BCEKLERN DI YAPISI MORFOLOJS HEXAPODA INSECTA S I

BÖCEKLERİN DIŞ YAPISI (MORFOLOJİSİ)

HEXAPODA (INSECTA) S I N I F I

BÖCEKLERDE DERİ Bir takım segment’lere ayrılmış olan böcek vücudunun dış tarafı integument adını alan deri ve bunun özellikle ergin böceklerde yer ufak ya da büyük levhacıklar (Sclerite) halinde kitinleşmesiyle sert bir durum olan dış iskeletle kaplanmıştır.

BÖCEK DERİSİ (=İNTEGÜMENT=KÜTİKÜLA) Üç bölümden oluşur 1. KÜTİKÜLA: Kitin maddesinden yapılmıştır A. Epicuticula: Kitinsiz su geçirmeyen mumlu bir tabakadır. B. Exocuticula C. Endocuticula 2. HİPODERMİS (EPİDERMİS) 3. BAZAL MEMBRAN (ASAL ZAR) Deri değiştirme: Kıtın kutıkula tamamiyle tesekkül etmiş halde iken genişlemeye müsait değildir. Bu sebeple bütün arthropod’lar büyümenin devamı süresince, zaman deri değişimi yaparlar.

İÇ ÇIKINTILAR KASLARIN BAĞLANMA YERİ VE DIŞ İSKLETİN DAYANIKLILIĞININ ARTMASINA YARAR LEVHA ŞEKLİNDEKİLER= APODEMA DİKEN (PARMAK) ŞEKLİNDEKİLER= APOPHYSIS

Böceklerde genel vücut bölümleri Böcek vücudu genel olarak üç bölüme ayrılmaktadır. Bunlar baş (6 segmentin kaynaşmış hali), thorax (3 segment) ve abdomen (embriyo döneminde 12 segment, fakat daha sonraki evrelerde genel olarak 11 segmentli)` dir.

Böcek başı (Cephalo) s s s Böcek vücudu embriyo döneminde 21 segmentten meydana gelmiştir Baş 6 adet segmentten oluşmuştur ve kapalı bir kutu halinde, sağlam yapılıdır. Baş genel olarak thorax’ın ön tarafında yer almıştır. Fakat bazı familyalarda (Bostrychidae ve Scolytidae (Coleoptera) baş alt tarafda yer almıştır. Üstten bakılınca görülmemektedir. Baş bazı böceklerde (Curculionidae: Coleoptera) ileriye doğru hortum şeklinde uzamış durumdadır. Baş, baş ekseni vücut eksenine dik ise hypognathous; baş ekseni vücut ekseni ile aynı doğrultuda ise prognathous olarak isimlendirilmektedir.

Antenler İp gibi anten Carabidae-Col Dirsekli anten. Apidae. Hym İnci gibi anten. Rhysodidae-Col. Pieridae Ucu kıllı anten. Tachinidae. Diptera Yelpaze gibi anten. Scarabaeidae. Coleoptera

Dirsekli anten (Apis mellifera) Dişli anten (Elateridae: Col. )

Fırça gibi anten (Culicidae: Dip. ) İki çift taraklı anten (Saturniidae)

İp gibi anten (Carabidae) Kıl gibi anten (Tettigoniidae)

Tarak gibi anten (Anobiidae) Sopa gibi anten (Argidae: Hym. )

Ucu topuzlu anten (Pieridae) Ucu kıllı anten (Calliphoridae: Dip. )

Yelpaze gibi anten (Scarabaeidae) Çift taraklı anten (Lymantriidae)Lepidoptera Lymantria dispar

Çiğneyici ağız (ısırıcı kemirici): Esas tiptir. Bu tipe örnek olarak Orthoptera ve Coleoptera takımına bağlı böcekler ile ergin ağız yapısı sokucu-emici olmayan takımların larvalarını gösterebiliriz. Daha pek çok böcek takımlarında ağız bu şekilde yapılmıştır.

s Çiğneyici ağız: Orthoptera ve Coleoptera, ayrıca ergin ağız yapısı sokucu-emici olmayan takımların larvalarında görülür (Neuroptera, Thysanura) Labrum-üst dudak 1 cift Mandibula 1. Maxilla (1 cift) 2. Maxilla (Labium) (1 cift)

Çiğneyici ağız parçaları Labrum 1. Maxilla Hypopharynx Mandible Labium (2. Maxilla)

Emici ağız (Kelebekler (Lepidoptera)) Labial palp 1. Maxilla Mx

Emici agiz (Kelebekler (Lepidoptera))

Sokucu-emici

6 igneli sokucu emici agız (sivrisinek) Mxp Lbr Mnd Hyp 1. Mx Labium Mx Md Lb La

4 igneli sokucu emici ağız Hemiptera(Heteroptera ve Homoptera)

İki iğneli sokucu-emici ağız (karasinek) Mxp Lb La Lb Hy La

Yalayıcı-emici ağız (arılar)

THORAX

Bacaklar Pretarsus femur coxa tibia trochanter tarsus

Femur Tibia Pretarsus Trochanter Coxa Tarsus

Bacakların genel yapıları yukarıda bildirildiği gibi olmakla beraber, gördükleri fonksiyona göre şeklen değişmelere uğramışlardır. Bu değişmeler özellikle birinci ve üçüncü çift bacaklarda görülür.

