BLSEL YK KURAMI VE OKLU ORTAM TASARIMI Yavuz

BİLİŞSEL YÜK KURAMI VE ÇOKLU ORTAM TASARIMI Yavuz Selim YAŞAR Nevin GÜVENDİK Doğukan YILDIRIM

1 Bilişsel Mimari Outline 2 İnsanın Bilişsel Mimarisinin Temel Özellikleri 3 Bilişsel Yük Kavramı 4 Bilişsel Yük Kuramı İlkeleri

İnsan; bilişsel yapısı bilinçli olarak işleyen ve sınırlı kapasiteye sahip kısa süreli bir bellek ile bilinçaltında işleyen limitsiz bir uzun süreli bellekten oluşmaktadır.

Bilişsel Mimari İnsanların bilişsel sistemi bilgiyi verimli bir şekilde özümsemek , işlemek ve kullanmak üzere evrimleşmiştir. İnsan bilinci de bireyin etkinliklerini gerçekleştirmesini sağlayan birtakım temel özellikleri bünyesinde taşımaktır.

Bu özellikler 5 başlık altında incelenebilir; -Bilgi depolama ilkesi ve uzun süreli bellek -Ödünç alma ilkesi ve bilgi transferi -Bilginin oluşumu bağlamında rastgelelik ve bilgi yaratma -Sınırlı değişim ilkesi ve kısa süreli bellek -Çevreye uyum ve bağlantı kurma ilkesi

BİLGİ DEPOLAMA İLKESİ VE UZUN SÜRELİ BELLEK Tüm doğal bilgiyi işleme sistemleri, sistemin davranışlarının ya da davranış örüntülerinin örgütlemesini sağlayan merkezi bir depolama birimine sahiptir. Çevreyle etkileşim ve farklı bağlamlarda farklı davranış örüntülerini sergileme gereksinimi nedeniyle bu depolama biriminin oldukça büyük olması gerekmektedir.

ÖDÜNÇ ALMA İLKESİ VE BİLGİ TRANSFERİ Bir bilgi kaynağı, organizmanın farklı bağlamlarda yaşamını sürdürebilmesini sağlamak için sürekli yeni bilgilerle kendini güncellemek zorundadır. Doğal bilgi işleme sistemlerinin özelliklerinden olan ödünç alma ilkesi, bu işlevi gerçekleştirme görevini üstlenmektedir.

ÖDÜNÇ ALMA İLKESİ VE BİLGİ TRANSFERİ Her birey başkalarına ağırlıklı olarak görsel ya da işitsel biçimde bilgi aktarmak ya da başkalarından bu biçimlerde bilgi almak için kullanıla mekanizmalara sahiptir. Bireyler olarak başkalarının yaptıklarını taklit eder , söylediklerini dinler ya da yazdıklarını okuruz.

BİLGİNİN OLUŞUMU BAĞLAMINDA RASTGELELİK VE BİLGİ YARATMA Hiçbir ön bilgi ve deneyim yoksa bilgi yaratma ve örgütleme süreci, tamamen rastlantısal olan deneme yanılma yollarına gereksinim duyar.

SINIRLI DEĞİŞİM İLKESİ VE KISA SÜRELİ BELLEK Belleğin etkili bir biçimde çalışabilmesi için , aynı anda işlemesi gereken yeni bilgilerin sayısının sınırlı olması gerekmektedir.

ÇEVREYE UYUM VE BAĞLANTI KURMA İLKESİ Bu ilke, çevre ile uyumlu olabilmek ya da bulunduğumuz çevrede verimli bir biçimde iş görebilmek için bilgilerimizi nasıl kullandığımız ile ilgilidir. Kısa süreli bellek , çevre ile uzun süreli bellek arasında bir bağlantı görevi üstlenir. Bu nedenle çevreye uyum ve bağlantı kurma ilkesi bireyi depolanmış bilgileri doğal çevreye uygun olarak kullanma konusunda yönlendirir.

BİLGİ İŞLE ME KURAMI

BİLİŞSEL YÜK KURAMI Bu kuram; yeni bilgilerle baş etme konusunda sınırlı kapasiteye sahip olan kısa süreli bir belleğe sahip olduğumuzu öne sürmektedir. Bilişsel yükü, kısa süreli bellekte aynı anda gerçekleştirdiğimiz ve dikkat gerektiren zihinsel etkinliklerin tümü olarak tanımlayabiliriz.

BİLİŞSEL YÜK KURAMI Bilişsel yük kuramı öğretim tasarımcılarını, kısa süreli bellekteki yüklenme ile baş etmede ve şema yaratma / otomatikleştirme sürecini kolaylaştırmada işe koşulacak birtakım teknikler sunmaktadır. Her ne kadar şemalar uzun süreli bellekte yer alsa da oluşmaları için geçecekleri dar boğaz kısa süreli bellektir.

BİLİŞSEL YÜK KURAMI Bilişsel Yük Kuramı’nda üç tür bilişsel yük bulunmaktadır. Bu üç bilişsel yükün toplamı mevcut bellek kapasitesini aştığı zaman öğrenmenin gerçekleşmesi olanaklı değildir. Asıl / Kendine özgü bilişsel yük Konu dışı bilişsel yük İlgili / Etkili bilişsel yük

ASIL BİLİŞSEL YÜK Asıl bilişsel yük ; materyalin sahip olduğu karmaşıklık düzeyidir ve materyali işlemek için gerekli şema bileşenleri/ögeleri arasındaki etkileşimin oranıyla ölçülür.

