BT 415 Bilimsel Aratrma Yntemleri NCEL ARATIRMALAR Hazrlayanlar

  • Slides: 58
Download presentation
BTÖ 415 - Bilimsel Araştırma Yöntemleri NİCEL ARAŞTIRMALAR Hazırlayanlar: 20741993 20742009 20742052 20742138 20742325

BTÖ 415 - Bilimsel Araştırma Yöntemleri NİCEL ARAŞTIRMALAR Hazırlayanlar: 20741993 20742009 20742052 20742138 20742325 20742339 - Ergün AKILLI Hayrettin ARAZ Gökhan BALCI Defne DEDELER Merve ÖZDEMİR Sercan ÖZDEMİR Ders Sorumlusu: Yrd. Doç. Dr. Hakan TÜZÜN Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü - 2010 1

Neler Kazanacağız? � Bu ders sonunda: ◦ Nicel araştırmanın mantığını, özelliklerini ve başlıca türlerini

Neler Kazanacağız? � Bu ders sonunda: ◦ Nicel araştırmanın mantığını, özelliklerini ve başlıca türlerini tanımlayabilecek, ◦ Araştırma sonuçlarının iç ve dış geçerliliğini etkileyebilecek faktörleri açıklayabilecek, ◦ Nicel araştırma yöntemlerini ve aralarındaki benzerlikleri ve farklılıkları ayırt edebilecek, ◦ Nicel araştırmalarda izlenecek aşamaları açıklayabileceksiniz. 2

Nicel Araştırma Nedir? � � Gözlem ve ölçmelerin tekrarlanabildiği ve objektif yapıldığı araştırmalara nicel,

Nicel Araştırma Nedir? � � Gözlem ve ölçmelerin tekrarlanabildiği ve objektif yapıldığı araştırmalara nicel, sayısal (“quantitative”) araştırma denir. Nicel araştırma yöntemi literatürde nicel araştırma deseni olarak geçmektedir. 3

Araştırma Deseni (Modeli) Nedir? � � Araştırmacının sorularını cevaplamak ya da hipotezlerini test etmek

Araştırma Deseni (Modeli) Nedir? � � Araştırmacının sorularını cevaplamak ya da hipotezlerini test etmek amacıyla araştırmacı tarafından geliştirilen bir plandır. Araştırma deseni en kısa ifadeyle bir karşılaştırmadır. Bu seçilen modele göre bazen ön test son test karşılaştırması bazen iki grubun son testlerinin karşılaştırması vb. olabilir. 4

Değişken Türleri � Bağımlı Değişken: ◦ Bağımlı değişken neden-sonuç ilişkisindeki “sonuç” anlamına gelmektir. Bu

Değişken Türleri � Bağımlı Değişken: ◦ Bağımlı değişken neden-sonuç ilişkisindeki “sonuç” anlamına gelmektir. Bu ilişki matematikte Y= f(x) olarak gösterilir ve Y bağımlı değişkeni temsil eder (Hovardaoğlu, 2000; s. 3). � Bağımsız Değişken: ◦ Bir araştırmada, bağımlı değişken üzerindeki etkisi incelenen değişkene bağımsız değişken denir. Bağımsız değişken araştırmacının değişimlediği (manipüle ettiği) değişkendir. Matematikteki Y= f(x) eşitliği temel alınırsa, x bağımsız değişkendir (Hovardaoğlu, 2000) 5

İç Geçerlik � � � Araştırmalarda sonuçların bir faktör ya da faktörler tarafından açıklanabilirliği

İç Geçerlik � � � Araştırmalarda sonuçların bir faktör ya da faktörler tarafından açıklanabilirliği ve büyük gruplara genellenebilirliği önemli bir konudur. Bağımlı değişkende gözlenen değişmelerin, bağımsız değişkenle açıklanabilirlik derecesi iç geçerlik olarak adlandırılır. Örneğin; Kanser hastalığının tedavisi için X 1 ve X 2 ilaçlarının geliştirildiğini düşünelim. Bu örnekte bağımlı değişken; kanser hastalığının iyileşme durumudur. Bağımsız değişken ise X 1 ve X 2 ilaçlarıdır. Bağımlı değişken olan kanser hastalığının iyileşme durumunda meydana gelen gelişmenin nedeni X 1 veya X 2 ilaçları ise araştırmanın iç geçerliği sağlanmış olur. 6

Dış Geçerlik � � � Bağımlı değişkende gözlenen sonuçların deneklerin seçildiği büyük gruplara, evrene

