Analiza no hanoin Lao Hamutuk nian ba Proposta
Analiza no hanoin La’o Hamutuk nian ba Proposta OJE 2021 Aprezenta ba kolega Sosiedade sivíl sira iha FONGTIL 11 Novembru 2020
Fonte finansiamentu ba OGE 2021 kuaze totálmente mai husi Fundu Petrolíferu • Total RSE ba 2021 to kon$548. • Esesu Levantamentu ba iha OGE 2021 mak hamutuk tokon $830. • Saldo iha tezoru, Carryover iha RAEOA mós orsamentu ne'ebé transfere husi Fundu petróleu iha tinan pasadu.
Reseita Doméstika selu de’it ba Saláriu no vensimentu mós la too
Rendimentu husi mina no gas besik hotu ona.
Bainhira ezekuta hotu, proposta OJE 2021 sei boot liu iha istória.
Fundu Petrolíferu sei tuun lalais.
Aumenta Transferénsia Públiku – ne’ebé hamenus transparénsia no boa governasaun
Instituisaun Autónoma no Transferénsia públiku • Transferénsia públiku aumenta nafatin Governu propoin atu aloka 37% husi OJE liu husi transferénsia públiku - kompara ho 27% iha tinan 2018 no 2019 Hanesan cheque branca (xeke mamuk) ba governante sira, ne’ebé loke dalan ba korrupsaun no taka dalan ba transparénsia. • Liu husi OJE 2020, Governu harii instituisaun autónoma ualu, no iha Proposta OJE 2021, Governu propoin atu harii instituisaun autónoma lima tan. Instituisaun Autónoma sira dala barak laiha obrigasaun hodi promove akuntabilidade, transparénsia iha prosesu finansa estadu Instituisaun foun hirak ne’e sei simu transferénsia ho maneira ne’ebé la fó detallu hanesan ho Instituisaun Governu sira seluk.
Modelu Orsamentu Foun Sei Hamenus Transparénsia • “Modelu Orsamentu por Programas” propoin atu fornese dadus kona ba alokasaun orsamentál no atinjimentu bazeia ba programa ida-idak • Realidade katak dala barak modelu ida nee hatudu alokasaun ba kategoria jerál, la'ós ba programa idaidak. • Ezemplu ida: Ministériu Obras Públiku hetan alokasaun ba “Jestaun Finansas” nudár programa ida, ho alokasaun tokon $207. Montante boot la ho detallu - taka dalan ba transparénsia Halo susar liu ba Membru Parlamentu no sosiedade sivíl atu halo fiskalizasaun
Empréstimu • Proposta Lei OJE 2021 propoin bareira empréstimu foun ho valór tokon $420. • Ne’e signifika katak Governu bele asina kontratu empréstimu foun ho montante tokon $400 durante tinan 2021, no emite títulus dívidas publika ho valor tokon $20. • Governu seidauk analiza (ka seidauk publika) informasaun kona ba kapasidade Timor-Leste atu selu fali ita nia deve, bainhira ita nia Fundu Petrolíferu mamuk ona - Livru OJE hatudu de'it montante ne’ebé Governu sei selu fali to’o 2022. • Presiza tebes atu hatene estimasaun ba longu-prazu no hatene didi'ak impaktu husi empréstimu foun sira, no foti desizaun ho kuidadu.
Aban bainrua, Projetu Tasi Mane bele han osan atu halo Timor-Leste bankrupt
Konkluzaun no Rekomendasaun • Timor-Leste kontinua depende ba osan husi mina no gas. • Despeza públiku sei domina iha ekonomia Estadu nian. • Seidauk iha modelu investimentu produtivu no sustentável. • Setór fundamental sira seidauk hetan prioridade primeiru. • Investe ba Kapitál Umanu liu husi prioritiza edukasaun, saúde, bee mós, agrikultura no indústria transformadór. • Halo revizaun fundamental ba PEDN • Redezena Polítika ekonomia bazeia ba realidade mundiál no realidade Nasaun Timor. Leste nian • Gasta husi Fundu Petrolíferu tenke orienta ba rezultadu produtivu no sustentável.
Obrigadu barak As Lutas Kontinuam! Bele hetan dokumentu sira relevante iha ne’e; https: //www. laohamutuk. org/econ /OGE 21/20 OGE 21. htm. Inklui Prosesu Orsamentál, diskusaun iha PN, gráfiku sira. Dokumentu, Analiza sira.
- Slides: 15