BOALTIM SSTEM lyas AHAN KONYA HYK Selki 19

BOŞALTIM SİSTEMİ İlyas ŞAHAN KONYA – HÜYÜK Selki 19 Mayıs İlköğretim Okulu FİZİK/Fen Bilgisi Öğretmeni

Bu Derste Neler Öğreneceğiz ? 1. Boşaltım nedir ? 2. Boşaltım sistemi organımız nelerdir ? 3. İnsanlarda boşaltım nasıl gerçekleşir ? 4. Bitkilerde boşaltım nasıl gerçekleşir ? 5. Bir hücrelilerde boşaltım nasıl gerçekleşir ? 6. Omurgasızlarda boşaltım nasıl gerçekleşir ? 7. Böbreğin görevleri nelerdir ? 8. Geri emilim nedir Nası gerçekleşir ? 9. Kan nefronlarda nasıl süzülür ? 10. Omurgalılarda boşaltım nasıl gerçekleşir ?

BOŞALTIM Canlıda metabolik faaliyetler sonucunda vücud dışına atılması gereken zararlı ve artık maddeler oluşur. Bu zararlı ve artık maddelerin dışarı atılmasına boşaltım, boşaltımda görev yapan organ ve yapıların oluşturduğu sisteme de boşaltım sistemi denir. 1. Bitkilerde boşaltım 2. Bir hücrelilerde boşaltım 3. Omurgasızlarda boşaltım 4. İnsanlarda boşaltım 5. Şeklinde 4 ana başlık altında inceleyeceğiz 1. Bitkilerde Boşaltım Bitkilerde fazla su stomalardan terleme olayı ile, fazla CO 2 stoma ve lentisellerden difüzyonla atılır. Bazı otsu bitkiler terleme ile yeterli su atamadığından (hava, su buharı ile dolgun olduğu zaman) yapraktaki hidatodlardan damlama ile suyu atar. Bu olaya gutasyon denir. Azotlu artıkların bir bölümü, inorganik tuzlar ve organik asitler köklerden toprağa boşaltılırken, bazı bitkilerde de kristaller halinde kofullarda biriktirilip yaprak dökümü ile birlikte atılır.

2. BİR HÜCRELİLERDE BOŞALTIM Tek hücreli organizmalarda boşaltımı sağlamak amacıyla oluşmuş özel bir yapı veya sistem yoktur. Tek hücreli canlılardan amip, öglena ve paramesyum da CO 2, NH 3 gibi boşaltım maddeleri pelikula denilen hücre zarından difüzyon ve osmozla atılır. Tatlı sularda yaşayan amip, öglena ve paramesyum gibi organizmalar metabolizma artıklarını hücre yüzeyi ile attıkları için, hücre hacmine göre hücre yüzeyi fazladır. Bu nedenle hücreye sürekli su girer. Bu su hücrenin aşırı şişerek patlamasına neden olabilir. Hücrenin patlamasını önlemek için fazla su kontraktil kofullarla difüzyonun tersi yönünde dışarı atılır.

3. OMURGASIZLARDA BOŞALTIM Sünger ve sölenterlerde, boşaltım organı bulunmadığından, boşaltım vücut yüzeyinden difüzyonla sağlanır. Yassı solucanlardan Planarya da boşaltım organı olarak “alev hücreleri” bulunur. Alev hücresinin esas görevi hayvanın vücudundaki su dengesini sağlamaktır. Halkalı solucanlar da (toprak solucanı) karbondioksiti vücut yüzeyinden difüzyonla dışarı atar. Boşaltım organı, olarak nefridyum bulunur. Şekil : Toprak Solucanında Nefridyumlar Yumuşakcalarda da boşaltım organı nefridyumlardır. Nefridyumlar kirpikli hunilerle başlar ve düz bir kanalla manto boşluğuna açılır. Örneğin Midye ve Salyangoz. Böceklerde oluşan karbondioksitin organizmadan atılması, trake borularıyla gerçekleşir. Boşaltım artıkları ise “Malpighi tüpleri" ile atılır.

4. OMURGALILARDA BOŞALTIM Omurgalılarda üreme sistemi ile boşaltım sistemi birbirine bağlantılı olup, boşaltım böbrekler ile yapılır. Su ve Kara Hayvanlarında Azotlu Artık Maddelerin Boşaltımla Atılması Suda yaşayan tek hücrelilerle küçük basit yapılı su hayvanları amonyağı bol su ile birlikte atarlar. Seyreltildiği için amonyağın zehirli etkisi azaltılmış olur. Tatlı su balıklarında NH 3 ve üre solungaçlar ve ağız epitelinden difüzyonla dışarıya atılır. Böbrekler daha çok su dengesini ayarlamada görev yapar. Deniz balıklarında glomerulus körelmiştir. Böbrek kandan çok az su süzer. Fazla tuz solungaçlardaki tuz bezleriyle dışarı atılır. Kara hayvanlarından böcekler, sürüngenler ve kuşlar vücutlarına çok az su aldıklarından amonyağı ürik asit kristallerine dönüştürerek dışarı atarlar. Böylece zehirli amonyağı çok az zehirli ürik asit halinde ve su kaybını en aza indirerek atmış olurlar. İnsanlar ve memeli hayvanlar amonyağı daha az zehirli üreye dönüştürürler. Ürenin vücuttan atılması da bir miktar suyla sağlanır. Ürenin çözünerek atılması için gerekli olan su, amonyak için gerekenden çok az ürik asit için gerekenden biraz fazladır. Üre oluşumu ornitin devri olarak adlandırılan bir tepkime dizisiyle sağlanır. İnsanda üre kuş ve sürüngenlerde ise ürik asit oluşumunun gerçekleştiği yer karaciğerdir. Karaciğerde oluşan üre, kan dolaşımına katılır ve böbreklere ulaşır. Kan böbreklerden geçerken süzülen üre idrarla dışarı atılır.

