AVRO BLGES EKONOMSNDEK GELMELER VE TRKYE EKONOMSNE YANSIMALARI

AVRO BÖLGESİ EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE TÜRKİYE EKONOMİSİNE YANSIMALARI T. B. M. M. AVRUPA BİRLİĞİ UYUM KOMİSYONU SUNUMU 1 Mart 2012

n Avro Bölgesi Ekonomisindeki Gelişmeler 2

Krizin Çıkış ve Derinleşme Nedenleri n n n n Küresel krizden çıkabilmek için uygulanan mali teşvikler özellikle Yunanistan, İspanya, İtalya, Portekiz gibi ülkelerde zaten kırılgan olan borç dinamiklerini bozmuştur. Ülkeler arasındaki verimlilik farklılıkları ülkelerin rekabet güçlerinin farklılaşmasında etkili olmuştur. Bazı ülkeler cari işlemler fazlası verirken (Almanya, Hollanda, Finlandiya gibi) bazı ülkeler cari işlemler açığı vermiş bu da borçlanmalarının artmasına neden olmuştur. Yunanistan’ın 2010 yılı Ocak ayında bütçe açıklarının milli gelir içindeki payının yüzde 3, 7 yerine yüzde 12, 7 olduğunu açıklaması Yunanistan ekonomisine olan güveni sarsılmış ve ülkenin Avro alanında çıkabileceği söylentileri yayılmıştır. Yunanistan’ın açığı düşürmek amacıyla açıklamış olduğu tedbir paketleri yakından takip edilmiş ancak bunların yerine getirilmesine ilişkin endişeler artmıştır. Yunanistan’daki gelişmeler kamu maliyesinde ve finans piyasalarında sorunları olan Portekiz İrlanda, İspanya ve daha sonra İtalya ile ilgili endişelerin artmasına neden olmuştur. Bu ülkelerdeki sorunların merkez ülkelere de yayılması endişesi artmış ve kredi derecelendirme kuruluşları ülkelerin notlarında indirim yapmaya başlamıştır. Ülkeler ağır tasarruf tedbirleri açıklamış bu da sosyal huzursuzluklar, grevler ve hükümetlerin istifalarına neden olmuştur. Avrupa’nın birlik ve bütünlüğüne ilişkin kuşkular artmıştır. 3

5 0 0 Source: Bloomberg February 12 January 12 December 11 October 11 September 11 August 11 June 11 May 11 April 11 February 11 January 11 November 10 October 10 September 10 July 10 June 10 May 10 March 10 February 10 January 10 November 09 October 09 September 09 12 July 09 14 June 09 May 09 March 09 February 09 16 Fransa Portekiz İspanya İtalya Yunanistan(Sağ Eksen) 8 15 6 4 10 (yüzde puan) 2 January 09 (yüzde puan) Risk Göstergeleri Seçilmiş Bölge Ülkeleri ve Almanya’nın 10 Yıl Vadeli Tahvil Faiz Oranı Arasındaki Fark 35 30 25 10 20

Bütçe Dengesi (GSYH’ye Oran) 8 4 0 -4 4. 7 1. 1 0. 9 -3. 7 -3. 1 -4. 5 0. 4 -0. 4 1. 7 -3. 8 -3. 3 -5. 2 2. 9 0. 2 0. 1 -1. 6 -3. 8 -4. 2 -5. 6 -0. 1 -3. 2 -5. 7 -7. 5 -8 (yüzde) 1. 4 -6. 5 -1. 7 -4. 3 -7. 3 -9. 0 -10. 6 -10. 3 -9. 8 -12 -14. 2 -15. 8 -16 -20 -24 -28 -32 2000 Almanya İrlanda Yunanistan** İspanya Fransa İtalya Portekiz -31. 3 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 * IMF Mali İzleme Raporu Eylül 2011 tahminidir. ** IMF’nin Aralık ayında yayınladığı Beşinci Gözden Geçirme Raporu’nda yer alan tahminler kullanılmıştır. Kaynak: EUROSTAT 2008 2009 2010 2011* 5

