Azrbaycan Dvlt qtisad Universiteti Fnn Audit Kafedra Muhasibat

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Fənn: Audit Kafedra: Muhasibat uçotu və audit Müəllim: Babaşirinova E. M. Mövzu: АUDITIN VƏ АUDITОR PRОSEDURLАRININ TƏŞKILI VƏ TEХNОLОGIYАSI.

Auditorun seçməsi �Auditor nümunəsinin seçilməsi, müvafiq xüsusi seçmə metodların texnikasından istifadə etməklə həyata keçirilir.

Daxili nəzarət sistemi aşağıdakıların Seçmənin düzgün aparılması onun auditin qarşısında qoyulan tələblərə uyğun olmasını təmin etmək üçün məcmunun aşağıdakı xarakteristikasını nəzərdən keçirmək lazımdır: məcmunun hansı növü ayrıca maddə təşkil edir – kompüter proqramı, əllə qeydlər yazılışı və s. seçmənin ayrı maddəsi hansı qayda ilə bütün məcmunun daxilində bölüşdürülür; seçmə sıfır və ya mənfi həcm ölçüsünü əks etdirməlidir və s.

�Seçmənin müəyyən edilməsinin bir neçə metodu var: statistik metod qeyri statistik metod seçmə metodu tətbiq etmədən aparılan metod.

�Statistik seçmə metodu aşağıdakı məqsədlərə nail olmaq üçün tətbiq oluna bilər: � 1. Məcmu halda müəyyən miqdarda təhriflər və kənarlaşmaların aşkar olunması; � 2. Aşkara çıxarılan kənarlaşmaların və ya təhriflərin yayınmasının miqyasının qiymətləndirilməsi.

�Qeyri statistik seçmə metodu: bu keyfiyyət əlamətləri üzrə təhlildir. �Seçmə üsulu tətbiq etmədən aparılan yoxlama. �Bu yoxlama prosedurların tətbiq edilməsinə görə seçmə metod tətbiq edə bilmədiyi halda həyata keçirilir. Bu prosedurlara aiddir:

analitik prosedurlar; audit planlaşdırılarkən və idarə (iqtisadi subyekt) yoxlanılarkən istifadə edilən sorğular və müşahidələr; balansın maddələrinin və ya digər müvafiq sinif əməliyyatların 100% yoxlanılması.

�Seçmənin növləri. Adətən seçmə səviyyəli (mötəbər) olmasıdır. Buna nail olmaq üçün auditor təşkilatı aşağıdakı metodların birindən istifadə etməlidir: ▪ Təsadüfi seçim; ▪ Mütəmadi (daimi) suçim; ▪ Kombinə edilmiş suçim.

�Seçmənin düzülüş qaydası. Seçmənin düzülüşü üçün auditor təşkilatı mühasibat hesabatının konkret bölməsinin yoxlanılması qaydasını müəyyənləşdirir. �Seçmənin nəticəsinin qiymətləndirilməsi. Auditor təşkilatı seçimə düşən hər hansı bir səhvi hökmən təhlil etməli və seçim riskini qiymətləndirməlidir.

Auditor sübutları və analitik prosedurlar �Auditor sübutları aşağıdakılardan ibarətdir: �A)məlumatların sənədli mənbələri; �B)mühasibat uçоtunun sənədləri; �C)ekspertlərin rəyi; �D)digər mənbələrdən daxil olan məlumatlar.

� Auditor müstəqil olaraq auditor sübutlarının (BАS 500 «Аuditоr sübutlаrı» , BАS 501 «Аuditоr sübutlаrı xüsusi mаddələrə yenidən bахılmаsı» ) əldə edilməsi prosedurlarını müəyyən edir.