5. İNSANDA BOŞALTIM SİSTEMİ İnsan boşaltım sisteminin başlıca organları böbrekler, idrar kanalları ve idrar torbasıdır. Her böbrekten çıkan birer adet idrar kanalı (üreter), idrar torbasına (mesane) bağlanır. İdrar torbası da idrar kanalı (üretra) ile dışarı bağlanır. Şekil: İnsanda Boşaltım Sisteminin Genel Yapısı Böbrek, dıştan içe doğru kabuk (=korteks), bunun altında yer alan öz (=medulla) bölgesi ve havuzcuktan (pelvis) meydana gelmiştir. Böbrekte görev yapan temel birim nefrondur. Bir böbrekte yaklaşık 2 - 2, 5 milyon nefron bulunur.

1. Nefronlardan Kanın Süzülmesi Böbreklere gelen kanın süzülmesi boşaltım kanalcığının başlangıcındaki kılcal damar ağından süzülür. Şekil : Kılcallardan Nefron Kapsülüne Süzülme Bu süzülme tamamen fizikseldir. Kılcal damarlardaki yüksek kan basıncı, kan plazmasının bir kısmının boşaltım kanalcığına geçmesine sebep olur. Bu geçiş olayına süzülme denir. Boşluğa geçen sıvıda inorganik tuzlar, glikoz, üre ve su gibi maddeler bulunur. Sağlıklı bir insanda yaklaşık bir günde 180 lt lik sıvı süzülür. Bu kan basıncına bağlı olarak değişir.

2. Geri Emilim ve İdrar Oluşumu Eğer boşaltım kanalcığına süzülen sıvı aynen dışarı atılsaydı vücut çok miktarda su ile birlikte glikoz, amino asit, ve inorganik tuzlar gibi faydalı maddeleri de kaybetmiş olurdu. Fakat durum böyle değildir. Süzülen sıvı içindeki faydalı maddeler ve suyun büyük bir bölümü kanalcık hücreleri tarafından emilerek tekrar kana geri verilir. Su dışındaki diğer maddeler çoğunlukla aktif taşımayla geri emilir. Emilen su miktarı vücudun o sıradaki ihtiyacına bağlı olup hipofizden salgılanan “antidiüretik”(vazopressin) hormon tarafından ayarlanır. Süzülme ile bütün maddeler Bowman kapsülüne geçemezler kanalcık hücrelerini saran kılcal damarlardaki bu maddeler (H+ ve NH+4) aktif taşıma ile kanalcığa geçirilerek idrar oluşturulur. Bu olaya salgılama veya aktif boşaltım denir. Belirli bir p. H’ta olan idrarda su, üre, ürik asit vardır. İdrar öz bölgesindeki toplama kanallarından havuzcuğa boşalarak idrar kanalı ile idrar torbasında biriktirilir ve zaman idrar torbası düz kaslarının otonom çalışmasıyla dışarı atılır.

3. Böbreğin Düzenleyici Rolü Böbrekler, kanın bileşimini, p. H derecesini, ve vücuttaki su, sodyum ve potasyum gibi maddelerin miktarını düzenlemede görev yaparlar. Ayrıca doku sıvısındaki su ve tuz miktarını düzenler. Böbreklerin bu düzenlemede görevini yapmasında böbrek üstü bezlerinden salgılanan “aldosteron” ve hipofiz bezinin salgıladığı “antidiüretik” hormonun etkisi büyüktür. 4. Böbreğin Görevleri Metabolizma artıkları ve zehirli maddeleri atmak. Organizmanın su dengesini ayarlamak. İç ortamın iyon dengesini düzenlemek. Kan plazmasının osmotik basıncını düzenlemek. Organizmanın asit – baz dengesini düzenleyerek kan PH sının 7, 4 te kalmasını sağlamak.

Bu derste neler öğrendik 1. Boşaltım nedir ? 2. Boşaltım sistemi organımız nelerdir ? 3. İnsanlarda boşaltım nasıl gerçekleşir ? 4. Bitkilerde boşaltım nasıl gerçekleşir ? 5. Bir hücrelilerde boşaltım nasıl gerçekleşir ? 6. Omurgasızlarda boşaltım nasıl gerçekleşir ? 7. Böbreğin görevleri nelerdir ? 8. Geri emilim nedir Nası gerçekleşir ? 9. Kan nefronlarda nasıl süzülür ? 10. Omurgalılarda boşaltım nasıl gerçekleşir ? Sorularının çecaplarını aradık Bu soruların cevaplarını bulabildiysek konuyu kavramışız demektir. Eğer bu soruların cevaplarını bulamadıysak hemen başa dönüp konuyu tekrar etmekten başka çaremiz bulunmamaktatır İlyas ŞAHAN Fen Bilgisi Öğretmeni