Ba Virs ve Viroid Hastalklar lkemizde balarda hastala

Bağ Virüs ve Viroid Hastalıkları

Ülkemizde bağlarda hastalığa neden olan virüsler; - Grapevine fanleaf virus (GFLV), Grapevine fleck virus (GFk. V), Grapevine leafroll-associated virus 1 -2 -3 -4 -5 -7 -9 (GLRa. Vs), Grapevine virus A (GVA), Grapevine virus B (GVB), Grapevine deformation virus (GDef. V), Grapevine rupestris stem pitting-associated virus (GRSPa. V), Grapevine Pinot gris virus (GPGV)

Grapevine fanleaf virus (GFLV) Asma kısa boğum virüsü; yelpaze yapraklılık • İlk defa Avusturya’da asma (Vitis vinifera)’da tespit edilmiştir. • Virüs Comoviridae familyası, Nepovirus cinsinde yer alır (Nematodla taşınan polihedral virüs). • 30 nm çapında izometrik şekilli 2 partiküle sahiptir. • Genomu iki parçadan oluşur ve tek sarmal RNA içermektedir. Nepovirüs partikülleri Genom yapısı

• Nepovirüs’ ler, ‘pozitif sense’ tek sarmal RNA’ya sahiptir. Birisi büyük (RNA-1), diğeri daha küçük (RNA-2) 2 genomik RNA’ dan oluşmaktadır. Genom organizasyonu Çizelge 1: RNA 1 ve RNA 2’ nin sorumlu olduğu özelliklerden bazıları RNA 1 RNA 2 Konukçu dizisi belirleyicilerini Protein kılıfını Simptomlarını Serolojik olayları Tohumla belirler. taşınma özelliklerini Vektör nematodlarla özelleşmeyi belirler.

• Tüm Dünya’da bağ yetiştirilen alanlarda yaygın bir virüstür. • GFLV, ülkemizde Adana, Mersin, Kahramanmaraş, Manisa, İzmir, Ankara, Gaziantep, Şanlıurfa, Konya, Karaman, Nevşehir, Edirne dahil birçok il ve bölgede tespit edilmiştir. • Özellikle ‘’Amerikan asma anaçlarının’’ anaç olarak kullanıldığı bölgelerde sorun oluşturmaktadır. Konukçuları: Bütün V. vinifera ve Amerikan asma türleri ile bunların melezleri konukçusudur. - Virüsün asma dışında odunsu konukçusu bilinmemektedir.

Belirtileri Yapraklarda Sarılık ve damar bantlaşması,

-Yelpaze yaprak görünümü, - Şekil bozuklukları, - Yaprak asimetrisinde bozulma, - Yaprakta diş sayısında artış, - Yaprak deformasyonu ile birlikte sarı benekler oluşabilir

• Sürgünler - anormal dallanır; boğum aralarında kısalma, yassılaşma ve zigzag gelişmeler görülür.

Salkım • Salkım sayısı azalır ve salkımlar küçülür, • meyve tutumunda azalma, • irili ufaklı tane tutumu ve • düzensiz olgunlaşma görülür.

- Hassas çeşitlerde geriye doğru ölüm görülür. - Verim kaybı % 80’e ulaşabilir. - Bitkinin soğuğa dayanıklılığı azalır.

Taşınması • Virüs bulaşık kalemler ve anaçlar ile taşınır. • Doğada ise iki nematod türü taşınmasında rol oynar. Bu türler; Xiphinema index ve X. italiae’ dir. Xiphinema- Virüsün nematod bünyesinde bulunduğu yer odontophore ve esophagus kısmıdır. Xiphinema styleti ( 60 - 250 nm )

• Nepovirüs ve Tobravirüs partikülleri hem larva, hem de ergin nematod bireyleri tarafından taşınabilmektedir. • Nematodlar virüsleri semi-persistent olarak taşımaktadır.

• Vektör virüsü 15 dakikadan daha az bir sürede beslenme sonucunda kazanır ve 9 aya kadar tekrar enfekteli bitkide beslenmeksizin nematod bünyesinde bulunur. • Virüs nematod bünyesinde çoğalmaz, ayrıca nematodun yaşam döngüsü sırasında gömlek değiştirme esnasında virüs nematod bünyesinden kaybolur. Ancak bitki köklerinde diğer gelişme dönemlerinin enfekteli bitkilerde beslenmesi sonucunda virüs tekrar kazanılır. • Asma bitkisi kesilip imha edilse bile kök bölgesinde nemetod virüsün 5 yıla kadar kalmasında etkili olur. • Laboratuvarda mekanik inokulasyon yöntemiyle bitki öz suyu ile taşınabilir. • Chenopodium amaranticolor, C. quinoa ve soya (Glycine max)’ da tohumla taşınma özelliğindedir. • Uzun mesafelere virüsün yayılması bulaşık bitki materyallerinin transferi ile olur.