Dış Geçerlik � � � Bağımlı değişkende gözlenen sonuçların deneklerin seçildiği büyük gruplara, evrene genellenebilirlik derecesi ise dış geçerliktir. Bir önceki örnekten yola çıkarak X şirketinin geliştirdiği ilaçlar (X 1 ve X 2) kanseri iyileştiriyor, diyebiliyorsak araştırmanın dış geçerliği sağlanmış olur. NOT: Bazı araştırmacılar çalışmasını tamamladıktan sonra iç ve dış geçerlik tartışmasını yaparlar. Halbuki bu tartışmanın araştırmanın başında yapılması gerekmektedir. 7

İç Geçerliği Tehdit Eden Faktörler: v v Deneklerin seçimi, Deneklerin olgunlaşması, Veri toplama aracı,

İç Geçerliği Tehdit Eden Faktörler: v v Deneklerin seçimi, Deneklerin olgunlaşması, Veri toplama aracı, Deneklerin geçmişi, v v v Denek kaybı etkisi, Ön test etkisi, İstatistiksel regresyon, Etkileşme etkisi, Beklentilerin etkisi. Dış Geçerliği Tehdit Eden Faktörler: v v v Örnekleme Etkisi, Tepkisellik Etkisi ya da Beklentilerin Etkisi, Öntest-Deneysel Değişken Etkileşim Etkisi. 8

Deneysel Desenler � Deneysel model ise araştırmacını kontrolü altında değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkilerini keşfetmek

Deneysel Desenler � Deneysel model ise araştırmacını kontrolü altında değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkilerini keşfetmek için gözlenmek istenen verilerin üretildiği araştırma alanıdır (Büyüköztürk, 2000; Karasar, 2005; Sencer, 1978). 9

� Deneysel model ile yapılan her araştırmada mutlaka bir karşılaştırma vardır. Bu belli bir

� Deneysel model ile yapılan her araştırmada mutlaka bir karşılaştırma vardır. Bu belli bir şeyin kendi içindeki değişimleri ya da bu “şey”ler arası ayrımların karşılaştırılması anlamında olabilir (Karasar, 2005; s. 88). 10

Deneysel araştırma modelinde; � Bağımlı değişken, � Bağımsız değişken, � Kontrol değişkenlerinden oluşan bir

Deneysel araştırma modelinde; � Bağımlı değişken, � Bağımsız değişken, � Kontrol değişkenlerinden oluşan bir düzen vardır. 11

Deneysel Desenler Temel Özellikleri � Grupların Karşılaştırılması � Bağımsız Değişkenin Manipüle Edilmesi � Seçkisizlik

Deneysel Desenler Temel Özellikleri � Grupların Karşılaştırılması � Bağımsız Değişkenin Manipüle Edilmesi � Seçkisizlik � Dışsal Değişkenlerin Kontrolü 12

Kontrol Grubu ve Deney Grubu: � � Kontrol grubu, bağımsız değişken etkisine maruz kalmayan

Kontrol Grubu ve Deney Grubu: � � Kontrol grubu, bağımsız değişken etkisine maruz kalmayan gruptur. Örneğin, bir ilaç araştırmasında, ilaç verilmeyen grup kontrol grubudur. Kontrol grubu kavramını deneysel araştırmalarda kullanmak gerekir. Deney grubu; bağımsız değişken uygulanan gruplara deney grubu denir. Örneğin, 1 veya 2 gram ilaç verilen grup deney grubudur. 13

Çoklu Başlama Düzeyi Desenleri � � Araştırmalarda bazı durumlarda deneğin olumsuz bir gelişim göstermemesi

Çoklu Başlama Düzeyi Desenleri � � Araştırmalarda bazı durumlarda deneğin olumsuz bir gelişim göstermemesi için bir başka değişle etik nedenlerle başlama düzeyine geri dönülmesi istenmez. Beceri, yetenek geliştirme gibi kazanımların olduğu bazı araştırmalarda ise başlama düzeyine geri dönmek mümkün değildir. Bu tür durumlarda çoklu başlama düzeyi deseni kullanılabilir. Çoklu başlama düzeyi bir deneysel işlemin etkisini birden fazla durumda sınamaya dayalı bir yöntemdir. 14

Denekler Arası Çoklu Başlama Deseni (1) � � Bu desende aynı deneysel işlem, aynı

Denekler Arası Çoklu Başlama Deseni (1) � � Bu desende aynı deneysel işlem, aynı ortam ve koşullar altında, aynı bağımlı değişken üzerindeki etkisi belirlenmek üzere farklı deneklerde uygulanır. Deneklerin değiştirilmesi hedeflenen bağımlı değişken açısından olabildiğince olması ve deneklerin birine uygulanan deneysel işlemlerden diğerinin etkilenmemesi sağlanmalıdır. 15

