Atakowanie problemwnauczanie i uczenie si przez rozwizywanie problemw

Atakowanie problemów-nauczanie i uczenie się przez rozwiązywanie problemów dr Agnieszka Hłobił

Co to są problemy? o Problemy utożsamia się z trudnościami – mieć problemy to mieć trudności. o Rozwiązywanie problemów to specyficznie ludzki sposób pokonywania trudności. Wiąże się ze zdobywaniem nowej wiedzy, jak działać lepiej, czego zaniechać a do czego dążyć. Ktoś, kto nie rozwiązuje problemów, ktoś, kto udaje, że ich nie ma, odkłada je na później, niezawodnie będzie miał trudności.

Rozwiązywanie problemów Rozwiązywać problemy oznacza wykonanie przynajmniej jednej z dwóch następujących czynności: o Myśleć. o Szukać odpowiedzi u bardziej kompetentnych. O problemie mówimy wtedy, kiedy chcemy osiągnąć pewien cel, lecz droga do niego nie jest nam znana.

Czy każde zadanie/pytanie jest problemem? Pytanie/zadanie określane mianem problemu wymaga posłużenia się zarówno wiedzą, jak i myśleniem. Oznacza trudność intelektualną. Natomiast pytanie/zadanie jest problemem, jeśli gotową odpowiedź możemy znaleźć w encyklopedii, podręczniku lub pamięci innej osoby. Wejść na wysoką górę wytyczonym szlakiem to też trudność, ale nie problem, gdy wiemy od początku i umiemy wszystko, co jest potrzebne. Jeśli nie wejdziemy to nie z braku wiedzy, lecz np. z powodu złej pogody lub kondycji. Problem może być wtedy: Jak zaplanować następną próbę?

Rodzaje problemów Problemy poznawcze. Ich rozwiązanie przynosi odpowiedzi na pytanie: Jak jest? Odpowiedzi te to przede wszystkim opisy faktów, zależności i prognoz. Problemy realizacyjne. Mają one postać pytań: Jak postąpić? Jak działać? Co zrobić, by osiągnąć to a to? Rodzaje problemów realizacyjnych to podejmowanie decyzji i podjęcie działania praktycznego, dążących do rozwiązania problemu.

Fazy pełnego cyklu rozwiązywania problemów Stadium wstępne: przygotowanie 1. Spostrzeżenie problemu 2. Decyzja o podjęciu lub zaniechaniu problemu 3. Sprecyzowanie problemu Stadium środkowe: rozwiązywanie 1. Analiza danych wyjściowych m. in. warunek zrozumienia zadania 2. Wytwarzanie pomysłów 3. Wykorzystanie i ocena pomysłów 4. Sformułowanie rozwiązania Stadium końcowe: weryfikacja 1. Sprawdzenie końcowe rozwiązania 2. Ocena pracy nad problemem i wnioski na przyszłość

Spostrzeżenie problemu W tej fazie problem rysuje się dość ogólnie i niezbyt precyzyjnie. Jest jeszcze źle określony. Potrzeba, aby dokładnie ustalić pytanie, na które chcemy uzyskać odpowiedź.

Decyzja o podjęciu lub zaniechaniu problemu Motywacja Nadmiar innych zadań Zlekceważenie Lęk Inne

Sprecyzowanie problemu Pytania, które pomogą sformułować problem: Stan obecny - Przyczyny - Alternatywy CO? Co jest robione? Dlaczego jest to robione? Co może być jeszcze robione? Co powinno być robione? JAK? Jak jest to robione? Dlaczego w ten sposób? W jaki inny sposób może to być robione? Jak powinno być robione? KIEDY? Kiedy jest to robione? Dlaczego wtedy? Kiedy może to być jeszcze robione? Kiedy powinno być robione? GDZIE? Gdzie jest to robione? Dlaczego w tym miejscu? Gdzie jeszcze może to być robione? Gdzie powinno być robione? KTO? Kto to robi? Dlaczego ta osoba? Kto jeszcze może to robić? Kto powinien to robić?

Analiza danych wyjściowych Dane wyjściowe bywają niekompletne lub częściowo fałszywe. Potrzebna jest tutaj praca nad odsianiem „ziarna od plewy”. 6 myślących kapeluszy Autor metody Edward de Bono przypisał kapeluszom - 6 różnych sposobów myślenia. Kapelusze różnego koloru symbolizują różne sposoby postrzegania problemu, jego analizy, znajdowania różnych rozwiązań i argumentowania w dyskusji. Jest to spojrzenie na analizowane zagadnienie z różnych punktów widzenia.

