Birinchi va ikkinchi signal sistemalari Birinchi va ikkinchi

Birinchi va ikkinchi signal sistemalari.

Birinchi va ikkinchi signal sistemasi. 1. Signal sistemasi haqida tushuncha. 2. Signal sistemaning rivojlanish etapi. 3. Ikkita signal sistemaning bogliqligi. 4. Ikkinchi signal sistemaning buzilishi.

Oliy nerv faoliyati to’g’risidagi talimot ikkinchi sig nal tizimining faoliyat ko’rsatish qonuniyatlarini aniqlash imkoniyatini berdi. Asosan bu qonuniyatlarning ikkala sig nallar tizimi uchun bir ekanligi ko’rsatildi. Bolalarda tovush yoki yorug’lik shartli signaliga, masalan, qo’ngiroq tovushiga yoki qizil lampa yoqilishiga shartli refleks hosil qilinganidan so’ng, qo’ngiroq yoki qizil lampa so’zlarining o’zi (avval shartsiz tasirotlar bilan biron marta ham mustaxkamlanmagan bo’lsada) shartli refleksni paydo qiladi.

Gap shundaki, tajribalardan ancha oldin, bolaning tili chiqayotgan vaqtida miya po’stlog’idagi nutq markazi va turli jismlardan kela digan signallarni qabul qiluvchi markazlar o’rtasida mus taxkambog’lanishlar hosil bo’lgan. Shular tufayli, nutq markazlari vaqtinchalik aloqalarning yuzaga chiqishida ish tiroketadi. Yuqorida keltirilgan tajribalarda elektiv yoyilish hodisasini ko’ramiz. Bu hodisa qo’zg’alishning birinchi signal tizimi markazlaridan ikkinchi signal ti zimi markazlariga va aksincha, ikkinchi signal tizimi markazlaridan birinchi signal tizimi markazlariga yoyilishidan iborat.

Odam so’zni bitta tovush yoki tovushlar majmuasi (tovush signali) sifatida emas, balki ma’lum mazmun sifatida qabul qiladi, so’zning manosini idrok etadi. Masalan, «alanga» s o’ziga shartli refleks vujudga keltirilgan. Agar shartli refleksni paydo qilish vaqtida «alanga» o’rniga uning sinonimi «olov» s o’zi ishlatilsa, bu so’z ham ijobiy natija beradi.

Tahsil olish jarayonida o’quv va yo’z uv markazlari va miya po’stlog’ining boshqa markazlari o’rtasida ham aloqa o’rnatiladi. Shu tufayli, qo’ng’iroq tovushiga shartli refleks vujudga keltirilgandan keyin, odamga «qo’ng’iroq» so’zi yozilgan qo’go’z ko’rsatilsa, shartli reflector reaksiya paydo bo’ladi.

Birinchi va ikkinchi signal tizimlarini biridan ajratib bo’lmaydi. Odamning barcha tuygulari, idroki, tasavvuri so’z bilan ifodalanadi. Binobarin, birinchi signal tizimida tashqi dunyodagi jism va hodisalar paydo qilgan qo’zg’alish ikkinchi signal tizimiga o’tkaziladi. Birinchi signal tizimini ikkinchi signal tizimi bilan bog’lanmagan xolda faollik ko’rsatishini faqat tili chiqmagan bolalardagina kuzatish mumkin. Xar qanday o’qish o’qitish, xar qanday ijodiy faoliyat ikkinchi signal tizi mini taraqqiy ettiradi, takomillashtiradi.

Signal sistema haqida tushuncha. Signal sistema bu shartli reflekslarni tashqi olam bilan bogliqligi, keyinchalik oliy nerv faoliyatini rivojlanishiga asos bo`ladi. Malum vaqt davomida bilimlar ham birinchi va ikkinchi signal sistemasini keltirib chiqaradi.

Ikkinchi signal sistemasi yuqori tezlikdagi irrodatsiyaga ega. Tez tormоzlanish va hayajonlanishni tez paydo bolishiga olib keladi.