Borç Stoku (GSYH’ye Oran) 150 140 130 120 108. 5 110 (yüzde) 100 103. 4 Almanya İrlanda Yunanistan** İspanya Fransa İtalya 144. 9 129. 3 115. 5 Portekiz 108. 2 103. 7 105. 1 101. 7 90 103. 9 103. 4 105. 4 106. 1 97. 4 98. 6 107. 4 121. 1 113. 0 103. 1 105. 8 100. 0 83. 2 82. 6 2010 2011* 74. 4 80 70 60. 2 60 118. 4 59. 1 60. 7 2001 2002 64. 4 66. 3 68. 6 68. 1 2003 2004 2005 2006 65. 2 66. 7 2008 50 40 30 20 2000 * IMF Mali İzleme Raporu Eylül 2011 tahminidir. ** IMF’nin Aralık ayında yayınladığı Beşinci Gözden Geçirme Raporu’nda yer alan tahminler kullanılmıştır. Kaynak: EUROSTAT 2009 6

Finansal Sektör Kırılganlığı Avro Bölgesi İspanya 220 210 200 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Almanya İtalya Takibe Düşen Krediler/Toplam Krediler İrlanda Portekiz Avro Bölgesi İspanya 12 Almanya İtalya İrlanda Portekiz 10 (yüzde) Hanehalkı Brüt Borcu/Harcanabilir Gelir 8 6 4 2 0 2007 2008 Kaynak: EUROSTAT, Dünya Bankası 2009 2010 2007 2008 2009 2010 7

Sorunlu Ülkelerin Bankalardan Kullandıkları Borçların Alacaklı Ülkelere Göre Dağılımı (Eylül 2011*) Kaynak: BIS * BIS tarafından dolar cinsinden açıklanan veriler 30 Eylül 2011 günündeki dolar/avro kuru kullanılarak çevrilmiştir. (1€=1. 33$)

Sorunlu Ülkelerin Avrupa Bankalarına Borçları (Eylül 2011*) 600 Özel Sektör (939 milyar avro) Bankacılık Sektörü (287 milyar avro) Kamu Sektörü (249 milyar avro) 553 500 443 (milyar avro) 400 300 268 200 132 79 100 0 İtalya İspanya İrlanda Portekiz Yunanistan Kaynak: BIS * BIS tarafından dolar cinsinden açıklanan veriler 30 Eylül 2011 günündeki dolar/avro kuru kullanılarak çevrilmiştir. (1€=1. 33$)

n Avro Bölgesinde Krizin Önlenmesine Yönelik Atılan Adımlar 10

Avrupa Borç Krizine Yönelik Somut Adımlar n Mali Anlaşma § n Avrupa Finansal İstikrar Fonu (EFSF) § n Merkez Bankası ülke tahvil alımları ve bankalara sağladığı likidite destekleri ile finansal kesimi desteklemektedir. Banka ayrıca faiz indirimi, zorunlu karşılıkların azaltılması ve teminat koşullarının gevşetilmesi gibi düzenlemelerde yapmıştır. Bankacılık Sektörünün Güçlendirilmesine Yönelik Düzenlemeler § n Kriz durumunda likidite krizi ve ödeme güçlüğü içindeki Avro alanı ülkelerine yardım yapılmasına yönelik sürekli kredi mekanizmasıdır. Sistemin 2012 yılı Temmuz ayında yürürlüğe girmesi beklenmektedir. 500 milyar avro kaynak ayrılmıştır. Bu kaynağın daha da artırılmasına ilişkin tartışmalar sürmektedir. Avrupa Merkez Bankası Destekleri § n 2010 yılı Mayıs ayında Avro Bölgesi ülkelerine mali yardım sağlamak amacıyla kurulan, borç verme kapasitesi 440 milyar avro olan geçici destek fonudur. Yunanistan, İrlanda ve Portekiz’e aktarılan fonlarla kapasitesi 250 milyar avroya düşmüştür. Avrupa İstikrar Mekanizması (ESM) § n Mali anlaşma ile ülkelerin yapısal bütçe açıklarının milli gelirin yüzde 0, 5’inden daha fazla olmaması hedeflenmekte ve denk bütçe kuralı getirilmektedir. Mart ayında imzalanması planlanmaktadır. İngiltere ve Çek Cumhuriyeti bu düzenlemenin dışında kalmıştır. Denk bütçe kuralını ulusal hukuk sistemine aktarmayan ülkeler AB Adalet Divanında yargılanacaktır. Adalet Divanının kararlarına uymayanlar GSYH’nin yüzde 0, 1’i kadar para cezası verecektir. Sistemin sermaye yapısının iyileştirilmesine yönelik düzenlemeler yapılmaktadır. Avrupa 2020 § Bu strateji ile kriz sonrası Birliği gelecek 10 yıla hazırlamaya yönelik yapısal reformlarla potansiyel büyümenin artırılması hedeflenmektedir. 11