6 myślących kapeluszy

Określenie przyczyn i skutków problemu Diagram ryby (diagram przyczynowo -skutkowy Ishikawy) Za pomocą diagramu Ishikawy możemy wskazać wszelkie istotne związki zachodzące między różnymi przyczynami oraz odkryć źródło niepowodzenia lub nieprawidłowego przebiegu pewnych działań. Celem tej metody jest także analiza wyników danego kierunku postępowania, czyli wykrycie potencjalnych niepowodzeń przedsięwzięcia, uszeregowanie przyczyn problemów.

Diagram ryby (diagram przyczynowo – skutkowy Ishikawy)

Wytwarzanie pomysłów Wysuwanie hipotez Praca „metodą prób i błędów” Ustalanie wariantów działania

Tworzenie wariantów rozwiązań o W rozwiązaniu sytuacji problemowych pomagają heurystyki, czyli techniki twórczego myślenia. Dostarczają one ogólnych wskazówek ukierunkowanych na proces poszukiwania rozwiązania. o Rozwiązanie polega na znalezieniu optymalnego, racjonalnego lub zadowalającego w danych warunkach sposobu działania przez zgromadzenie właściwych informacji, ich analizę i syntezę twórczych koncepcji.

Podstawowe zasady technik heurystycznych o o o Zasada Zasada Zasady odroczonego wartościowania różnorodności kompetentnej niekompetencji racjonalnej irracjonalności aktualności ludyczności

Zasada odroczonego wartościowania, czyli powstrzymaj się od krytyki pomysłów W myśleniu kreatywnym ważne jest oddzielenie fazy generowania nowych idei od fazy ich oceny. Przede wszystkim chodzi o chwilowe (nawet na kilka lub kilkanaście minut) powstrzymanie się od krytykowania i ewaluacji rozwiązań, które pojawiają się w myśleniu indywidualnym czy grupowym.

Zasada różnorodności, czyli dużo różnych pomysłów, analogii Ta zasada nakazuje tworzyć jak najwięcej różnorodnych nowych idei. W tym wypadku należy zachęcać do generowania pomysłów za wszelką cenę preferując ilość nad jakość.

Zasada kompetentnej niekompetencji, czyli tworzyć każdy może W zasadzie tej wychodzi się z założenia, że osoby mniej kompetentne - laicy w danej dziedzinie -mają jednocześnie mniej przyzwyczajeń, uprzedzeń czy niewłaściwych nawyków intelektualnych, co zapewnia świeże, czasem odkrywcze spojrzenie na sprawę. Tworząc kieruj się uczuciami i intuicją.

Zasada racjonalnej irracjonalności, czyli oderwij się od rzeczywistości Ta zasada zachęca do wprowadzenia do myślenia indywidualnego czy grupowego w trakcie procesu zmagania się z problemem elementów nierealistycznych, oderwanych od rzeczywistości. Ćwiczenie Zamknij oczy. Wyobraź sobie, że jesteś krzesłem. Co czujesz, myślisz, gdy ktoś na tobie usiądzie?

Zasada aktualności, czyli jesteś tu i teraz Ta zasada mówi, że w trakcie procesu zmagania się z problemem zarówno indywidualnie jak i grupowo należy koncentrować się na teraźniejszości a nie na przyszłości czy przeszłości.

Zasada ludyczności, czyli pracuj radośnie! Zabawa sprzyja produktywnemu myśleniu, pozwala pozbyć się emocjonalnych blokad, ułatwia dostęp do zasobów pamięci dzięki czemu zwiększa naszą produktywność.

Zasady o Przedstawiaj swój pomysł wtedy, gdy jest twoja kolej. o Każdy pomysł zostanie zapisany przez sekretarza w widocznym dla wszystkich miejscu. o Formułuj pomysły zwięźle i jasno. o Prezentuj wszystkie pomysły, które przychodzą do głowy. o Rozwijaj już zgłoszone pomysły i stosuj inne operacje intelektualne pomocne w trakcie „burzy mózgów”. o Powiedz „nie mam pomysłu", kiedy nic nie przychodzi ci do głowy. o Wstrzymuj się od wszelkich komentarzy w fazie kreowania pomysłów.