Signal sistemalarini paydo bo`lish davrlari Vujudga kelishni 1 oylaridan. Qozgatuvchining javob reksiyasiga tasir etishi orqali. Umrini 2 yarmida sozlashuv qozgatuvchining javob reaksiyasiga tasiri orqali. Umrini 2 yilida qozgatuvchi reaksiyaga tasir qiladi. Sozlashuv qozgatuvchida sozlashuv, javob reaksiyasi borligi bolani tushunishi va javob qaytarishidan seziladi.

Nutqning rivojlanishi Qichqirish ya`ni yig`lash bolaning nafas olishining boshlangani ko`rinadi. Bolaning hayotining dastlabki oyida sovuq, og`riq, ochlik va boshqalarga yig`i, qichqiriq bilan javob beradi. 5 – 6 oyidan boshlab bola eshitayotgan so`zlaridan urug`li bo`g`inlarni ajratadi va taqlid qilish, qaytarish orqali ularni mustahkamlaydi.

Ikkinchi signal tizimi markazlari 1. So‘z bo ‘g‘inlarining harakat analizatori o‘zagi pastki peshona pushtasining orqa qismida (44 - soha, Brok pushtasi) joylashgan bo‘lib, harakat markazining pastki qismiga yaqin turadi. Bu yerda so‘z bo‘g‘ini, so‘zlarni hosil qilishda ishtirok etadigan lab, til, hiqildoq mushaklaridan keladigan qo‘zg‘alishlar tahlil qilinadi. Bu markaz jarohatlanganda odam har xil tovushlar chiqaradi, ammo ulardan so‘z hosil qila olmaydi. Buni harakat afaziyasi deyiladi. 44 sohaning oldida 45 soha joylashgan bo‘lib, u jarohatlanganda odam so‘zlardan gap tuza olmaydi. Buni agramatizm deyiladi.

2. Og‘zaki so‘zlashning eshituv analizatori o‘zagi eshituv a’zosi bilan bog‘liq bo‘lgani uchun, eshituv analizatoriga yaqin joyda, yuqori chakka pushtasining orqa qismida (42 - soha, Verneke markazi) joylashgan. Bu markaz yordamida odam so‘zlash vaqtida tovush past balandligini tartibga solib turadi va boshqa odamni tushinadi. Agar u jarohatlansa odamning tovushni eshitish qobiliyati yo‘qolmagan holda, so‘zlarni tushinish qobiliyati yo‘qoladi. Buni so‘z soqovligi yoki sensor afaziya deyiladi.

3. Odam o‘z taraqqiyotida faqat so‘zlashni emas, balki yozishni ham o‘rgangan. Harflarni yozish qo‘lning ma’lum bir harakatini talab qiladi, bu esa umumiy harakat analizatori bilan bog‘liq. Shuning uchun yozma so‘zning harakat analizatori o‘zagi o‘rta peshona pushtasining orqa qismida markaz oldi pushtaga yaqin joylashgan. Bu analizatorning faoliyati qo‘lni ma’lum bir maqsad bilan qilinadigan harakati markazi (40 - soha gyrus supramarginalis) bilan bog‘langan. U markaz jarohatlanganda umumiy harakat yo‘qolmaydi, ammo qo‘lning harflarni yoki shakllarni yozaoladigan nozik harakatlari yo‘qoladi. Bu holatni agrafiya deyiladi.

4. Yozma so‘zning ko‘ruv analizatori o‘zagi pastki tepa bo‘lagida (gyrus angularis 39 soha) joylashgan bo‘lib, ko‘ruv analizatori bilan bevosita bog‘liq. Bu markaz jarohatlanganda, odamni ko‘rish qobiliyati yo‘qolmagan holda, o‘qish qobiliyati yo‘qoladi. Bu holni alektsiya deyiladi. Odamning ikkinchi signal sistemasi markazlari ikkala yarimsharda bo‘ladi, lekin bir tomonda ko‘proq taraqqiy etgan (o‘naqaylarda chap tomonda, chapaqaylarda o‘ng tomonda) bo‘ladi.

Birinchi signal sistema – Asosiy qozgatuvchining reflekslar ko`mpleksi. Misol uchun: yoruglik, tovush va boshqalar. Spesefik retseptorlar hisobiga amalga oshiruvchi, hayotiylikni aniq obrazlarda qabul qiladi. Bu signal sistema sezgida juda katta rol oynaydi, katta yarim sharlarni qozgatadi va sozlashuv dvigeteliga tasir etadi.