KONU DIŞI BİLİŞSEL YÜK Konu dışı bilişsel yük; Karmaşık bir tasarım sunarak öğrenciyi gereksiz yere yormaktır. Şema yaratımı ve otomatikleştirme sürecini olumsuz yönde etkilemektedir.

ETKİLİ BİLİŞSEL YÜK Etkili bilişsel yük; materyali anlamlandırmak için harcanması gereken bilişsel çabadır ve bu çaba konuya yönelik güdülenmeyle doğrudan Konu dışı bilişsel yük ilişkilidir. öğrenmeyi olumsuz yönde etkilerken etkili bilişsel yük öğrenmeye katkıda bulunmaktadır. Etkili bilişsel yükü artırmak için; öğrenenlerin dikkatini şema oluşturmayı ve otomatikleştirmeyi kolaylaştıracak etkinliklere yöneltmek gerekir.

Çoklu Ortam Tasarımına İlişkin Bilişsel Yük Kuramı İlkeleri Çözülmüş Örnek etkisi Bölünmüş Dikkat etkisi Çoklu Kanal etkisi Gereksizlik etkisi Uzmanlığın ters tepme etkisi Rehberliği azaltma etkisi Hayal gücü etkisi Öge / Bileşen etkileşimi etkisi Yalıtılmış etkileşimli ögeler etkisi

1 - Çözülmüş Örnek Etkisi Problemin potansiyel çözüm yolları ve tamamen çözülmüş halini gören öğrenciler, Kuramsal bilgiyi aldıktan sonra problem ile başa bırakılarak kendi çözüm yollarını üretmeleri beklenen öğrencilerden çok daha başarılı olmaktadır.

2 – Bölünmüş Dikkat Etkisi Çözümü verilen geometri sorusunun verileri şekilden ayrı bir tarafta Çözümü verilen geometri sorusunun verileri şekil üzerinde gösterilmiş

3 – Çoklu Kanal Etkisi Bilgi kaynağı olarak kullanılan çoklu ortam ögeleri birbirinden ayrı sunulduğu zaman materyali anlamak zorlaşıyorsa bu ögeler bütünleşik bir biçimde sunulmalı, beraberce verilmelidir.

4 – Gereksizlik Etkisi

5 – Uzmanlığın Ters Tepme Etkisi Başlangıç düzeyindeki öğrenciler için etkili olduğu kanıtlanmış bir tasarımın öğrencilerin uzmanlık düzeyi arttıkça etkisini yitirmeye başlamasıdır.

6 – Rehberliği Azaltma Etkisi Başlangıç düzeyindeki öğrencilere öncelikle çözülmüş örnekler verilmesi, uzmanlık düzeyleri arttıkça çözümün sadece bir kısmının yer aldığı tamamlama problemleri verilmesi, uzmanlık düzeyleri daha da arttıkça tam anlamıyla bir problem verilmesi şeklinde betimlenebilir (Renkl ve Atkinson, 2003).

7 – Hayal Gücü Etkisi Özellikle ileri düzeydeki öğrencilerden, bir sorunun çözümüne ilişkin yollarıönce hayal dünyalarında canlandırmaları istendiğinde, bu problemi doğrudan çözdüklerinde yaşadıklarından daha verimli bir öğrenmenin gerçekleşmesidir(Leahy. ve Sweller, 2004, 2005)

8 – Öge/Bileşen Etkisi Öğretim tasarımının ham maddesi karmaşık, zor, yüksek öge etkileşimli öğrenme materyalleri olduğu zaman, bilişsel yük etkilerinin yaşamsal önemi olduğu daha iyi anlaşılmaktadır(Sweller, 2008).

9 – Yalıtılmış Etkileşimli Ögeler Etkisi Media Metin İşitsel Duyuşsal Çoklu Ortam Resim Öge etkileşimi çok yüksek olan materyalleri öğretirken, anlamayı tehlikeye sokmak pahasına bireysel ögelere diğer ögelerden yalıtılmış bir biçimde odaklanılmasını, daha sonra da öğretilen bu ögeler arasındaki ilişkilere vurgu yapılmasını önermektedir.

SONUÇ Asıl Bilişsel Yük ile Başa Çıkma İlkeleri Konu Dışı Bilişsel Yükü Azaltma İlkeleri Etkili Bilişsel Yükü İstenen Düzeyde tutma İlkeleri • Konuyu kullanıcı tarafından takip edilebilecek parçalara bölme • Öğrenme ilgili olmayan çoklu ortamları eleme • Yalnızca sözcükler yerine sözcüklerle birlikte resimlerden yararlanma • Temel kavramlar hakkında öğrencilere • Görsel-ses-altyazı üçlemesi yerine ön bilgiler verme görsel-ses ikilemesine başvurma • Resmi bir dil yerine günlük sohbet dili kullanma • Animasyonların yanında altyazı yerine sesli anlatım kullanma • Mekanik bir ses tonu yerine insan sesi kullanma • Öğrenciye materyalin örgütlenmiş biçimine ve yapısına ilişkin ipuçları sunma • Tasarımda birbiriyle ilgili resim ve metinleri birbirine yakın yerleştirme • Birbiriyle ilişkili resim ve metinleri arkaya verme yerine aynı anda verme • Öğreticinin resmini tasarım ekranında bulundurmama