Kontrolü • Hastalıksız üretim materyali kullanmak. • Dayanıklı çeşit. Özellikle toprak kökenli bir virüs olduğu için dayanıklı asma anaçlarının kulanılması. • Nematod vektörler ile mücadele

Grapevine leaf roll virus (GLRa. V) Grapevine leafroll-associated viruses (GLRa. Vs) Asma yaprak kıvırcıklık hastalığı • Asmada Yaprak kıvırcıklık hastalığı birden fazla virüsün yer aldığı kompleks bir hastalıktır. Şu ana kadar bu hastalıkla ilgili 11 ayrı varyantının olduğu belirlenmiştir. Bunlar su şekilde adlandırılır. GLRa. V-1, GLRa. V-2, GLRa. V-3, …, GLRa. V-9, GLRa. V-Pro, GLRa. V-De). • Bunlardan; dört tanesinin (GLRa. V-1, -2, -3 ve -7) hastalık etmeni olduğu deneysel olarak da kanıtlanmıştır. • Bunlardan sadece GLRa. V-2 Closterovirus cinsine, diğerleri ise Ampelovirus cinsine dahil olup vasküler (floem) dokuda bulunurlar. • GLRa. V enfekteli bağlarda genellikle karışık olarak bulunurlar. Dünya’da bağlarda en yaygın olarak sırasıyla GLRa. V-3, GLRa. V-2 ve GLRa. V-4 takip etmektedir. • Ayrıca, GLRa. V diğer virüs grupları ile de karışık bulunabilmektedir.

Belirtileri • Bağ Yaprak Kıvrılma Hastalığı (BYKH), oldukça karmaşık bir hastalık grubudur. Çünkü, hastalığın simptomları çeşitler bazında oldukça değişmektedir ve hastalığı sadece gözleme dayalı olarak tanılamak oldukça zordur. • Genel olarak, simptomlar renkli üzüm çeşitlerinde beyaz çeşitlere oranla daha dramatiktir. Enfekteli bağlar, tipik simptomlarını geç Temmuz veya erken Ağustos dönemlerine kadar göstermezler. Hastalığın belirtileri en iyi şekilde büyüme mevsiminin sonuna doğru görülebilmektedir.

• Yapraklarda damarlar arası bölge kırmızı veya kırmızı-mor renk almakta, ana damar yeşil kalmaktadır. İlerleyen safhalarda hastalığa özgün ismini veren simptomlardan yaprağın kenarlarının aşağı içe doğru kıvrılması belirtileri gelişmektedir.

• Beyaz renkli çeşitlerde, sezonun sonuna doğru enfekteli yapraklar genel bir sararma gösterebilirler. Bazı durumlarda, yaprak kenarları sezon sonuna doğru aşağı doğru kıvrılırlar.

• Yaprak kıvırcıklığı virüsü Amerikan anaçlarında latent olarak bulunabilir. Birçok ülkeye bu anaçlar vasıtasıyla yayılmıştır. • Enfekteli asmaların floem dokusu dejenere olur. Parankima ile floem iletim dokuları nekroze olur ve asma büyüyemez. Virüs meyve verimini % 10 - 70 oranında azaltabildiği gibi, şeker oranını da düşürür. • Asmada kök gelişimi durur ve asma dondan çok zarar görür. Kardinal ve Emperor gibi çeşitler çok zarar görür, pazar değeri kalmaz.

