Ankara niversitesi Salk Bilimleri Fakltesi Sosyal Hizmet Blm

Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Sosyal Hizmet Bölümü Dersin Adı: Adli Sosyal Hizmet Sorumlu Öğretim Üyesi: Doç. Dr. Elif Gökçearslan Çifci Konu: Adli sosyal hizmet ve suç teorileri

Sosyolojik kuramlar; Sosyal Organizasyonsuzluk Kuramı, Anomi Kuramı, Alt-Kültür Kuramı, Aykırı Birleşme Kuramı, Aykırı Güçlendirme Kuramı, Ayırıcı Fırsatlar Kuramı Damgalama Kuramı

Sosyal Organizasyonsuzluk Kuramı : suç olgusunu; gelişme bölgeleri (growth zones), suçluluk alanları (delinquency areas) ve çember teorisi (concentric zone) gibi kavramsallaştırmalar üzerinden analiz etmektedir. Burgess (1974)’e göre kentsel çevre yeni bir insan türü yaratmıştır. Bu yeni bir biyolojik tür değil; kentsel yaşam tarzının ürünü olan yeni bir kişilik türüdür. Kırsal bölgelerin samimi ve kişisel ilişkilerinin aksine, kentte yüzeysel ve maddi çıkara dayalı ilişkiler egemendir.

Özellikle Burgess’in “çember teorisi” olarak bilinen teori şehri beş bölgeye ayırır. Bu bölgeler tek merkezli merkezi iş çevreleri bölgesinden, şehrin dışında oturanların yerleşim bölgesine doğru çemberler oluştururlar. Her bölgenin kendine özgü yapısı, kültürü, organizasyonu, kendine has sakinleri vardır.

Sosyal disorganizasyonun göstergeleri: Yerleşimcilerin düşük düzeyde bir ekonomik yapıya sahip olmaları, Aynı yerleşim yerinde çok farklı etnik grupların varlığı, Yüksek düzeyde yerleşimci hareketliliği, Ailelerin fonksiyonunu kaybetmesi ve kentleşme (Bohm, 1997: 74; Akt: Kızmaz, 2005: 152).

Anomi Kuramı Durkheim, anomi kavramını sapıcı davranışı açıklamada kullanmıştır; özellikle toplumda eşit olmayan süreçlerin yaşanması ile dezavantajlı gruplarda yer alan kişilerin avantajlı gruplara yönelik kıskançlık yaşaması olarak açıklamıştır. Durkheim tarafından ortaya atılan ve Merton tarafından geliştirilen bu kurama göre, anomi normsuzluk demektir. Eğer bir toplumdaki kültürel ve sosyal yapıda bütünleşme yetersizse, toplumca istenen davranışları engelleyen sosyal-yapısal özellikler geçerli ise anomiye doğru bir gidişten, yani normların yıkılmasından söz edilebilir.

Belirli bir statüye sahip olanlar, toplumun koyduğu hedeflere meşru yollardan kolayca ulaşabilirlerken, belirli bir statüye sahip olmayanlar, aynı hedeflere meşru yollardan ulaşmakta zorlanmaktadırlar. İşte anomi söz konusu güçlüklerin, suçluluk da söz konusu anomik sosyal yapının bir sonucudur.

Bireylerin toplumdaki kurumsallaşmış süreçlere yeterince vurgu yapmadan başarı hedefine vurgu yapan kültüre adapte olabilmek için verdikleri tepkileri Merton beş bireysel adaptasyon türü: uyum, yenilik, gelenekçilik, çekilme isyan olarak sınıflandırmıştır.

Alt Kültür Kuramı Alt kültür teorilerini genel olarak, çocuk veya genç çeteler içerisinde yer alan alt sınıfa mensup bireylerin, sapma ve suçluluk durumları üzerine odaklanmış kuramlar olarak görmek mümkündür. Alt kültür kuramları, toplumda belli grupların veya alt kültürlerin suçu onayladığını veya en azından, suça neden olan değerlere sahip olduklarını ileri sürerler. Kuramın öncülerinden Cohen, suç alt kültürünün bir kural dizisi değil, saygın yetişkin toplumun normlarından farklılaşan hatta çatışan bir yaşam biçimi olduğunu söylemektedir.

Aykırı Birleşme Kuramı Çeşitli alt kültürlerin bulunduğu toplumda, kimi toplumsal çevreler yasadışı etkinlikleri özendirme eğilimi gösterirken, ötekilerde bu eğilim bulunmaz. Kişiler, suç normlarını benimseyen insanlarla birlik olarak suça yönelirler. Bu kuram, ruhsal farklılıkların suçluları öteki insanlardan ayırdığı görüşüne karşıttır; kuram suç etkinliklerinin tıpkı yasaya uygun davranışlarda olduğu gibi öğrenildiğini, onlarla aynı gereksinim ve değerlere yöneltildiklerini ileri sürmektedir.

Aykırı Güçlendirme Kuramı Sosyal davranış, başkalarının davranışının model alınması ve doğrudan şartlanma yolu ile elde edilir. Davranış, olumlu ödüller kazanıldığı zaman güçlendirir, ceza verildiği zaman kaçınılır (negatif güçlendirme). Davranış negatif uyarıcı (ceza) veya ödülün kaybedilmesiyle zayıflatılır.