Ülkelerin Aldıkları Önlemler 12 Kaynak: Ülkelerin ilgili web sayfaları

Ülkelerin Aldıkları Önlemler Kaynak: Ülkelerin ilgili web sayfaları

Finansal Yardım Anlaşmaları Finansal Yardım Anlaşması Avrupa Merkez Bankası Destekleri Özel Sektör Katkısı (milyar avro) Yunanistan İrlanda Portekiz Anlaşma Tarihi Paketin Büyüklüğü 2 Mayıs 2010 110 Tahvil Alım Programı Banka Likidite Provizyonları 42 73, 4* 107*** (yüzde 53, 5 iskonto) 21 Temmuz 2011 130 28 Kasım 2010 85 14, 4 92, 6** --- 4 Mayıs 2011 78 18 46, 5** --- * 30 Kasım 2011 tarihi itibarıyla ** 31 Ocak 2011 tarihi itibarıyla *** İşlem henüz gerçekleşmemiştir, politika yapıcılar tarafından hedeflenen miktarı göstermektedir. Kaynak: IMF, Open Europe, Ülkelerin Merkez Bankaları

Avrupa Merkez Bankası Tahvil Alım Programı 250 24 Şubat 2012: 219, 5 milyar avro İspanya ve İtalya tahvillerinin alımına başlanması 150 100 50 Kaynak: Bloomberg 2 12 11 9 8 7 5 4 3 2011 -1 12 10 9 8 6 0 2010 -5 (milyar avro) 200

Kaynak: ECB January 12 November 11 September 11 July 11 March 11 January 11 November 10 September 10 July 10 March 10 January 10 November 09 September 09 July 09 March 09 January 09 November 08 September 08 July 08 March 08 January 08 November 07 September 07 July 07 March 07 January 07 (milyar avro) Avrupa Merkez Bankası Bilanço Büyüklüğü 3, 000 2, 800 2, 600 2, 400 2, 200 2, 000 1, 800 1, 600 1, 400 1, 200 1, 000 16

n Avro Bölgesine Yönelik Beklentiler 17

Büyüme Oranları 6 5 4 3 Avro Bölgesi Almanya İrlanda Yunanistan İspanya İtalya Portekiz (yüzde) 2 1 0 -1 -2 -3 -4 -5 -6 -7 -8 2007 2008 2009 Kaynak: EUROSTAT, Avrupa Komisyonu Tahminleri 2010 2011 2012 18

Bütçe Dengesi (GSYH’ye Oran) 3. 0 2. 0 1. 5 0. 5 1. 0 0. 4 -0. 6 0. 0 -1. 0 -0. 1 (yüzde) -1. 4 -1. 0 -1. 7 -3. 2 -1. 7 -3. 0 -2. 1 -1. 0 -2. 0 -1. 1 -3. 2 -3. 7 -4. 1 -4. 0 -3. 5 -5. 0 -3. 8 -4. 0 -4. 9 -6. 0 -5. 9 -7. 0 -5. 9 -6. 1 -6. 2 -8. 0 2011 Kaynak: IMF Mali İzleme Raporu, Eylül 2011 * IMF’nin Aralık ayında yayınladığı Beşinci Gözden Geçirme Raporu’nda yer alan tahminler kullanılmıştır. -10. 3 İrlanda Slovenya İspanya Portekiz Fransa Slovakya İtalya Hollanda Belçika Avusturya -9. 0 Almanya Estonya -11. 0 Finlandiya 2016 -10. 0 Yunanistan* -9. 0 19