Wytworzenie pomysłów przedstawienie problemu przypomnienie zasad techniki zgłaszanie i rejestracja pomysłów

Operacje intelektualne pomocne w trakcie „burzy mózgów o o o abstrahowanie dokonywanie skojarzeń rozumowanie dedukcyjne rozumowanie indukcyjne metaforyzowanie transformowanie

Operacje intelektualne pomocne w trakcie „burzy mózgów- ćwiczenia Abstrahowaniepolega na wyróżnieniu w obiektach tylko pewnych ich aspektów, a pomijaniu innych. Dzięki temu możliwe jest definiowanie i klasyfikowanie obiektów, dostrzeganie między nimi podobieństw. Przykład ćwiczenia: Jeden z uczestników sesji losuje 2 kartki spośród przygotowanych wcześniej, na których widnieją nazwy rzeczowników. W czym są do siebie podobne te obiekty? np. Jabłko i stary but. Oba są zniszczalne itp.

Dokonywanie skojarzeń Wyróżniamy dwa sposoby kojarzenia idei: łańcuch powstały na skutek skojarzeń z elementem poprzednim (np. Mickiewicz –literatura –papier – spinacz biurowy) i gwiazda jako skojarzenie z elementem wyjściowym (np. Chleb – żyto – pszenica –mąka –zakwas). Ćwiczenie: Odgadnij słowo, które kojarzy się z następującymi trzema wyrazami: 1) telefon – życie – odcinek 2) szkoła – światło – oliwa

Rozumowanie dedukcyjne W tej operacji intelektualnej chodzi o wyciąganie wniosków logicznych. Rozumowanie dedukcyjne to rodzaj rozumowania mającego na celu dojście do określonego wniosku na podstawie założonego wcześniej zbioru przesłanek. Istotą jest przechodzenie od ogółów do szczegółów. Ćwiczenie Znajdź konsekwencje pewnego założonego stanu rzeczy. Co by było gdyby. . . ? 1) przestało obowiązywać prawo ciążenia 2) buty ożyły

Rozumowanie indukcyjne (analogie) To typ rozumowania redukcyjnego określany jako wnioskowanie "od szczegółu do ogółu„. Rozumowanie indukcyjne to rodzaj rozumowania mającego na celu wyciąganie wniosków na podstawie niepełnego zbioru przesłanek. Ćwiczenie –analogie Znajdź związek analogii między poszczególnymi elementami w kolumnach A i B, czyli wyjaśnij: A B DZIECKO ZATŁOCZONY AUTOBUS TEATR ATRAKCYJNA KOBIETA UCZONY WIEJSKA GOSPODA

Metaforyzowanie Podstawową cechą metafory jest jej zdolność do ożywiania martwych obiektów, za pomocą personifikacji, czyli nadawania przedmiotom cech typowych dla ludzi. Ułóż baśń do problemu z którym się ostatnio zetknąłeś. Ta baśniowa opowieść dąży do rozwiązania życzeniowego, a nie realistycznego, operuje zabiegami i przejściami które są również życzeniowe i fantastyczne. Najważniejszym momentem baśni jest cud, czyli rozwiązanie wszelkich problemów bohaterów baśni w wyniku nadzwyczajnego wydarzenia. W tej technice cud jest prototypem przyszłego rozwiązania. Baśń ułatwia przełamanie sztywnych nawyków myślowych.

Ćwiczenia Jedną z wyróżnionych heurystyk myślenia twórczego jest synestezja. Proste ćwiczenie „z gruszką” proponuje ujmowanie doznań jednego zmysłu w kategoriach drugiego. Możemy na przykład powiedzieć, że gruszka smakuje jak kolor złoty, ma wygląd dźwięczącego dzwoneczka albo pachnie barwą miodu. Inne zadanie to metaforyczne rysunki. Należy zilustrować pojęcie abstrakcyjne, takie jak inteligencja, strach, sprzeczność, wątpliwości, itp. Bardzo zabawne jest “rysowanie martwych metafor”. Na przykład jak narysujemy inne znaczenie wyrażeń: ‘kobieta z klasą’, ‘przywiązywać wagę do ubrania’ lub ‘wysadzić korki’. Podobnie możemy poćwiczyć “przekręcanie” przysłów, sloganów, utartych powiedzeń. Na przykład: “nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło” zamieniamy na “nie ma tego twardego, co by na miękkie nie wyszło” i zastanawiamy się, czego nasze nowe hasło może dotyczyć.

Transformowanie Zdolności transformowania dotyczą operacji umysłowych polegających na zmienianiu wybranych parametrów jakiegoś przedmiotu, procesu lub stanu rzeczy. Chodzi oczywiście o zmianę symboliczną. Ćwiczenie –przekształcenia Popraw poniższy rysunek zmieniając żółwia w jakieś nieznane zwierzę.

