willen zelf invulling geven aan een bewust gekozen, andere wijze van produceren en consumeren van voedsel en nemen afstand van het gangbare voedselsysteem. Samen eten verbindt; samen produceren maakt gelukkig. Bewuste keuze voor kleinschalig gemengd bedrijf, grond- en bodemgebonden, duurzaam, geen verspilling, teeltoptimalisatie etc. (zie waardenpropositie). “Grond terugbrengen in de commons”, dus niet in economische bedrijfsvoering meenemen. • What? Een gemeenschappelijk boerenbedrijf (ca 20 ha) dat gezond voedsel oplevert, geproduceerd op basis van gedeelde behoeften van de leden, bestemd voor directe consumptie door die leden en tegen een gezamenlijk vastgestelde prijs.

Leden (WHO? ) • 200 huishoudens / ca 500 mensen (begrensd), lokaal gebonden • Lidmaatschap is exclusief: huishouden is lid-eigenaar van coöperatie, eenmalig € 2000, -- • Coöperatie heeft een ‘boer’ in dienst • Per huishouden wordt het aantal monden geteld als maat voor het voedselpakket dat wekelijks geleverd wordt, a ca € 10 pp per week (= 60% van benodigd voedselpakket). Reciprociteit: producten in natura – voor investeringen en participatie. • Leden inventariseren 1 x per jaar wat ze willen eten i. s. m. boer. • Omvang groep afgestemd op resources (gemiddeld, zo nodig flexibel) • Gebruik van common resource afhankelijk van omvang huishouden / financiële inbreng • Meer dan economische transactie: sociale community en gelijkgestemden. • Participatie variabel: vrijwillig meewerken op t land, kookcursussen organiseren, ophalen, rondbrengen voedsel, gezamenlijk eten, evenementen. • Interne communicatie: wekelijks nieuwsbrief • -

Institutionele arrangementen (how? ) • Coöperatie als rechtsvorm: afspraken over intrede en uittreden leden vastgelegd • Governance: algemene vergadering, gekozen bestuur, • Zeggenschap over productie, investeringen, contributie • Afspraken over ‘winst’: sparen, investeren of reductie contributie volgend jaar • Afstemming activiteiten en evenementen • Afspraken over oplossen van geschillen • Binding van de Herenboeren communities met Herenboeren Nederland (service, coördinatie, uitwisseling, onderzoek, externe publiciteit, licentie? )

Efficiency, Utility, Equity Utility Essentieel voor leden is de beschikbaarheid (regelmatig, tijdig en naar wens) van een kwalitatief voedselpakket van de eigen boerderij. Kritische factoren: omvang van de groep versus de opbrengst, heterogeniteit van behoeften, de tijdige levering (risico’s van slechte oogsten etc) en de voorraad. Equity Via de coöperatie vorm heeft elk huishouden een gelijk (financieel) aandeel in combinatie met een eventueel wisselende afname. Iedereen ‘equal’ share en vervolgens ruil van producten mogelijk. Ook richting institutie: gelijke positie als lid. Efficiency Een strak geregelde institutie met een begrensde omvang van gelijkgestemde leden. Gelet op de resources: optimalisatie van opbrengst op basis van gedeelde principes en waarden over productiewijze etc. Conclusie: resilience sterk zolang de balans van genoemde 3 factoren positief uitvalt en de leden zich in hoge mate identificeren met het concept en zich mede-eigenaar voelen. Dat speelt zich dan of op lokaal niveau, in de directe leefomgeving. Het bestaan van een nationaal niveau – Herenboeren Nederland zorgt voor extra dynamiek maar ook voor risico’s (betaalde krachten, bewaking en beheer van het concept door initiatiefnemers, vergaande ambities).