�Auditor öz nəticələrini əsaslandırmaq üçün müstəqil prosedur lar əsasında kifayət qədər auditor sübutları əldə etməlidir. Audit olunan bütün obyektlər üzrə auditor sübutlarının hazırlanması auditorun əsas işi hesab olunur. Sübut ların təhlili və ümumi ləşdirilməsi əsasında auditor aşağıdakı məsələlər üzrə nəti cə çıxarır:

� illik mühasibat hesabatının vəziyyəti və məzmunu hаqqındа; � təsərrüfat subyektlərinin illik balansının dürüstlüyü və tamlığı hаqqındа; � müəssisənin investisiya qoyuluşundа və innovasiya layihələrinin həyata keçirilməsində iştirakının mümkünlüyü, həmin lаyihələrin iştirakçılarının müəyyən edilməsi zamanı ona seçmək imkanı haqqında; � kredit resurslarının və investisiyaların məqsədli istifadəsi hаqqındа; � təsərrüfat subyektlərinin nizamnamə kapitalının yaradılmasının vaxtında və tam həyata keçirilməsi, formalaşdırılması hаqqındа və s.

� Auditor sübutları dürüst olmalı və inandırıcı xarakter daşı ma lıdır. Auditor sübutlarının dürüstlüyünün qiymətləndirilməsi zamanı аuditоr aşağıdakı şərtlərə əsaslanmalıdır: � xarici (kənar) auditor sübutları (üçüncü tərəfdən əldə edilən informasiya) dахili auditor sübutları ilə müqayisədə daha dürüstdür; � mühasibat uçotunun müvafiq sistemi effektli işlədikdə daxili sübutlar (müştəridən alınan informasiyalar) daha dürüst hesab edilir; � auditorun özü tərəfindən əldə edilən sübutlar müəssisədən alınan sübutlarla müqayisədə daha dürüstdür; � sənədlər və yazılı ifadələr formasında sübutlar şifahi ifadələr dən daha dürüst hesab edilir.

�Təsərrüfat subyektinin maliyyə hesabatlarının dürüstlüyünü təsdiq etmək üçün kifayət qədər sübutlar toplayarkən auditor aşağıdakı məsələlər üzrə öz fikrini bil dirməlidir: � mövcudluq aktiv və passivlər hesabat tarixinə mövcuddur; � hüquq və öhdəliklər aktiv və passivlər müəyyən tarixə iqti sa di subyektə аiddir; � aidatlıq təsərrüfat əməliyyatları və hadisələr hesabat dövrü ər zin də iqtisаdi subyektə aiddir;

� tamlıq mühasibat uçotunun aparılması üzrə qanun veri ci lik də nəzərdə tutu lan qaydaya uyüun olaraq, uçot yazılışlarına daxil edil mə miş аktivlər, pаssiv lər, əməliyyatlar, hadisələr və ya açıq lan ma mış maddələr yoxdur; � qiymətləndirmə aktiv və passivlər müvafiq balans dəyəri ilə qeyd оlunmuşdur; � dəqiqlik təsərrüfat əməliyyatları və ya hadisələr üzrə məbləü lər lazımi qаydada əks etdirilmiş, gəlir və xərclər müvafiq dövrə aid edil mişdir; � təqdim etmə və açıqlama maddələr açıqlanmış, təsnif ləş di ril miş və mаliy yə hesabatlarının tərtib edilməsinin qəbul edilmiş əsas na mə sinə uyğun şərh оlun muşdur.

�Analitik prosedurlar dedikdə, auditor tərəfindən təhlili və qiymətləndirilməsi, yoxlanılan iqtisadi subyektin mühüm maliyyə və iqtisadi göstəricilərinin tədqiqi, habelə baş verən səhvlərin və saxtalaşdırmaların səbəblərinin aşkara çıxarılması başa düşülür.

) �Ana litik prosedurlar (BАS 520 «Аnаlitik prоsedurlаr» ) auditor tərəfindən əldə edilmiş informasiyaların təhlilini və qiymətləndirilməsini, mühasibat uçotun da qeyri adi və ya düzgün olmayan təsərrüfat fəaliyyəti faktlarını, elə cə də səhvlərin və təhriflərin səbəblərini müəyyən etmək məqsədi ilə mühüm maliyyə və iqtisadi gös təricilərin tədqiq edilməsini əks etdirir.