Udoskonalenie i ocena pomysłów Zgłaszanie i rejestracja dodatkowych pomysłów Wartościowanie pomysłów Wybór pomysłów do realizacji Ocena wariantów rozwiązań Kategoryzacja

Ocena wariantów rozwiązań i wybór rozwiązania optymalnego Przy ocenie i wyborze optymalnego w danych warunkach rozwiązania możesz posłużyć się np. : Modelem SMART Mapą rozwiązań

Przygotuj się do wdrożenia o uzyskaj akceptację osób zainteresowanych, którzy będą użytkownikami rozwiązania o opracuj plan wdrożenia o określ potencjalne trudności w realizacji i zidentyfikuj sposoby ich przezwyciężenia o przygotuj działania prewencyjne w nieprzewidzianych okolicznościach o przygotuj listę i zgromadź zasoby potrzebne do realizacji wybranego rozwiązania (czas, zasoby finansowe, zasoby materialne)

Wprowadź pomysł w życie i oceń Nowe rozwiązania nigdy nie są akceptowane automatycznie, dlatego upewnij się, że masz sprzymierzeńców wśród osób zainteresowanych, którzy będą użytkownikami rozwiązania. Jeśli nie, spotkaj się, aby wyjaśnić podstawy twojej propozycji rozwiązania, wysłuchaj obaw, zachęć do zadawania pytań, poproś o wniesienie propozycji poprawek itp.

Rozwiązywanie problemów: o czyni nauczanie „autentycznym” (zbliża szkołę do prawdziwego życia); o uczy uczniów odpowiedzialności za podejmowanie decyzji; o zwiększa autonomię uczniów i przez to motywuje ich do zgłębiania wiedzy; o uczy również samodzielności myślenia i odwagi eksperymentowania.

Lista problemów „dyżurnych” o Wymyśl atrakcyjny sposób pracy z uczniem zdolnym. o Zaproponuj rozwiązanie wdrożenia „szkoły bez klas”. o Zastanów się jak rozwiązać problem trudności matematycznych uczniów. o Zaprojektuj zabawkę pozwalającą dziecku zrozumieć zjawisko obiegu wody w przyrodzie. o Wymyśl sposób pedagogizacji rodziców poza szkołą.

Rozgrzewka dla umysłu Zanim przystąpisz do rozwiązania właściwego problemu, z którym się zetknąłeś postaraj się znaleźć czas na rozruszanie „szarych komórek” a planowane zadanie pójdzie ci łatwiej. . . W sieci znajdziesz mnóstwo propozycji zagadek i gier logicznych, które zapewnią gimnastykę dla umysłu. Spójrz przykładowo na strony: o http: //mozgowiec. pl o http: //www. grylogiczne. pl o http: //sudoku. pl/games/sudoku/Sudoku. html Kilka propozycji gier znajdziesz poniżej.

Zagadka zapałczana A Jak dołożyć do tej figury 3 zapałki tak, żeby figura przedstawiała sześcian?

Odpowiedź

Zagadka zapałczana B W jaki sposób przesunąć 2 zapałki i dołożyć jedną tak, żeby otrzymać 2 romby?

Odpowiedź

Zagadka zapałczana C Czy można z tej samej liczby zapałek ułożyć 5 kwadratów, przy czym żaden kwadrat nie zawiera w swoim wnętrzu innego?

Przykładowe rozwiązania

Ćwiczenie –bazgroły Co widzisz? Dokończ rysunki. . .

Prezentację przygotowano na podstawie niżej zamieszczonych źródeł „Trening twórczości”, Edward Nęcka, Jarosław Orzechowski, Aleksandra Słabosz, Błażej Szymura, Wyd. GWP, Gdańsk 2008 „Psychologia twórczości”, Edward Nęcka, Wyd. GWP, Gdańsk 2003 „Metody heurystyczne. Twórcze rozwiązywanie problemów”, Jan D. Antoszkiewicz, PWE, Warszawa 1990 „Zadanie, metoda, rozwiązanie”, Andrzej Góralski (red. ), Wyd. Naukowo. Techniczne, Warszawa 1980 -4 „Techniki organizatorskie w rozwiązywanie procesów zarządzania”. Zofia Mikołajczyk, PWN, Warszawa 1999 „Twórcze rozwiązywanie problemów”, Tony Proctor, Wyd. GWP, Gdańsk 2002 „Trening kreatywności”, Krzysztof J. Szmidt, Wyd. Helion, Gliwice 2008 „Sześć kapeluszy myślowych”, Edward de Bono (bdw) „Techniki Kreatywności”, Matthias Nollke, Wyd. Fleshbook http: //mozgowiec. pl http: //www. grylogiczne. pl