1. Çift bacağın değişmesi sonucu meydana gelen bacak tipleri q. Kazıcı bacak: Gryllotalpa gryllotalpa (Orthoptera), Scarabaeidae (Coleoptera) q. Yakalayıcı bacak: Mantis religiosa (Mantidae: Orthoptera) qÇengelli bacak: Sularda yaşayan Hemipterlerde (Belostomatidae) q. Tutucu bacak: Dytiscidae (Coleoptera) q. Temizleyici bacak: Vanessa (Nymphalidae: Lepidoptera)

3. Çift bacağın değişmesi sonucu meydana gelen bacak tipleri q. Sıçrayıcı bacak: Acrididae, Tettigoniidae, Gryllidae (Orthoptera), Chrysomelidae (Col. ), Psyllidae (Homoptera) q. Yüzücü bacak: Dytiscidae (Col. ), Belostomatidae (Hemiptera) q. Toplayıcı bacak: Apis mellifera (Apidae: Hym. ) q. Koşucu bacak: Blattidae (Orth. ), Cicindelidae (Col. )

Kanatlar: s Thorax’ta sadece 2. ve 3. segmentinden birer olmak üzere 2 çift kanat bulunmaktadır. s Deri uzantısıdır. s İki deri uzantısı arasında kanat damarları bulunur. s Damarlar içerisinde tracheae boşluğu, vücut sıvısı ve sinir kolları bulunur. s Apterygota alt sınıfında primer olarak yoktur. s Pterygota alt sınıfında kanat bulunur. s Kanatlar dıştan görülebiliyorsa – Exopterygota (hemimetabol olan Orth. , (Heterop. , Homop. )=Hemiptera) s Kanatlar dıştan görülemiyorsa – Endopterygota (Holometabol olan Lep. , Dip. , Col. )

Apterygota Exopterygota Endopterygota

Apterygota (kanatsız böcekler)

Exopterygot’lar yumurta Kanatlı ergin 1. Dönem nimf kanatcıklar Son Dönem nimf Exopterygotlarda gelişme dönemleri Cockroach Lygaeid bug Locust

Exopterygot’lar

Endopterygot’lar Yumurta 1. Dönem larva Pupa Son Dönem larva Endopterygotlarda gelişme dönemleri Kanatlı ergin Fire ant Wasp Bluebottle Oleander hawkmoth

Kanadın yapısı Boyuna damarlar s Costa s Subcosta (Sc) s Radius (R) s Media (M) s Cubitus (Cu) s Anal (A) Enine damarlar s Humeral (h) s Radio-medial (r-m) s Medio-cubital (m-cu) Jugal lob Anal lob

Kanatların hareketleri, böceklerde genel olarak, pasif şekildedir; yani kanatları thorax segmentlerindeki dikine ve boyuna kasların kasılma ve uzamaları sonucu olarak bu segmentlerin hafif yassılaşıp kabarması ile aşağı yukarı hareket ederler. Odonata takımında ise kanat hareketi aktiftir; yani, kanatları oynatmak için bunların tabanında özel kaslar vardır. Böcekler kanatlarının iki çiftini birlikte hareket ettirirler. Bu hareket aşağı ve yukarı olmak üzeredir; uçuş sırasında kanatlar havada bir 8 şekli çizer. Kanat hareketi:

q. Odonata: Her iki çift kanat zar gibidir, çok sayıda enine ve boyuna damar bulunur, bazı kitinimsi bölgeler bulunur q. Orthoptera: Üst kanatlar hafif kitinleşmiş ve parşömenimsi yapıda, alt kanatlar zar şeklinde ve bol damarlı. q. Dermaptera: 1. çift kanatlar kısa, ikinci çift kanatlar yelpaze şeklindedir. q. Thysanoptera: Kanat ince uzun, az damarlı ve etrafı saçaklı. q. Heteroptera: Üst kanadın dip kısmı kitinleşmiş, alt kanat zar şeklindedir. q. Homoptera: İki çift kanatta zar şeklinde, yada 1. çift kanatlar derimsi yapıdadır. q. Neuroptera: Kanatlarda pek çok enine ve boyuna damar bulunmaktadır. q. Coleoptera: 1. çift kanatlar sert ve kalın (elytra), alt kanatlar ise zar şeklindedir. q. Lepidoptera: Kanatlar zar şeklinde ve üzeri pullarla kaplıdır. q. Diptera: Birinci çift kanatlar zar şeklinde ve ikinci çift kanatlar körelmiş ve halter adını almıştır. q. Hymenoptera: Her iki çift kanatta zar gibi ve bir takım kapalı hücre oluşturan az sayıda damar bulunur.

Böceklerde uçuş s s Kanatların her iki cifti de birlikte asağı ve yukarı hareket ettirilir. Uçuş sırasında kanatlar havada 8 şekli çizmektedir. Uçuş yönü, coleopterlerde elytra, hymenopterlerde abdomen, orthopterlerde art bacaklar ve dipterlerde halterler düzenler. Uçuş hızı füze vücutlu kelebeklerde (Lepidoptera) saatte 50 km civarındadır.

ABDOMEN

Abdomen

abdomen Spiracle Tergum Cercus Ovipositor Pleural membrane Sternum