Zayıf Deneysel Desenler Ø Tek grup öntest-sontest desen Ø Statik grup karşılaştırmalı desen Ø

Zayıf Deneysel Desenler Ø Tek grup öntest-sontest desen Ø Statik grup karşılaştırmalı desen Ø Statik grup öntest-sontest desen 16

Zayıf Deneysel Desenler Ø Tek grup öntest - sontest desen ◦ ◦ ◦ Tek

Zayıf Deneysel Desenler Ø Tek grup öntest - sontest desen ◦ ◦ ◦ Tek bir grup Uygulama öncesi öntest Uygulama sonrası sontest Aynı denekler Aynı ölçme araçları kullanılır. Seçkisizlik ve eşleştirme yoktur. Grup Öntest İşlem Sontest G O 1 X O 2 17

Zayıf Deneysel Desenler Ø Statik grup karşılaştırmalı desen • Hazır gruplar kullanılır. • Seçkisiz

Zayıf Deneysel Desenler Ø Statik grup karşılaştırmalı desen • Hazır gruplar kullanılır. • Seçkisiz atama ve eşleştirme yoktur. • Deney ve kontrol grubu vardır. Grup İşlem Sontest Deney X O 1 Kontrol Y O 2 18

Zayıf Deneysel Desenler Ø Statik grup öntest - sontest desen • Seçkisiz atama bir

Zayıf Deneysel Desenler Ø Statik grup öntest - sontest desen • Seçkisiz atama bir sorundur. • Grupların başlangıçtaki nitelikleri değişimin ölçülmesine ve test edilmesine imkan verir. • Desen işlem koşulları ve tekrarlı ölçümler vardır. Grup Öntest İşlem Sontest Deney O 1 X O 3 Kontrol O 2 Y O 4 19

Gerçek Deneysel Desenler Ø Öntest – sontest kontrol gruplu seçkisiz desen Ø Sontest kontrol

Gerçek Deneysel Desenler Ø Öntest – sontest kontrol gruplu seçkisiz desen Ø Sontest kontrol gruplu seçkisiz desen Ø Eşleştirilmiş seçkisiz desen 20

Gerçek Deneysel Desenler Ø Öntest – sontest kontrol gruplu seçkisiz desen ◦ Eğitim ve

Gerçek Deneysel Desenler Ø Öntest – sontest kontrol gruplu seçkisiz desen ◦ Eğitim ve psikolojide kullanılır. ◦ Seçkisiz atama ile iki grup oluşturulur. ◦ Bağımlı değişken ile ilgili ölçümler alınır. Grup Öntest İşlem Sontest R Deney O 1 X O 3 R Kontrol O 2 O 4 21

Gerçek Deneysel Desenler Ø Sontest kontrol gruplu seçkisiz desen ◦ Bağımlı değişkene ait ölçümler

Gerçek Deneysel Desenler Ø Sontest kontrol gruplu seçkisiz desen ◦ Bağımlı değişkene ait ölçümler elde etmek için öntest yapılmaz. Grup İşlem Sontest R Deney X O 1 R Kontrol O 2 22

Gerçek Deneysel Desenler Ø Eşleştirilmiş seçkisiz desen ◦ Denek çiftleri oluşturulur. ◦ Seçkisiz atama

Gerçek Deneysel Desenler Ø Eşleştirilmiş seçkisiz desen ◦ Denek çiftleri oluşturulur. ◦ Seçkisiz atama yapılır. Öntest-sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu seçkisiz desen Sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu seçkisiz desen Grup Öntest İşlem Sontest X O 3 Deney MR O 1 Kontrol MR O 2 Grup Deney MR Kontrol MR O 4 İşlem Sontest X O 1 O 2 23

Yarı Deneysel Desenler � � Seçkisiz atama içermez ! İki çeşidi vardır. ◦ 1.