Dastlabki so`zlari “BA”, “PA”, “MA” kabi bo`g`inlar ko`proq talaffuz qiladi. So`ngra 8 – 9 oylarida (normal rivojlanish jarayoni) nutqning harakat va sensor markazlari (Broka va Vernika markazlari) rivojlana boshlaydi.

Markaziy nutq apparati

Nutq apparatining tuzilishi Markaziy Periferik Broka (nutq eshituv) Ovoz bo`limi Vernika ( nutq ko`ruv) Nutq harakat Artikulatsion bo`lim Nafas bo`limi

Ikkinchi signal sitemaning buzilishi. Ikkinchi signal sistemasining eng kop uchraydigan muamollari: Ø Agnaziyu Ø Afaziyu Ø Agrafiyu Ø Amneziyu

Agnaziyu. Sozlarni tanish hususiyatlari yoqolishi. Bu 2 ga bo`linadi: v. Ko`rish. v. Eshitish. Korish agnezyasi ensa sohasi qatiq shikast yeganda hosil bo`ladi. Eshitish esa katta yarim sharini chakka sohasi shikastalnganda kelib chiqadi.

Alaliya – (grekcha a – yo`q, laliya – nutq, gapiraman) umumiy nutq rivojlanishining kattagina kamchiligi, fiziologik eshitish qobiliyati saqlangan holda gapira olmaslik, soqov bo`lish. Bu nuqson bosh miyaning chap yarim sharidagi nutqni idora etuvchi zonalarning jarohatlanishi, nutqning batamon yo`qligi yoki uning kam taraqqiy etganligi bilan harakterlanadi.

So`zlashishni buzilishi. Inson bu holda hato gapira olmaydi yoki uni tushunish va gapirishi buziladi (garchi bu artikulyatsiya buzilishi bolmasa ham) Afaziya (grekcha a – yo`q, fazis – ovoz, nutq) – ovoz chiqmasligi, gapira olmaslikdan iborat nutq buzilishidir. Bu nuqson markaziy nerv sistemasi nutqni idora etuvchi zonalarning zararlanishi natijasida vujudga keladi.

Dizartriya markaziy va pereferik nerv sistemasining orgonik kasalliklari natijasida artikulyatsiya mushaklarining falajlanishi tufayli tovushlar taffuzi va ovozning buzilishi kuzatiladi. Dizartriya lotincha aynish – buzilish ma`nosini bildiruvchi “dis” yuklamasi, atron – biriktirish, ulash degan so`zdan olingan bo`lib, ma`noli, ravon nutqning buzilishi degan ma`nolarni bildiradi.

Agrafiya. Bu yozishni unitib qoyishga olib keladi, garchi qol va barmoqlar harakari avvalgidek yaxshi bolsa ham. Tilni buzilishiga odatda bosh miyani chekke qismlarida shikasltanishlar sabab boladi.

Amneziya. So`zlarni esdan chiqishi, qisqa yoki butunlay hotirani yoqotish, jismoniy travmadan kelib chiqadi, psixologik travma, turli dorilar ichish tasirida kelib chiqadi. Amneziya 2 ga bo`linadi: v. Antergrad amneziya bu anch yillardagi travmani asoratidan kelib chiqadi. v. Retrograd – yaqin otmishda olingan travma asorati. ! Bazi kasallarda buning ikki turi ham mavjud boladi.

Ikkala signal sistemaning biriga bogliqligi. Tabiy tuzilish belgisi qaysi obyektda joylashganligi bilan tushunlmaydi. Ana shu jarayon, predmet, hayol boshqa til va boshqa emotsiyalar bilan aytilishi mumkin. Sozlashuv sistemasi oz ichiga 2 ta tarkibni oladi: semantik (mazmun) va fiziologik (eshitish va sozlashish harf va sozlarni yozish). Soz yordamida birinchi signal sistemasiga sezgini tushuntirish amalga oshiriladi, ikkinchi signal sistemaga taqdim etiladi.