2011 162. 0 2016 72. 9 43. 6 44. 9 52. 3 65. 5 67. 4 İspanya 45. 4 Slovakya 53. 5 Hollanda 64. 4 72. 3 75. 0 86. 9 94. 6 106. 0 109. 3 İrlanda 77. 4 82. 6 87. 7 114. 3 Portekiz 110. 5 Slovenya 121. 1 124. 0 114. 1 93. 0 50. 2 6. 0 Kaynak: IMF Mali İzleme Raporu, Eylül 2011 * IMF’nin Aralık ayında yayınladığı Beşinci Gözden Geçirme Raporu’nda yer alan tahminler kullanılmıştır. Yunanistan* İtalya Belçika Fransa Almanya Avusturya 4. 6 Finlandiya 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Estonya (yüzde) Borç Stoku (GSYH’ye Oran) 20

Genel Değerlendirme n Bugün itibariyle Yunanistan, İspanya, Portekiz ve İtalya gibi ülkeler sorunlu ülkeler olarak görülmektedir. Sorunlar yüksek kamu açıkları ve hızla artan borç yükü olarak ortaya çıkmaktadır. n Avro Bölgesi genelinde ekonomik büyümede zayıflık gözlenmektedir. n Büyüme performansındaki olumsuzluk borç dinamiklerini etkilemekte, ülkelerin borç geri ödeme kabiliyetlerini azaltmaktadır. n Avrupa Birliğinin daha çok yapısal zafiyetlerden kaynaklanan büyüme sorununun yine yapısal politikalarla aşılması gerekmektedir. n Ülkeler arasında verimlilik farkları, ücret artışlarının bazı ülkelerde yüksek olması rekabet güçlerinin farklılaşmasına ve Avrupa Birliği içinde dış ticaret dengesizliklerine yol açmaktadır. n Ülkeler sıkı maliye politikalarıyla bütçe açıkları ve borç yükünü azaltmaya çalışmaktadırlar. Parasal birlik paralelinde bir kamu mali birliğinin sağlanmasına yönelik adımlar atılmaktadır. 21

n AB Ekonomisindeki Gelişmelerin Türkiye Ekonomisine Yansıması 22

n Dış Ticaret Kaynaklı Etkiler n Finansman Kaynaklı Etkiler 23

Türkiye’nin İhracatında AB ve Diğer Ülkelerin Payı (%) 65 60 58. 0 53. 8 55 50 45 46. 2 42. 0 40 35 AB_27 Kaynak: TÜİK 2011 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 2000 1999 1998 1997 1996 30 Diğer Ülkeler 24

AB’ye Yapılan İhracatın Ülke Dağılımı (2011, %) 22. 0 35. 8 12. 9 6. 2 10. 7 Almanya Kaynak: TÜİK İngiltere İtalya Fransa 12. 4 İspanya Diğer AB Ülkeleri 25

Türkiye’nin Turizminde AB Ülkelerinin Yeri 20 75 73 18 18 71 68 14 67 12 17 70 14 12 12 65 65 64 10 10 9 8 62 61 61 8 60 7 58 6 58 5 Avrupa'dan Gelen Turist Sayısı Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı 2011 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 55 2000 4 1999 Thousands 14 17 16 (Yüzde Pay) 71 71 16 Toplam İçindeki Pay (Sağ Eksen) 26

80 81 14 41 18 34 25 21 24 29 75 79 76 71 2011 19 2010 20 2009 100% 2008 Doğrudan Yabancı Sermaye Girişlerinin Bölge Dağılımı (%) 90% 80% 70% 60% 50% 40% 86 30% 82 66 59 20% 10% AB 27 Kaynak: TCMB 2007 2006 2005 2004 2003 2002 0% Diğer Ülkeler 27

65 61 58 2004 33 31 31 34 35 65 67 69 69 66 65 2011 62 35 2010 42 2009 39 2008 35 2007 38 2003 100% 2002 Özel Sektörün Yurtdışından Sağladığı Uzun Vadeli Kredi Borcunun Dağılımı (%) 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% AB 27 Kaynak: TCMB 2006 2005 0% Diğer Ülkeler 28