Yarı Deneysel Desenler � � Seçkisiz atama içermez ! İki çeşidi vardır. ◦ 1. Eşleştirilmiş desen ◦ 2. Zaman serileri deseni 24

1. Eşleştirilmiş Desen � Seçkisiz atama içermez � Hazır gruplardan ikisi belli değişkenlere göre

1. Eşleştirilmiş Desen � Seçkisiz atama içermez � Hazır gruplardan ikisi belli değişkenlere göre eşleştirilir. � Eşleştirilen gruplar işlem grubuna seçkisiz atanır. � Deney öncesi öntest verilebilir ya da verilmeyebilir. Buna göre iki şekil ortaya çıkar. ◦ 1. 1 Öntest- sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu desen ◦ 1. 2 Sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu desen 25

1. 1 Öntest- sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu desen Örnek: � � � � Rao

1. 1 Öntest- sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu desen Örnek: � � � � Rao (2004) “Öğrencilerin Fen Başarıları, Bilişsel Becerileri ve Tutumları Üzerinde Fendeki Kavram Haritalamanın Etkisi” adlı çalışmasında, ön test – sontest kontrol gruplu yarı deneysel desen kullanmıştır. Araştırmanın örneklemini iki yöresel okuldan belirlenen sekiz sınıf oluşturmaktadır. Deney grubunda (n=47) kavram haritalama tekniğiyle öğretim, Kontrol grubunda (n=42) geleneksel öğretim yapılmıştır. Geliştirilen başarı testi, öğrencilere ön test ve son test olarak verilmiş; ön testte gruplar arasında anlamlı bir fark belirlenmemiş ancak son testte kavram haritalama tekniğiyle öğretim yapılan deney grubu lehine anlamlı bir farklılık tespit edilmiştir. Grup Öntest İşlem Sontest X O 3 Deney M O 1 Kontrol M O 2 O 4 26

1. 2 Sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu desen Grup Deney M Kontrol M İşlem Sontest

1. 2 Sontest eşleştirilmiş kontrol gruplu desen Grup Deney M Kontrol M İşlem Sontest X O 3 O 4 27

Zaman Serisi Desen � Tek bir grup üzerinde X işleminin etkisi test etmek için,

Zaman Serisi Desen � Tek bir grup üzerinde X işleminin etkisi test etmek için, � Deney öncesi ve sonrası bir çok test uygulanır. � Aynı kişiler üzerinde ve aynı değişkene ait ölçümler yapılır. � � Öncesine göre dikkate değer bir değişmenin olması ve sonrasında kararlılık göstermesi işlemin bağımlı değişken üzerinde etkili olduğunu gösterir. Tekrarlı ölçümlerin sayısı probleme göre değişir. Grup G İşlem Öncesi Ölçmeler O 1 O 2 O 3 O 4 İşlem X İşlem Sonrası Ölçmeler O 5 O 6 O 7 08 28

Zaman Serisi Desen � � Zamana bağlı değişim göstermek için çizgi grafiği kullanılır. X

Zaman Serisi Desen � � Zamana bağlı değişim göstermek için çizgi grafiği kullanılır. X ekseni hafta, ay, yıl vb. gösterir. Y değişkeni ise ölçülen bağımlı değişkene ait değerleri gösterir. Testin öncesi ve sonrası ile ilgilenilir ancak temek odak deneyin hemen öncesi ve hemen öncesi arasındaki farktır. 29

Faktöryel Desenler � � Bağımlı değişken üzerinde aynı zamanda iki ya da daha fazla

Faktöryel Desenler � � Bağımlı değişken üzerinde aynı zamanda iki ya da daha fazla bağımsız değişkenin (faktörün) etkinlerini incelenmesine olanak tanır. Bağımsız değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki ortak etkisini de test edebilir. ◦ 1. Gruplararası faktöryel desenler ◦ 2. Gruplariçi faktöryel desenler ◦ 3. Karışık desenler 30

1. Gruplar Arası Faktöryel Desenler � � Örnek: İki farklı öğretim yönetiminin (drama ile

1. Gruplar Arası Faktöryel Desenler � � Örnek: İki farklı öğretim yönetiminin (drama ile öğretim ile karikatürle öğretim) İngilizce öğrenme düzeyi üzerindeki etkilerinin araştırıldığı bir çalışmada, araştırmacı cinsiyetin etkisi ile uygulanan yöntem ile cinsiyetin ortak etkisini de test edebilir. Grup (Faktör 1) Cinsiyet (Faktör 2) İşlem Sontest Deney 1 1. Kadın X 1 (Drama) O 1 (İng. Testi) 2. Erkek X 1 (Drama) O 2 (İng. Testi) 1. Kadın X 2 (Karikatür) O 3 (İng. Testi) 2. Erkek X 2 (Karikatür) O 4 (İng. Testi) Deney 2 31

2. Gruplariçi Faktöryel Desenler � � En az iki bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki

2. Gruplariçi Faktöryel Desenler � � En az iki bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki temel etkilerini ve ortak etkilerini test etmeye olanak verir. Örnek: Harf türünün (normal ve italik) ve hece uzunluğunun (iki harf ve üç harf) hatırlama düzeyine etkisinin incelendiği bir çalışma düşünelim. Deneme koşulu için eş gruplar oluşturduğunu alt grupları da seçkisiz atadığını varsayalım. 32