� Аuditоrаnаlitik prоsedurlаrdаn аnаlitik sübutlаr mənbəyi kimi istifаdə edə bilər. Lаkin bu zаmаn аşаğıdаkı аmillər nəzərdən keçiril mə lidir: � аnаlitik prоsedurlаrın оbyektivliyi və оnlаrın nəticələrinə inаmın dərəcəsi; � müəssisənin xüsusiyyətləri və infоrmаsiyаnın pаrçаlаnmаsı dərəcəsi; � mаliyyə infоrmаsiyаsının (smetаlаrın, qeyri mаliyyə хаrаkterli infоrmаsiyаlаrın əldə оlunmаsı imkаnlаrı; � əldə оlunmаsı mümkün оlаn infоrmаsiyаnın keyfiyyəti; � infоrmаsiyаnın müqаyisəliliyi.

Nəzarət metodları � Auditin metod və metodlar sistemi zəngindir və bu sistemə aşağıdakılar aiddir: � • faktiki yoxlama; � • sənədli yoxlama; � • arifmetik hesablama � • sorğu; � • şəxsi müşahidə; � • qarşılıqlı üzləşmə � • alternativ maliyyə hesabat sənədlərinin hazırlan ması; � • sənədlərin texniki ekspertizası; � • maddi ekspertiza; � • başdanbaşa üzləşdirmə; � • analitik testlər; � • müayinə; � • xüsusi yoxlama və s.

� Faktiki yoxlama dedikdə, hər hansı bir təsərrüfat əmə liy ya tı nın ye rin də yoxlanılması, hesablanması və onun mühasibat sə nəd ləri ilə üzləş diril mə si başa düşülür. Bu ilk baxımdan inven ta rlaşdırmaya oxşar dır. qramı. � Sənədli yoxlamada ilkin sənədlər və yazılışlar yoxlanılır. Bu zaman sənədlərdəki rekvizitlərin bütövlüyü, hesabi qaydada göstəricilərin düzgünlüyü, sənədlərin qanunauyğunluğu, məqsədəuyğunluğu, əməliyyatların hesablarda düzgün əks etdirilməsi və s. bu kimi məsələlər yoxlanılır

� Analitik testlər – hər hansı bir mal material çeşidinin indeks və dərəcələrini müəyyənləşdirmək üçün tətbiq edilir. � Arifmetik hesablama – audit yoxlama ekspertiza işlərində adətən kəmiyyət və keyfiyyət göstəriicilərini xarakterizə edən, yekun sənəd lərinin də qiq ləşdirilməsində tətbiq edilən bir üsuldur. � Sorğu – müəssisə və təşkilatların, firmaların digər təşkılatlarla əlaqəli fəaliyyətində qarşıya çıxan hər hansı bir məsələnin araşdırılıb dəqiqləşdırilməsinə dair aparılan yazılı və şifahi müraciətlərdir.

�Şəxsi müşahidə – müəssisə və təşkilatların istehsal təsərrüfat fəa liy yə tində hər hansı bir prosesə şəxsi əminlik əldə etmək üçün au dıt orun həmin prosesə müəyyən vaxt ərzində şəxsi müşahidəsi və ya baxışıdır. �Qarşılıqlı üzləşmə – audit olunan müəssisə və firmaların təsərrüfat ma liyyə prosesində baş vermiş analitik bir əməliyyatın digər əla qəli təş kılatla üzləşdirilməsi və hər iki tərəfin razılıüı ilə apa rılmış maliy yə əmə liyya tının təsdiqinin rəsmi sənəd ləş diril mə si deməkdir.

� Riyazi statistik üsullar – kombinələşmiş üsuldur, adətən iq tı sadi gös tə ricilərin ümumiləşdirilməsində və hər hansı bir mə sə lə nin qiy mət lən dıril məsində tətbiq olunur. � Alternativ maliyyə hesabat sənədlərinin hazırlan ması mühasibat ma liyyə hesabatları audit edilən zaman təsərrüfat maliy yə fəaliy yə tində baş vermiş əməliyyatların uçоt hesabat sə nəd lərində doğ ru luğu nu təsdiq etmək üçün bəzi hallarda tərtib olun muş uçоt və maliy yə he sabatlarına alternativ olaraq hesabatlar tərtib edılir.