Genel Değerlendirme n Avrupa Birliğindeki gelişmeler ülkemizi ticaret, beklenti ve finansman kanalı ile etkilemektedir. n Avrupa Birliğine yapılan ihracatın toplam ihracat içindeki payı yüzde 58’lerden bugün yüzde 46’ya gerilemiştir. Bu gelişmede ihracat pazarlarımızın Asya ve Afrika ülkelerine yönelik olarak genişlemesi etkili olmuştur. n Avrupa Birliğinden gelen turistlerin toplam gelen turistlerin içindeki payı yıllar itibariyle azalmakla birlikte yüzde 58 düzeyindedir. n Yabancı sermaye yatırımlarının yüzde 70’inden fazlası Avrupa ülkeleri tarafından yapılmaktadır. n Finansal sektör dahil olmak üzere özel sektörün yurt dışından sağladığı borçların yüzde 60 -70’i Avrupa ülkelerinden kaynaklanmaktadır. n Avrupa ülkelerinin yüksek ülke borçları ve kırılgan finansal sektörle mücadele ettiği bu dönemde Türkiye’de bankacılık sektörünün sermaye yapısı güçlü seyretmekte , borç stoku uygulanan sıkı maliye politikaları ile azalmakta, iyileşen makroekonomik ortam ve uygulanan borç yönetimi politikaları ile borcun döviz ve faiz risklerine karşı duyarlılığı azalmakta, güçlü büyüme performansı ve görünümü ile ülkemize olan güven artmaktadır. 29

AVRO BÖLGESİ EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE TÜRKİYE EKONOMİSİNE YANSIMALARI T. B. M. M. AVRUPA BİRLİĞİ UYUM KOMİSYONU SUNUMU 1 Mart 2012

n Türkiye Ekonomisinin Genel Görünümü 31

GSYH Büyümesi (%) 12 9. 4 10 8 9. 0 8. 4 6. 2 5. 3 6 7. 5 6. 9 5. 0 4. 7 4. 0 4 2 5. 0 0. 7 0 -2 -4 -4. 8 -6 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011* 2012* 2013* 2014* (*) Orta Vadeli Program Kaynak: TÜİK 32

Cari İşlemler Dengesi / GSYH (%) (*) 2003 yılı enerji fiyatlarıyla Kaynak: TCMB, Hazine Müsteşarlığı 33

Bankacılık Sektörü: Sermaye Yeterlilik Oranı (%) Kaynak: BDDK 34

Bankacılık Sektörü: Yabancı Para Net Genel Pozisyonu (Milyon Dolar) (*) 17 Şubat itibarıyla Kaynak: BDDK 35

Bankacılık Sektörü: Takipteki Alacaklar / Toplam Krediler (%) Kaynak: BDDK 36

Hanehalkı Yükümlülükleri (% GSYH) Kaynak: TCMB, Avrupa Merkez Bankası 37

Merkezi Yönetim Bütçe Açığı / GSYH (%) (*) 2011 -2014: Orta Vadeli Program hedeflerini göstermektedir. Kaynak: Maliye Bakanlığı, 2012 -2014 OVP 38

AB Tanımlı Borç Stoku (% GSYH) Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, Kalkınma Bakanlığı, Orta Vadeli Program (2012 -2014), Ekim 2011 39

Genel Yönetim Brüt Borç Stokunun GSYH’ya Oranındaki Değişimi 2001 2010 + / - 2, 2 Puan + / - 0, 6 Puan Yüzde 10 oranındaki değişim* + / - 2, 0 Puan + / - 0, 3 Puan Yüzde 25 oranındaki değişim* + / - 5, 0 Puan + / - 0, 7 Puan GSYH büyümesinde 2 puanlık değişim + / - 1, 5 Puan + / - 0, 8 Puan Faiz dışı fazla/GSYH oranında 1 puanlık değişim + / - 1, 0 Puan TL’nin yüzde 5 değer kaybı/kazancı TL faiz seviyesinde (*) TL faiz seviyesinde takip eden yıldaki yüzde değişimi yansıtmaktadır. Not: 2001 ve 2010 yıl sonu gerçekleşme rakamları kullanılarak senaryoların baz senaryoya göre ESA tanımlı Genel Yönetim Brüt Borç Stoku / GSYH oranında yol açabileceği etkiyi göstermektedir. Kaynak: Hazine Müsteşarlığı 40

Dış Borç Stokunun GSYH’ya Oranı (%) 60 50 40 30 20 10 0 2002 2003 2004 2005 Kısa Vadeli 2006 2007 Uzun Vadeli 2008 2009 2010 Toplam 41

Dış Borç Stokunun Dağılımı (GSYH’ya Oranı, %) 60 50 40 30 20 10 0 2002 2003 2004 Kamu 2005 2006 Bankacılık 2007 2008 2009 2010 Özel 42