2. Gruplariçi Faktöryel Desenler İlişkili Ölçümler A 1 (Normal) A 2 (İtalik) Grup B

2. Gruplariçi Faktöryel Desenler İlişkili Ölçümler A 1 (Normal) A 2 (İtalik) Grup B 1 (iki harf) B 2 (üç harf) G O 1 O 2 O 3 O 4 Çalışmada, normal harf türünde iki ve üç harfli hecelerin; italik harf türünde yine iki ve üç harfli hecelerin ezberlettirilir. Daha sonra ezberlenen hecelerin hatırlanma düzeyleri ölçülür. Etki testlerini yapmak için ANOVA(tek yönlü varyans analizi) kullanılır. Aynı deneklerle geliştirilen bu çalışmada ölçmeler arası makul süreler bırakılması ölçmede sıra etkisinin kontrolünde önem kazanır. 33

Tek Denekli Araştırma Sadece bir deneğe ilişkin bulguların yorumlandığı yarı deneysel bir araştırma türüdür.

Tek Denekli Araştırma Sadece bir deneğe ilişkin bulguların yorumlandığı yarı deneysel bir araştırma türüdür. Tek denekli araştırmanın planlanmasında ve yürütülmesinde yararlanılabilecek birçok tek denekli araştırma desenleri bulunmaktadır. Tek denekli desenler daha çok; Ø Klinik Psikoloji, Ø İlaç Sanayi, Ø Eğitim, Ø Özel Eğitim, Ø Sosyal Hizmetler, Ø Psikiyatri, Ø Psikolojik Danışma gibi alanlarda sıklıkla kullanılmaktadır. 34

Tek Denekli Araştırmanın Felsefi Temeli ve Özellikleri Araştırmanın iç ve dış geçerliği açısından evren

Tek Denekli Araştırmanın Felsefi Temeli ve Özellikleri Araştırmanın iç ve dış geçerliği açısından evren ve örneklem seçimi çok önemli bir konudur. Genel olarak örneklemin büyümesiyle birlikte araştırma sonuçlarının genellenebilirliğinin artacağı söylenebilir ancak araştırmanın problemine göre her zaman istenen düzeyde örneklem sayısına ulaşılamayabilinir. Örnek; Ø İşitme engelli deneklerle çalışmak gerektiğinde ya da Ø Nadiren görülen psikolojik bir hastalıkla ilgili araştırma yapılmak istendiğinde durum böyledir. 35

Tek Denekli Araştırmanın Felsefi Temeli ve Özellikleri Tek denekli desenler, kendilerini diğer desenlerden ayıran

Tek Denekli Araştırmanın Felsefi Temeli ve Özellikleri Tek denekli desenler, kendilerini diğer desenlerden ayıran bazı özelliklere sahiplerdir. Tek denekli desenlerin genel özellikleri şu şekildedir: 1. Araştırma, bir ya da daha çok deneysel işlemin denek üzerinde uygulandığı aşamaları içerir. Bu aşamalar sırasında denekteki değişimler ölçülür. 2. Bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisi sadece bir denek üzerinde incelenir. 3. Araştırma birden çok denekle paralel araştırmalar şeklinde yürütülebilir. 4. Farklı deneysel işlemlerin bağımlı değişken üzerindeki etkisini izlemek ve değerlendirmek amacıyla tekrarlı ölçümler yapılır. 36

Tek Denekli Araştırmanın Felsefi Temeli ve Özellikleri 5) Tekrarlı ölçümlerin geçerlik ve güvenirliği etkileyebilecek

Tek Denekli Araştırmanın Felsefi Temeli ve Özellikleri 5) Tekrarlı ölçümlerin geçerlik ve güvenirliği etkileyebilecek koşullar açısından tutarlı bir biçimde (sıcaklık, ortam özellikleri, saat vb. ) yapılması gerekir. 6) Deneysel işlemlerin uygulanması yani bağımsız değişkenin etkinlerinin belirlenmesi sırasında bağımlı değişkeni etkileyebilecek başka değişkenler kontrol edilir. 7) Tek denekli araştırmaların çoğunda başlama düzeyi tanımlanmalıdır. 8) Başlama düzeyinin belirlenmesi bağımlı değişkenin deneysel işlemler sonucunda ne kadar değiştiğinin belirlenmesi açısından önemlidir. 37

Tek Denekli Araştırma Desenleri Tek denekli araştırma desenleri, araştırmanın değişkenleri ve bu değişkenlerin değiştirilmesi,