�Sənədlərin texniki ekspertizası – müəssisə, təşkilatların tə sis sə nəd lərini və digər qeyri maliyyə sənədlərini tex nıki baxış dan keçır mək lə, onun qanun verici normativ aktlara uyüun ol ma sı na qiy mət ver məkdir. �Maddi ekspertiza dedikdə, istehsal olunmuş məhsulun maddi tərkıbinin müvafiq standartlara uyğun olmasını müəyyənləşdirmək üçün xüsusi laboratoriyalarda bu istiqamətdə aparılan ekspertiza işləri başa düşülür.

� Başdanbaşa üzləşdirmə dedikdə isə adətən seçmə üsulu ilə apa rıl mış analitik yoxlamalar nəticəsində mühasibat sənədləri ilə faktiki əməliyyatlar arasında aşkar edilmiş kənarlaşmaların daha dəqiqləş dıril məsi üçün yox la ma nı əhatə edən dövr üçün mühasibat maliyyə əmə liy yat larının həmin istıqa mətdə əməliyyatların başdanbaşa ilkin sənədlərlə üzləşdirilməsi başa düşülür və sair. � Analitik testlər müqayisə, indekslər və əmsallar metodudur. � Müayinə problemlə dəqiq və şəxsən tanış olmaüa əsaslanır. � Xüsusi yoxlama dar ixtisaslı mütəxəssisin yoxlamaya cəlb edilməsini nəzərdə tutur.

Auditor yoxlamasının sənədləşdirilməsi �Auditor öz rəyinin əsaslandırılması üçün zəruri sübutların əldə olunmasınа, eləcə də auditin standartlara uyüun aparılmasının təsdiq edilməsinə xidmət edən məlumat və faktları sənədlərlə rəsmiyyətə salmalıdır (BАS 230 «Sənədləşdirmə» ).

�Qeyd etmək lazımdır ki, mühasibat sənədləşməsi ilə auditorun işçi sənədləşməsini birilə qarışdırmaq olmaz. � Mühasibat uçоtunun sənədləşməsi özlüyündə aşağıdakıları birləşdirir: �ilkin uçоt sənədlərini; �icmal uçоt sənədlərini; �mühasibat uçоt registrlərini; �daxili mühasibat hesabatı məlumatlarını.

�Auditorun işçi sənədləri iqtisadi subyekti yoxlayan auditor tərəfindən tərtib edilir və ona aşağıdakəlar daxildir: �auditin keçirilməsi planı və proqramı; �auditor təşkilatı tərəfindən istifadə olunan prosedurların və onların nəticələrinin təsviri; �iqtisadi subyektin ərizəsi, izahatı və əlavələri; �iqtisadi subyektin sənədlərinin surəti, o cümlədən foto surəti; �auditor təşkilatının analitik sənədləri. �digər sənədlər.

�Auditorun işçi sənədlərinin tərkibinə daxil olan sənədlərin nümunəvi siyahısı aşağıda verilir: � iqtisadi subyektin təşkilati hüquqi formasına və təşkilat quruluşuna aid edilən informasiyalar; � iqtisadi subyektin təsis sənədlərinin surəti, müqavilə və protokollardan si tat lar və ya onların surətləri; � аuditin planlaşdırılmasını sübut edən materiallar; � mühasibat uçоtu və daxili nəzarət sisteminin öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi haqda qeydlər;

� təsərrüfat əməliyyatlarının və mühasibat uçоtu üzrə hesabların qalıqlarının təhlili; � iqtisadi subyektin fəalyyətinin əhəmiyyətli göstəricilərinin və meyllərinin təhlili; � keçirilən auditor prosedurunun xarakteri, keçirilmə vaxtı və həcmi haqda qeydlər; � аuditor prosedurlarının nə vaxt və kim tərəfindən yerinə yetirilməsi haqda məlumat; � auditin hər bir aspekti üzrə auditorun nəticələri; � digər auditor təşkilatları ilə yazışmaların surəti; � iqtisadi subyektdən alınan təsdiqedici məktub; � iqtisadi subyektin mühasibat və digər maliyyə sənədlərinin surəti.

