Annelies Aerts Alternatieven voor zittenblijven Aanleiding Denkdagen 2008

Annelies Aerts Alternatieven voor zittenblijven

Aanleiding: Denkdagen 2008 Vaststelling: Ongekwalificeerde uitstroom in Antwerpen = ERG HOOG • 14% in Vlaanderen • 28% van Antwerpse jongeren verlaat de secundaire school zonder diploma

Evolutie van het aandeel leerlingen die in Lokeren school lopen die vroegtijdig het SO verlaten (in%) 16% 15% 14% 12% 13% 12% 11% 10% Vlaanderen: 14 - 16% Jongens > meisjes In Lokeren wonend: 16% (jongens 18%) 8% 6% 4% 2% 0% 2009 -2010 -2011 -2012 -2013

Aanleiding: Denkdagen 2008 Ongekwalificeerde uitstroom Door o. a. : • Spijbelen verminderen • Diversiteitscompetenties onderwijsprofessionals • Schoolteams versterken: sterk schoolbeleid • Leerloopbaanadviseurs • Zittenblijven • …

Context rond zittenblijven Wat… … zeggen cijfers? … vindt iedereen ervan? … vertelt onderzoek erover?

Context rond zittenblijven Wat… … zeggen cijfers? Waar, wanneer en wie? … vindt iedereen ervan? … vertelt onderzoek erover?

Schoolse vertraging in cijfers: internationaal

Schoolse vertraging in cijfers: Vlaanderen Lager Onderwijs Secundair Onderwijs % Schoolse vertraging Vlaanderen Antwerpen Lokeren 15, 7% 24, 7% 21% 29, 2% 38, 9% 25, 5%

Schoolse vertraging in A’pen

Schoolse vertraging in A’pen

Schoolse vertraging in cijfers: Lager onderwijs % Schoolse vertraging: 2012 -2013 Vlaanderen Antwerpen Lokeren 1 e leerjaar 10, 5% 16, 1% 14% 2 e leerjaar 14% 22, 6% 16, 9% 3 e leerjaar 15, 9% 27, 9% 20, 5% 4 e leerjaar 17, 5% 30, 5% 25, 7% 5 e leerjaar 17, 9% 31, 5% 27, 1% 6 e leerjaar 15, 3% 26, 4% 17, 6%

Zittenblijven: Wanneer in lager onderwijs? % zittenblijvers: 2012 -2013 Vlaanderen Antwerpen Lokeren 1 ste leerjaar 5, 5% 8, 1% 7, 4% 2 de leerjaar 3 % 5, 4% 3, 1% 3 de leerjaar 1, 9% 4, 3% 2, 6% 4 de leerjaar 1, 6% 4, 3% 2, 1% 5 de leerjaar 1, 1% 2, 4% 6 de leerjaar 0, 3% 0, 5% Totaal 2, 4% 4, 3% 3, 3%

Schoolse vertraging in cijfers: Secundair onderwijs % schoolse vertraging: 2011 -2012 Graad Onderwijsvorm 1 ste graad 2 de graad 3 de graad Vlaanderen Antwerpen Lokeren A-stroom 16, 6% 32, 2% 15, 9% B-stroom 54, 5% 60% ASO 11, 1% 24% 8, 2% BSO 60, 3% 77, 5% 63, 2% KSO 42, 1% 48, 6% - TSO 34, 5% 57, 8% 34, 3% ASO 14, 7% 26, 8% 11, 2% BSO 61, 3% 78% 54, 4% KSO 46, 7% 46, 4% - TSO 41, 6% 62, 4% 40, 9% 22% 26% 28%

Schoolse vertraging in cijfers: Secundair onderwijs % schoolse vertraging: 2011 -2012 Graad Onderwijsvorm 1 ste graad 2 de graad 3 de graad Vlaanderen Antwerpen Lokeren A-stroom 16, 6% 32, 2% 15, 9% B-stroom 54, 5% 60% ASO 11, 1% 24% 8, 2% BSO 60, 3% 77, 5% 63, 2% KSO 42, 1% 48, 6% - TSO 34, 5% 57, 8% 34, 3% ASO 14, 7% 26, 8% 11, 2% BSO 61, 3% 78% 54, 4% KSO 46, 7% 46, 4% GEEN DBSO IN LOKEREN TSO 41, 6% 62, 4% 40, 9%

Zittenblijvers: kenmerken? -opdracht. WIE MAAKT ER MEER KANS OP ZITTENBLIJVEN?