Tek Denekli Araştırma Desenleri Tek denekli araştırma desenleri, araştırmanın değişkenleri ve bu değişkenlerin değiştirilmesi, kaldırılması ya da oluşturulması için deneysel işlemlerin nasıl uygulanacağına göre değişmektedir. Desenlerde; A -> Başlama düzeyini belirleme aşamasını, B -> Deneysel işlem aşamasını göstermektedir. Deneysel işlem bittikten sonra başlama düzeyinin yeniden belirlenmesi nedeniyle AB, ABAB gibi desenlere genel olarak “AB Desenleri”, başlama düzeyinin ikinci kez belirlendiği desenlere ise “geri dönüşlü tek denekli desenler” denilmektedir. Araştırmanın amacına göre kullanılabilecek birçok AB deseni bulunmaktadır. 38

AB Deseni AB deseni iki aşamayı içermektedir. Birinci Aşama -ABaşlama Düzeyinin Ölçülmesi ve Belirlenmesi

AB Deseni AB deseni iki aşamayı içermektedir. Birinci Aşama -ABaşlama Düzeyinin Ölçülmesi ve Belirlenmesi İkinci Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Ölçülmesi AB deseninin uygulanması diğer desenlere göre daha kolay bir desendir. AB deseni diğer tek denekli desenlere göre iç ve dış geçerlik açısından zayıftır. 39

ABA Deseni AB deseninden tek farkı deneysel işlem aşamasının ardından ikinci bir başlama düzeyi

ABA Deseni AB deseninden tek farkı deneysel işlem aşamasının ardından ikinci bir başlama düzeyi belirleme aşamasının bulunmasıdır. Birinci Aşama -ABaşlama Düzeyinin Ölçülmesi ve Belirlenmesi İkinci Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Ölçülmesi Üçüncü Aşama -ABaşlama Düzeyinin Yeniden Ölçülmesi ve Belirlenmesi Bu farklılık deneysel işlemin denek üzerindeki etkisinin doğrulanmasını sağlar. 40

ABAB Deseni ABAB desenindeki aşamaların bir kez daha tekrar edilmesi şeklinde gerçekleşir. AB ve

ABAB Deseni ABAB desenindeki aşamaların bir kez daha tekrar edilmesi şeklinde gerçekleşir. AB ve ABA modellerine göre daha güçlü bir modeldir. Birinci Aşama -ABaşlama Düzeyinin Ölçülmesi ve Belirlenmesi İkinci Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Ölçülmesi Üçüncü Aşama -ABaşlama Düzeyinin Yeniden Ölçülmesi ve Belirlenmesi Dördüncü Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Tekrar Ölçülmesi 41

BAB Deseni Ø Bazı durumlarda deneğin kendine ya da çevresine zarar vermesi gibi bir

BAB Deseni Ø Bazı durumlarda deneğin kendine ya da çevresine zarar vermesi gibi bir an önce önlem alınması gerektiren bir davranış olabilir. Ø Deneysel işlemin çözüm olup olmadığı, deneysel işlem bitirilip başlama düzeyinin belirlenip tekrar deneysel işlemin uygulanmasıyla sınanabilir. Ø Ancak bu model ABAB desenine göre daha zayıftır. Ø Ayrıca başlama düzeyi ölçülmediği için deneysel işlemlerin ilk duruma göre nasıl bir etkide bulunduğunun belirlenmesini engeller. Birinci Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Ölçülmesi İkinci Aşama -ABaşlama Düzeyinin Yeniden Ölçülmesi ve Belirlenmesi Üçüncü Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Tekrar Ölçülmesi 42

ABCB Deseni Birinci Aşama -ABaşlama Düzeyinin Ölçülmesi ve Belirlenmesi İkinci Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması

ABCB Deseni Birinci Aşama -ABaşlama Düzeyinin Ölçülmesi ve Belirlenmesi İkinci Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Ölçülmesi Üçüncü Aşama -CFarklı Deneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Ölçülmesi Dördüncü Aşama -BDeneysel İşlemlerin Yapılması ve Bağımlı Değişkenin Tekrar Ölçülmesi Ø ABCB deseni ABA deseninden geliştirilmiştir. Ø Bu desenin B aşamasında yapılan deneysel işlemle uygulanan bağımsız değişkenin daha etkili olabileceği düşünülen farklı bir biçimi uygulanarak veri toplama işlemine devam edilir. Ø C aşamasında uygulanan farklı deneysel işlem kaldırılarak tekrar B aşamasındaki deneysel işlem uygulanır ve veri toplama sürecine devam edilir. Bu desene “dönüşümlü uygulamalar deseni” de denir. 43