� Auditorun işçi vərəqələri isə müştərinin dosyesi adlanan qovluqda mühafizə olunur. Dosyelər (fayllar) üç yerə bölünür: � Cari; yoxlanılan ilə aid olan işçi sənədləri auditin proqramı və ümumi informasiyaları, işçi nümunə balansı (yoxlamanın əvvəlinə müştəri tərəfindən hazirlanr) və köməkçi qeydlər; � Daimi (müştəri haqda tarixi və yaxud əsas təzələnən məlumatlar müştərinin təsis sənədlərindən çıxarış və yaxud onun surəti; müqavilə və kontraktların surəti; istiqrazların və digər qiymətli kaüızların siyahısı; əvvəlki təhlillərin və auditor yoxlamalrının materialları; müştərinin vergiyə cəlb olunmasının xüsusiyyətləri) � Xüsusi (müxabirləşmələrin işə tikilməsi, xüsusi qərarları və fərmanlar, vergi sənədləri, qanunvericiliyə əməl olunması üzrə məlumatlar).

Diqqətinizə görə təşəkkürlər !

Аuditоr rəyləri �Auditor rəyi müəssisənin mühasibat (maliyyə) hesabatlarının dürüstlüyü və obyektivliyini təsdiq edən hüquqi əhəmiyyətli rəsmi sənəddir. �Aparılan auditin yekununda yoxlanılan hesabatlar haqqında ay dın yazılı fikri əks etdirən auditor rəyinin quruluşu aşağıdakı kimidir:

�� auditi aparan sərbəst auditor (auditor təşkilatı) haqqında məlumat (təşkilatın adı, auditorun soyadı göstəriilir); �� yoxlanılan təsərrüfat subyekti barədə məlumat (fiziki və ya hüquqi şəxslərin ünvanları göstərilir); �� giriş (auditi aparmış auditorun və ya auditorların soyadı, lisenziya nömrəsi və tarixi, sifarişçi ilə baülanmış müqavilənin tarixi və nömrəsi, yoxlamanın əhatə etdiyi dövr qeyd olunur);

�� yoxlamanın məzmunu (hesabatların əsasını təşkil edən təs diq edıci materialların yoxlanması üsulları hesabatların hazırlanma sında və təqdim edilməsində istifadə olunan uçotun metodologiyası, sifa riş çılər tərəfindən tətbiq edilən uçot prinsiplərini qiymətlən dıril məsi, təq dim olunan mühasibat (maliyyə hesabatlarının bütövlükdə qiy mət ləndirilməsi); �� təqdim olunan hesabatlara dair auditorun rəyi (hesabatların möv cud qanunvericiliyə, onların tərtibi qaydasına və uçot prin sip lə rinə müvafiq olması barədə), auditor rəyinin tarixi, sərbəst auditorun (auditor təşkilatının) həqiqi yerləşdiyi ünvan, auditor rəyinin auditor (aud itor təşkilatı apardıqda auditorlar və auditor təşkilatının rəhbəri) tərə findən imzalanması və möhürlə təsdiq edilməsi.

�Auditor rəyi hüquqi sənəd olmaqla əsas təyinatı təsərrüfat sub yektinin mаliyyə hesabatlarının dürüstlüyü haqqında infor ma si ya nı istifadəçilərə çatdırmaqdır. Auditor rəyi aşağıdakı suallara ca vab verməlidir: � balans hesabat ilinin (maliyyə ilinin) sonuna müəssisənin aktiv lə ri və passivləri haqqında düzgün və obyektiv təsəvvür yaradırmı? � maliyyə nəticələri haqqında hesabat yoxlanılan dövr (maliyyə ili) üçün müəssisənin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələri haqqında düzgün və obyektiv təsəvvür yaradırmı?