Çağlayan ve ark. (2014; 2016) nar ağaçlarında gözlenen virüs benzeri simptomların gerek serolojik, gerekse moleküler yöntemlerle GLRa. V-1 ile ilişkisini ilk kez ortaya koymuştur. Kloroz ve yaprak deformasyonu Damar açılmaları

Taşınması • Bağ yaprak kıvrılma hastalığının enfekteli bağlardan sağlıklı bağlara fiziksel temas veya tohumla yayılması mümkün değildir. • Bilinen hiçbir yaprak kıvrılma virüsü için, ne kültür bitkisi ne de yabancı ot alternatif konukçu değildir. • Hastalığın bilinen en temel yayılma şekli, yeni bir bağ tesis edilirken veya kurulmuş bir bağda, enfekteli bitki materyali kullanmaktır. Bağların çok yıllık olmasından dolayı, enfekteli bir bitki, daha sonra vejetatif çoğaltım materyali olarak kullanıldığında virüs için sürekli bir enfeksiyon kaynağı durumundadır. • GLRa. Vs genellikle bir bağdan diğer bağa mekanik olarak taşınmazlar. Bu durum bir tek GLRa. V-2 için geçerli değildir. GLRa. V-2 mekanik inokulasyonla otsu indikatörlerden Nicotiana benthamiana’ya taşınabilmektedir.

Taşınması • Doğada aşı yoluyla; unlu ve kabuklu bitler ile semi-persistent şekilde taşınır. Diğer böcek vektörlere göre unlu bitlerin daha az hareketli olmalarından dolayı, virüsleri yaymakta etkin virüs vektörleri arasında yer almamaktadır. Erginleri de nimflere göre daha az hareketlidir. Virüs hastalıkları, sağlıklı bitkilere nimflerle veya virüslü erginlerin rüzgar vasıtası ile konukçulara taşınması ile bulaşır. • Ayrıca, karıncalar da unlu bitleri taşıyarak virüsün yayılmasına dolaylı da olsa hizmet etmektedir. • Virüsler unlu bitlerde çoğalmamaktadır.

• Taşınmada doğada etkili türler: • Pseudococcus longispinus (GLRa. V-5), Planococcus ficus (GLRa. V-3). • Avrupa meyve kabuklu biti (Parthenolecanium corni) (GLRa. V-1 ve GLRa. V-3). • Pamuklu akçaağaç kabuklu biti (Pulviniaria innumerabilis) (GLRa. V-3). • Ayrıca, bağ içindeki omcadan omcaya küskütle taşınabilmektedir. Pseudococcus longispinus Planococcus ficus

Kontrolü • Sağlıklı asma üretimi için, virüssüz ve sağlıklı asmalardan aşı kalemi ve üretim materyali temin edilmelidir. • Ayrıca kullanılacak Amerikan anacı ile üzüm çeşidi asmalarının virüs yönünden endekslenmiş temiz fertlerinden üretilmesi gerekmektedir. • Hastalıklı anaç ve asmalar derhal sökülmelidir. • Unlu bitlere karşı kimyasal mücadele yapmak gerekmektedir.

Grapevine Pinot gris virus (GPGV) • Virüs ilk olarak 2012 yılında İtalya’da Pinot blanc ve Pinot noir asma türlerinde tespit edilmiştir. • Türkiye’de ise ilk olarak virüs 2014 yılında Tekirdağ ili bağ üretim alanlarında belirlenmiştir. • Betaflexiviridae familyası, Trichovirus cinsi içerisinde sınıflandırılmaktadır (Partiküller iplik şeklinde). • Tek sarmal RNA içermektedir. Genom organizasyonu

Taşınması • Doğada aşı yolu ile ya da Eriophid akar Colomerus vitis tarafından taşınma olmaktadır. • Mekanik olarak otsu konukçu bitkilere taşınamamaktadır.

**Ancak, arazide virüs ile bulaşık bazı rezervuar bitkiler (doğal konukçusu olan) belirlenmiştir. Virus-related symptoms observed on herbaceous plants. Chenopodium album L. (a) and Silene latifolia subsp. alba (Mill. ) (b) plants showing chlorotic and mottling spots, respectively.

Belirtileri • Yapraklarda kabartılı klorotik leke (mottling), deformasyon ve bitkide cüceleşme tarzı belirtiler oluşturmaktadır.

Chlorotic mottling (a), stunting and bushy growth (b), deformations (c), and uneven fruit set (d) in leaves and shoot of cv Pinot gris

Kontrolü • Sağlıklı asma üretimi için, virüssüz ve sağlıklı asmalardan aşı kalemi ve üretim materyali temin edilmelidir. • Hastalıklı anaç ve asmalar derhal sökülmelidir. • Vektöre karşı kimyasal mücadele yapmak gerekmektedir. • Meristem uç kültürü ve doku kültürü yöntemi ile virüs elemine edilebilmektedir.