Çoklu Başlama Düzeyi Desenleri � � Araştırmalarda bazı durumlarda deneğin olumsuz bir gelişim göstermemesi

Çoklu Başlama Düzeyi Desenleri � � Araştırmalarda bazı durumlarda deneğin olumsuz bir gelişim göstermemesi için bir başka değişle etik nedenlerle başlama düzeyine geri dönülmesi istenmez. Beceri, yetenek geliştirme gibi kazanımların olduğu bazı araştırmalarda ise başlama düzeyine geri dönmek mümkün değildir. Bu tür durumlarda çoklu başlama düzeyi deseni kullanılabilir. Çoklu başlama düzeyi bir deneysel işlemin etkisini birden fazla durumda sınamaya dayalı bir yöntemdir. 44

1 -Denekler Arası Çoklu Başlama Deseni � Bu desende aynı deneysel işlem, aynı ortam

1 -Denekler Arası Çoklu Başlama Deseni � Bu desende aynı deneysel işlem, aynı ortam ve koşullar altında, aynı bağımlı değişken üzerindeki etkisi belirlenmek üzere farklı deneklerde uygulanır. � Deneklerin değiştirilmesi hedeflenen bağımlı değişken açısından olabildiğince aynı olması ve deneklerin birine uygulanan deneysel işlemlerden diğerinin etkilenmemesi sağlanmalıdır. 45

1 -Denekler Arası Çoklu Başlama Deseni � Başlama düzeyinin belirlenmesi aşaması tüm denekler için

1 -Denekler Arası Çoklu Başlama Deseni � Başlama düzeyinin belirlenmesi aşaması tüm denekler için aynı anda başlatılabilir ve araştırmanın eldeki deneklerle uygulanabilirliğinin kontrolü açısından başlama düzeyi ölçümleri tüm denekler için kararlılık gösterdiği andan itibaren deneysel işlemlere başlanılabilir. 46

2 -Davranışlar Arası Çoklu Başlama Deseni � Bu desen de bir deneysel işlemin etkisi,

2 -Davranışlar Arası Çoklu Başlama Deseni � Bu desen de bir deneysel işlemin etkisi, etkilenebileceği düşünülen, bir deneğin birbirinden bağımsız örneğin üç davranışı üzerinde incelenir. � Başlama düzeyinin belirlenmesi aşaması üç davranış için aynı anda başlar. � Deneysel işlemler sırasında değiştirilmesi hedeflenen davranışların birbirini etkilememesi gerekmektedir. 47

2 -Davranışlar Arası Çoklu Başlama Deseni � Toplanan verilerin incelenmesi için aynı kapsamda olsa

2 -Davranışlar Arası Çoklu Başlama Deseni � Toplanan verilerin incelenmesi için aynı kapsamda olsa bile sanki üç ayrı başlama düzeyi belirlenmiş ve üç farklı deneysel işlem yapılmış gibi her bir davranış için ayrı grafiklerin çizilmesi önerilmektedir. � Bu desenin kullanılması sayesinde bir deneysel işlemin değiştirilmesi istenen üç farklı davranış üzerindeki etkisi belirlenmiş olur. 48

3 - Ortamlar Arası Çoklu Başlama Deseni � � Desende tek denek bulunur ancak

3 - Ortamlar Arası Çoklu Başlama Deseni � � Desende tek denek bulunur ancak bu desende tek deneysel işlemin değiştirilmesi hedeflenen bir davranışı farklı ortamlarda nasıl etkilediği incelenir. Bu işlem için öncelikle; Ø Farklı ortamlarda aynı deneğin davranışının başlama düzeyi belirlenir. Ø Aynı denek üzerinde aynı deneysel işlem farklı ortamlarda uygulanır. 49

Tek Denekli Desende Araştırmanın Yürütülmesi � Tek denekli desenlerde araştırma birçok aşama içerebilir ancak

Tek Denekli Desende Araştırmanın Yürütülmesi � Tek denekli desenlerde araştırma birçok aşama içerebilir ancak bu aşamalar nitelikli olarak; Ø Başlama aşaması, Ø Deneysel işlem aşaması Olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. 50

Başlama Düzeyinin Belirlenmesi � � � Deneysel işlemlerin başlamasından önce deneğin bağımlı değişken açısından