� maliyyə hesabatları mühasibat uçotunun ümumi qəbul edilən prinsiplərinə uyüun tərtib və təqdim edilmişdirmi? � ötən dövrlə müqayisədə cari dövrdə bu prinsiplərin gözlənil mə mə si fаkt lаrı olubmu? � konsolidə edilmiş hesabat ana şirkətin və onun törəmə fir ma sı nın mənfə əti və ya zərəri haqqında düzgün və obyektiv təsəvvür yara dır mı? � mühasibat (maliyyə) hesabatları mühasibat uçotu üzrə nor mayiv qayda lara tam uyüundurmu?

�Təsərrüfat subyektinin maliyyə təsərrüfat fəaliyyətinin auditinin nəticələrinə görə auditor aşaüıdakı rəy növlərindən birini ver mə lidir: şərtsiz müsbət, şərti müsbət (və ya iradlar əlavə etməklə); mənfi; rəy verməkdən imtinа.

�Şərtsiz müsbət auditor rəyi maliyyə hesabatlarının müəssısə nin ma liyyə vəziyyətinin, mənfəət və zərərinin, pul vəsaitlərinin hərə kətınin dürüst əks etdir dıyini, mühasibat uçotunun qüvvədə olan qanun vericiliyin və mühasibat uçotu haqda normativ aktların tələblərinə cavab verdiyini əks etdirir. Auditor aşağıdakı şərt lərin yerinə yetirildiyinə əmin olduqda şərtsiz müsbət rəy tərtib edir:

� auditor yoxlama üçün zəruri olan bütün məlumatları və izahatları əldə etmişdir; � məlumatların kifayətliliyi və düzgünlüyü üçün əhəmiyyətli olan bütün suallar üzrə tam informasiya mövcuddur; � təqdim olunan məlumatlar audit aparılan müəssisənin həqiqi maliyyə vəziyyətini kifayət qədər əks etdirir; � maliyyə sənədləri audit aparılan müəssisə tərəfindən qəbul edilmiş mühasibat uçotu sisteminə əsasən tərtib edilir və bu sistem özü mövcud qanunvericiliyin tələblərini ödəyir; � hesabatlar həqiqi uçot məlumatları əsasında və müəyyən olunmuş qaydada təsdiq olunmuş formalar üzrə tərtib edilmişdir.

�Əgər inamsızlıq və ya iradlar mühüm əhəmiyyət kəsb etmirsə onda auditor şərti müsbət rəy (məhdudiyyətlə) verir. �Audit prosesində məlumat qıtlığı və ya Azərbаy cаn Respublikаsında qəbul edilmiş uçot prinsiplərindən kənarlaşmalar aşkar edilirsə onda rəy məhdudlaşdırılır.

� Belə ki: �� müəssisənin fəaliyyətinin və maliyyə hesabatlarının ayrı faktları və göstəriciləri üzrə onun fikri müəssisənin rəhbərliyinin fikrindən fərqlidir; �� uçot obyektinin qiymətləndirilməsi metodu, amortizasiyanın hesablan masının düzgünlüyü və digər hesablamalarla razı deyil; �� yoxlanılar təsərrüfat əməliyyatlarının iqtisadi və hüquqi məz mu nuna görə hesabların müxabirləşməsində uyüunsuzluq möv cud dur; �� maliyyə hesabatlarının dürüstlüyünə təsir edən müəssisənin qey ri adekvat uçot siyasəti.

�Mənfi auditor rəyi o halda tərtib olunur ki, hesabat müəssisənin maliyyə vəziy yəti haqqında qeyri dürüst təsəvvür yaradır, mühasibat uçotunun aparılması işi ümumi qəbul edilmiş qaydaların pozulması ilə müşayət olunur.

� Auditor rəyi yoxlamanı aparan auditor tərəfindən tərtib olunur, imzalanır və analitik və ümumi hissələrin hər biri ayrılıqda auditorun (auditor təşkilatının) mö hürü ilə təsdiqlənir. Auditor verdiyi rəydə, yuxarıda qeyd olunan nümunələrin məzmununu saxlamaqla əlavələr edə bilər.

Diqqətinizə görə təşəkkürlər!