Kenmerken van leerlingen (achtergrond) GEBOORTEMAAND SOCIO-CULTURELE ACHTERGROND PSYCHOSOCIALE TOESTAND GESLACHT SOCIO-ECONOMISCHE ACHTERGROND INTELLIGENTIE

Kenmerken van scholen KLASGROOTTE EFFICIËNTIE TIJDSPLANNING OUDERBETROKKENHEID INSTRUCTIEKWALITEIT SCHOOLGROOTTE ANCIËNNITEIT DIRECTIE

Spijbelen en schoolse vertraging: Ba. O cfr. ongewettigde afwezigheid

context rond zittenblijven Wat… … zeggen cijfers? … vindt iedereen ervan? Leerkrachten, ouders en leerlingen en jij? … vertelt onderzoek erover?

Enkele stellingen -opdracht-

Opvattingen van leerkrachten “Gedragsproblemen worden vaak veroorzaakt door het feit dat een kind ouder is dan zijn klasgenoten” 74% van de Antwerpse leerkrachten vindt van niet

Opvattingen van leerkrachten “Zittenblijven is een fenomeen van alle tijden, daar valt weinig aan te doen” 60% van de Antwerpse leerkrachten zegt JA

Opvattingen van leerkrachten “Zittenblijven is een oplossing op lange termijn” 63% van de Antwerpse leerkrachten gaat akkoord

Opvattingen van leerkrachten “Zittenblijven kan het zelfbeeld van een kind opkrikken” 66% van de Antwerpse leerkrachten gaat akkoord

Opvattingen van leerkrachten 67% van de Antwerpse leerkrachten vindt niet dat je een visie op zittenblijven moet hebben “Ik vind niet dat je een visie op zittenblijven moet hebben”

Opvattingen van leerkrachten “Bij een kind met leerstoornissen zullen we net om die reden makkelijker laten overgaan” 78% van de Antwerpse leerkrachten zegt JA

Opvattingen van leerkrachten “Als een kind zich onvoldoende basisvaardigheden op het vlak van taal en rekenen heeft eigengemaakt, dan is het beter dat het zijn of haar jaar overdoet” 81% van de Antwerpse leerkrachten gaat akkoord

Opvattingen van leerkrachten 82% van de Antwerpse leerkrachten gaat akkoord “Zittenblijven vermijdt later falen”

Opvattingen van ouders • 75% van de ouders vindt zittenblijven goed als het om cognitieve factoren gaat • Laag geschoolde ouders iets minder positief • 2/5 vindt dat ze te laat op de hoogte gebracht werden van advies • Ouders zien zelfvertrouwen toenemen tijdens bisjaar, maar zien ook pestgedrag toenemen (bij zittenblijven in hogere jaren)

Opvattingen van leerlingen • 73% van de zittenblijvers in basisonderwijs durft het toegeven (57% van de meisjes versus 81% van de jongens) • 70% van de bevraagde leerlingen zegt dat zittenblijven gebruikt wordt als stok achter de deur • Leerlingen vinden zittenblijven erger naarmate ze ouder worden (basisonderwijs)

context rond zittenblijven Wat… … zeggen cijfers? … vindt iedereen ervan? … vertelt onderzoek erover?

Vaststelling: VEEL zittenblijvers en overtuigingen nog grotendeels PRO Als zittenblijven zinvol is… …dan zijn we zeer goed bezig! Als zittenblijven niet zinvol blijkt… …dan hebben we een groot probleem.

Is zittenblijven effectieve praktijk? STAM 1

Onderzoek naar effectiviteit van zittenblijven?

Onderzoek naar effectiviteit? ÞLeerlingen met vergelijkbare kenmerken (tot 50 verschillende achtergrondkenmerken) ÞLeeftijdsvergelijking vs leerjaarvergelijking

Onderzoeksresultaten

Het effect van zittenblijven op leerlingresultaten Effect op leerprestaties Impact ongunstiger voor Gevolgen voor klasgenoten en ex- klasgenoten • Voorsprong op • Relatief oudere leerlingen • Zwakke SES • Ouders die weinig belang hechten aan onderwijs • Jongens • Leerlingen zonder gedragsproblemen • Kinderen die al zijn blijven zitten GEEN invloed klasgenoten verdwijnt. • Doorstromers scoren beter, zeker voor wiskunde en lezen

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale vaardighede n Academisch School. Psychologis populariteit zelfbeeld welbevinden ch welbevinden Motivatie Agressief gedrag Concentratie- Spijbelgedrag vermogen

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale vaardigheden Academisch zelfbeeld Schoolwelbevinden Psychologisch welbevinden Concentratievermogen Spijbelgedrag Tegenover klasgenoten Geen verschillen. Tegenover doorstromers : Positiever maar verdwijnt(snel) Motivatie Agressief gedrag Populariteit