Ayırıcı Fırsatlar Kuramı Bu kuram Anomi ve Alt kültür teorisi, sosyal organizasyonsuzluk ve aykırılıkların birleşimi teorileriyle ilişkilidir. Bu teorinin varsayımları, genel olarak çocuk suçluluğu ve yetişkin davranışlarına uygulanmışsa da Coward ve Ohlin bu teoriyi özellikle çocuk suçluluğu alt kültürüne katılım biçimlerine yönelik geliştirmiştir. Grup desteği, onların yasal olmayan faaliyetlere katıldıktan sonra gelişen utanç, korku veya suçluluk duygularını yenebilmelerine yardım eder. Bireylerin suçlu alt kültürüne katılmaları aynı zamanda kişisel

Damgalama Kuramı Kişiyi suçlu yapma süreci, etiketleyip, dışlayıp, yaptığı davranış konusunda onu bilinçlendirmek, onun şikayet edilen özelliklerini pekiştirmek şeklinde işlemektedir. Onlara gore insanlar, öğretmenler, polisler, komşuları, ebeveynleri ve arkadaşları tarafından bu şekilde etiketlendikleri için sapmış veya suçlu olurlar.

Önceki kuramlar; “birey niçin suç işlemektedir” sorusuna odaklanırken, damgalama kuramı da, “niçin belirli davranışlar sapma olarak tanımlanmaktadır? ” sorusuna yanıt arama çabası içinde olmaktadır (Marshall, 1999: 212). Damgalama kuramı özellikle, davranışların illegal ve legal sınırlarını belirleyen kuralları ve hukuk sistemini sorgulamaktadır. Bu sebeple kuram, suç işleyen birey üzerinde değil, kuralları koyanlar üzerinde odaklanmaktadır.

Nötrleştirme Kuramı Suçlu alt kültürü, işlediği suçu rasyonelleştirebilmesi açısından, kişiye gerekli tüm olanakları sağlamaktadır. Matza ve Sykes, bu “yaptığını haklı gösterme” durumunu, “Nötrleştirme Teknikleri” olarak adlandırmaktadırlar.

Matza ve Sykes, bu “yaptığını haklı gösterme” durumunu, “Nötrleştirme Teknikleri” olarak adlandırmaktadırlar. Onlara göre genç birey, toplumun genel düzenine aykırı değer ya da davranış biçimlerini değil, bu nötrleştirme tekniklerini” öğrenmekte, bu suretle de suç işlemektedirler. Üçüncü olarak, nötrleştirme tekniklerini kullanan bireylerin çocuk ve yetişkin suçlu eylemlerine katılma olasılıkları yüksektir.

Nötrleştirme tekniği beş temel kategoriye ayrılmaktadır. Bunlardan ilki “sorumluluğu üzerine almamak”tır. Bu teknik aracılığıyla birey, suçundan çok, kendini suça iten faktörleri ön plana çıkartmaktadır. Bunlar, ailenin ilgisizliği, yakın çevrede yer alan kötü arkadaşlar, çevre şarlarının çok ağır olması gibi faktörler olabilir. İkinci temel teknik, “verilen zararın büyüklüğünü kabul etmemektir”. Burada suçlu, gerçekleştirdiği eylem yasalara aykırı olsa bile, karşısındakine önemli bir zarar vermediğine inanmaktadır.

Üçüncü nötrleştirme tekniği mağdurun varlığını kabul etmemek ve onu yaralanmayı hak eden bir kişi olarak kabul etmektedir. Bu nötrleşirme tekniğine göre, yaralama gerçek bir yaralama değil hak edilenin yapılmasıdır. Dördüncü temel nötrleştirme tekniği, “suçlayanları suçlama” ya da “kınayanları kınama”dır. Matza ve Sykes’a göre suçlu çocuk, bu teknik aracılığıyla, dikkati kendi sapmış davranışlarından çok, bu davranışı ortaya çıkaran eğilimlerin nedenlerine çekmektedir.

ÖRNEK: 11 yaşında Ahmet İzmir’de ilkokul 4. Sınıfa devam etmektedir. Ahmet ailesi ile birlikte 3 yıl önce Mardin’den İzmir’e göç etmişlerdir. Babası ilkokul mezunu, annesi ise okuryazar değildir. Ahmet’in kendisinden başka 3 kardeşi vardır. Ahmet’in babası inşaat işçisidir. Annesi ise zaman ev temizliğine gitmektedir. Ahmet’in okulu ile ilgilenen aile üyesi bulunmamaktadır ve Ahmet okul çıkışlarında yeni edindiği arkadaşları ile İzmir sokaklarında başı boş dolaşmakta ve aile üyelerinden bu konuda hiçbir tepki almamaktadır. Ahmet’in arkadaşları marketlerden ve büyük alışveriş merkezlerinden hırsızlık yapmaktadır. Ahmet de arkadaşları ile birlikte zaman hırsızlık

ETKİNLİK Yukarıdaki örnek vakayı suç kuramlarından en uygun olduğunu düşündüğünüz bir kurama göre analiz ediniz.