Grapevine virus A (GVA) + Grapevine virus B (GVB) VITIVIRUSES

Grapevine rupestris stem pitting-associated virus (GRSPa. V)

Grapevine fleck virus (GFk. V) Asma leke virüsü

Grapevine deformation virus (GDef. V)

Bağ Viroidleri • Bağlarda günümüzde 60’dan fazla sayıda virüs, viroid ve viroid benzeri etmen tespit edilmiştir. • Bunlar arasında; bitkilerde meydana getirdikleri belirtilerin genellikle virüs simptomları ile benzerlik göstermeleri, bu belirtilerin gelişme geriliği olarak dikkate alınması ya da bitkilerde herhangi bir simptom oluşturmadan latent olarak bulunabilmeleri gibi nedenlerle viroidlerin keşifleri oldukça geç olmuştur.

• Bağlarda 5 adet viroid tanımlanmıştır. Adı Nükleoti d Sayısı Cinsi Asmadaki Belirtisi Grapevine yellow speckle viroid-1 (GYSVd-1) Asma sarı benek viroid-1 365 -368 Apscaviroid Sarı benek bilinmiyor Grapevine yellow speckle viroid-2 (GYSVd-2) Asma sarı benek viroid-2 363 Apscaviroid Sarı benek bilinmiyor Australian grapevine viroid (AGVd) 369 Apscaviroid Belirti yok Hıyar Hop stunt viroid-g (HSVd-g) Şerbetçi otu cücelik viroidi 297 Hostuviroid Kayıt yok Hıyar Citrus exocortis viroid-g (CEVd-g) 369 Pospiviroid Domates Kayıt yok Otsu Konukçusu - 2009 yılında bağlarda 366 nükleotid içeren ve GYSVd-3 olarak adlandırılan diğer bir viroidin var olduğu bildirilmiş, ancak bu bulgunun Koch postulatları henüz tamamlanmamıştır.

• Ülkemizde yaygınlık sırasına göre bağlarda tespit edilen viroidler: • GYSVd-1 • HSVd-g • GYSVd-2 • CEVd-g şeklindedir.

Grapevine yellow speckle viroid-1 (GYSVd-1) Grapevine yellow speckle viroid-2 (GYSVd-2) Asma sarı benek hastalığı • GYSVd-1 ilk olarak Cabarnet Franc adlı asma çeşidine ait bitkilerden izole edilmiştir. 49 adet varyantı bulunmaktadır. • GYSVd-2 ise ilk olarak Kyoto asma çeşidinden izole edilmiş olup, 2 varyantı tespit edilmiştir. • Bu iki viroidin bağlarda ‘Sarı benek hastalığının’ etmeni olduğu kabul edilmektedir. • Asma bitkilerinde bu viroidlerin Grapevine fanleaf virus (GFLV) ile birlikte bulunması halinde % 80’e varan ürün kayıpları oluşmaktadır. • Yapraklarda oluşan renk açılmaları ve benekler fotosentez alanının azalmasına ve dolayısı ile ürün kayıplarının oluşmasına yol açmaktadır. • Asma dışında otsu ve odunsu konukçuları bilinmemektedir.

Belirtileri: • Belirtiler yetiştirilen üzüm anaç ve çeşitlerine, bitkinin yaşına ve ortam koşullarına göre oldukça değişkenlik göstermektedir. • Enfekteli bazı asma çeşit ve anaç kombinasyonlarında bu hastalığın belirtileri çoğu kez ortaya çıkmamakta veya güçlükle fark edilebilmektedir. • En tipik simptomlar; yapraklarda görülen sarı renkteki noktalar veya beneklerdir. • Yapraklarda küçülme, • Bitkide bodurlaşma oluşturmaktadır.

Asma sarı benek hastalığı

Asma sarı benek hastalığı

Grapevine yellow speckle viroid-1

Grapevine yellow speckle viroid-1+ Grapevine yellow speckle viroid-2+ GFLV

Taşınması • Enfekteli üretim materyali (Anaç, Kalem) • Mekanik olarak (bulaşık alet, ekipman) • Deneysel olarak tohum ve polenle. Doğada bu yolla taşınma çok düşük düzeyde olmaktadır. Mücadele • Sağlıklı üretim materyali kullanılmalı • Üretimde aşılama için yetiştirilen çeşitlerin ve anaçların bu etmenler yönünden testlenmesi ve enfektelilerin eradike edilmesi, • Doku kültürü yöntemi ile viroid içermeyen bitkilerin elde edilmesi.

Hop stunt viroid-g (HSVd-g)