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale Academisch Schoolvaardighed zelfbeeld welbevind en en Psychologis Populariteit ch welbevinden Tegenover klasgenoten Spelen liever met nietbissende klasgenoten. Tegenover doorstromers : Populairder maar verdwijnt(snel) Motivatie Agressief gedrag Concentra tievermogen Spijbelgedr ag

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale vaardigheden Academis ch zelfbeeld School. Psychologi Popularit welbevind sch eit en welbevind en Motivatie Agressief gedrag Concentr Spijbelged atierag vermogen Tegenover klasgenoten Algemeen minder gemotiveerd Tegenover doorstromers : Gemotiveerder maar verdwijnt(snel)

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale Academisch Schoolvaardigheden zelfbeeld welbevinden Motivatie Agressief gedrag Psychologisch welbevinden Meer angststoornisse n, depressies en stress bij zittenblijvers Concentratie Spijbelgedrag vermogen Populariteit

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale Academisch zelfbeeld vaardigheden Schoolwelbevinden Motivatie Concentratie- Spijbelgedr vermogen ag Agressief gedrag Meer agressief gedrag, voornamelijk met kinderen die al eens agressief gedrag vertoonden. Psychologi Popularit sch eit welbevinde n

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale vaardigh eden Academis Schoolch welbevinden zelfbeeld Psychologi Popularit sch eit welbevind en Motivatie Agressief gedrag Spijbelged rag Concentratievermogen Op lange termijn meer concentratiemoeilijkheden

Effect van zittenblijven op psychosociaal functioneren Sociale vaardigh eden Academis School. Psychologisch ch welbevinden zelfbeeld n Motivatie Agressief gedrag Concentrati evermogen Spijbelgedrag Tegenover klasgenoten Meer spijbelen Tegenover doorstromers : Basis : minder Secundair : meer Popularit eit

De praktijk van zittenblijven moet dringend in vraag worden gesteld Þ Traject van Samen Tot Aan de Meet

Fase 1: problematiseren • Grote publiek • Inspiratiedagen • Nieuwsbrieven • Media onderzoeksresultaten pakkende getuigenissen … • Met afgebakende doelgroepen • infosessies op personeelsvergaderingen en pedagogische studiedagen • Opstellen beginsituatie over schoolse vertraging & opvattingen • Info spiegelen aan onderzoek pioniers – volgers – achterblijvers

Fase 2: ombuigen van weerstanden in motivatie üCognitieve weerstand : overtuigingen üAttitudinale weerstand : houding üEmotionele weerstand : gevoelens dialoog en respect zijn essentieel aandacht voor oorzaken en niet voor schuldigen

Fase 3: actiebouwstenen kiezen

Fase 4: evaluatie en effectiviteitsmeting üProcesevaluatie: intervisie - Werden de innoverende acties ontwikkeld met de verschillende pijlers van beleidsvoerend vermogen in gedachten? - Heeft het proces ook geleid tot een sterker schoolbeleid? ü Productevaluatie: - Heeft de school de juiste acties ontwikkeld voor het schoolspecifieke probleem?

STAM evolutie • Schaalvergroting • Start voortrekkerstraject samen tot aan de meet • Inhoudelijke verbreding en verdieping Aanvulling wetenschappelijk onderzoek verfijnder huis Impact op proces verfijnder model Geel inspiratieboek accent basisonderwijs Groen inspiratieboek accent secundair onderwijs

BASISBOUWSTENEN ONDERZOEK TOONT EFFECTIVITEIT AAN ADDITIONELE BOUWSTENEN LITERATUUR IS ONDUIDELIJK OVER EFFECTIVITEIT IS AFHANKELIJK VAN DE IMPLEMENTATIEWIJZE ANDERE BOUWSTENEN WEINIG TOT GEEN ONDERZOEK OVER DE EFFECTIVITEIT VAN DEZE BOUWSTENEN

Gezamenlijke doelgerichtheid Innovatief vermogen Responsief vermogen Doeltreffende communicatie Een sterk Gedeeld leiderschap Reflectief vermogen beleid Ondersteunende relaties Geïntegreerd beleid

Zittenblijven verminderen: Lager Onderwijs 10% 6. 27% 6. 52% 9% 5. 40% 8% 4. 33% 7% 6% Vlaanderen Antwerpen 5% 4% 3% 2. 93% 3. 00% 2. 71% 2. 36% 2% 1% 0% 2009 -2010 -2011 -2012 -2013

Meer info • Eva Franck, samentotaandemeet@stad. antwerpen. be telefoon: 03 338 47 31 http: //onderwijsraad. digipolisweb. be/nl/aanbod/ad vies-begeleiding/samen-tot-aan-de-meetleerprocessen-van-alle-leerlingen-verrijken-en