Başlama Düzeyinin Belirlenmesi � � � Deneysel işlemlerin başlamasından önce deneğin bağımlı değişken açısından ölçülerek durumunun/düzeyinin belirlenmesidir. Başlama düzeyi ölçümleri, deneğin bağımlı değişkene ilişkin ölçüm sonuçlarının istenen düzeyde kararlılık gösterdiği ana kaadar yapılır. Buradaki karalılıktan kasıt ölçüm sonuçlarının birbirine yakın olmasıdır. 51

Başlama Düzeyinin Belirlenmesi Birçok ölçmeye rağmen bir kararlılığa ulaşılamıyorsa kontrol dışı değişkenlerin deseni etkilediğinden

Başlama Düzeyinin Belirlenmesi Birçok ölçmeye rağmen bir kararlılığa ulaşılamıyorsa kontrol dışı değişkenlerin deseni etkilediğinden şüphelenmek gerekebilir. � Birçok ölçmeye sonrası kararlı sonuçlara ulaşılamıyorsa yeni bir araştırma deseni ya da denekle devam edilmesi önerilebilir � Toplanan verilerin kararlı olup olmadığının belirlenmesinde ↣ Kırcaali-İftar ve Tekin’in Tawner ve Gast’tan yararlanarak önerdikleri yöntem kullanılabilir. � 52

Deneysel İşlem Yapılması � � Deneysel işlem aşaması araştırmanın amacına göre başlama düzeyinin belirlenmesinin

Deneysel İşlem Yapılması � � Deneysel işlem aşaması araştırmanın amacına göre başlama düzeyinin belirlenmesinin ardından bir kez ya da aynı sırada birkaç kez ya da başlama düzeyi belirlenmeden gerçekleştirilebilir. Bu aşamada veri toplama işleminin gerçek durumu yansıttığının belli olması için ölçümlerin başlama düzeyinin belirlenmesi aşamasında olduğu gibi birbirine yakın, kararlı sonuçlar vermesi gereklidir. 53

Verilerin Toplanması için: ↣ Çoktan seçmeli test, ↣ Likert tipi ölçek, ↣ Kağıt-Kalem testleri,

Verilerin Toplanması için: ↣ Çoktan seçmeli test, ↣ Likert tipi ölçek, ↣ Kağıt-Kalem testleri, ↣ Gözlem-görüşme Gibi nitel yöntemler kullanılabilir. � Araştırma kapsamında kaç ölçüm yapılacağı kararlı sonuçların elde edilmesine ve araştırmadaki aşama sayısına bağlıdır. � 54

Verilerin Çözümlenmesi ve Yorumlanması � � � Tek denekli desenlerde toplanan veriler ölçüm zaman

Verilerin Çözümlenmesi ve Yorumlanması � � � Tek denekli desenlerde toplanan veriler ölçüm zaman grafiği üzerinde işaretlenerek yorumlanırlar. Deneysel işlemlerin etkisinin belirlenmesi açısından zaman ekseninde araştırma aşamalarının adları da belirlenir. Verilerin yorumlanmasında deneysel işlem aşamasındaki verilerin başlama düzeyindeki verilere göre artma ya da azalma eğilimi gösterip göstermediği dikkate alınır. 55

Tek Denekli Desenlerde İç ve Dış Geçerlik � İç geçerlilik açısından çok aşamalı tek

Tek Denekli Desenlerde İç ve Dış Geçerlik � İç geçerlilik açısından çok aşamalı tek desenlerde ve özellikle çoklu başlama düzeyi desenlerinde oluşturulan farklı aşamalardaki deneysel işlemlerin tutarlı bir biçimde yürütülmesine, araştırma koşullarının birbirini etkilememesine ve deseni bozabilecek kontrol değişkenleri varsa bunların belirlenip kontrol edilmesine dikkat edilmelidir. 56

� Tek denekli desenlerde genellikle deneklerin az rastlanan ya da acil müdahale de bulunulması

� Tek denekli desenlerde genellikle deneklerin az rastlanan ya da acil müdahale de bulunulması gereken özelliklerin olması nedeniyse rastgele denek seçilememesi desenin doğal bir özelliği olmakla birlikte aynı zamanda dış geçerlilik açısından bir dezavantajdır. 57

KAYNAKÇA � � � Bilimsel Araştırma Yöntemleri, Pegem Akademi, 2010 http: //www. donusumkonagi. net/makale.

KAYNAKÇA � � � Bilimsel Araştırma Yöntemleri, Pegem Akademi, 2010 http: //www. donusumkonagi. net/makale. asp? id=5808&baslik=nicel_ ve_nitel_Arastirma_yontemleri&i=Arastirma_yontemleri http: //oc. eab. org. tr/egtconf/pdfkitap/pdf/557. pdf 58