A L S R F KYN R U

A L S Ð Æ R F KYN R U K K E B. 9

Sjálfsvirðing • Bera virðingu fyrir sjálfum sér • Sættast við sjálfan sig • Þora að segja nei • Setja sér eigin mörk • Stefna að ákveðnum lífsmarkmiðum Sjálfsvirðing er mikilvæg í kynlífi eins og í öðrum þáttum lífsins

Sambönd Tegundir sambanda o Gagnkynhneigð (strákur-stelpa) o Samkynhneigð o Hommar (strákur-strákur) o Lesbíur (stelpa-stelpa) o Tvíkynhneigð Í góðu sambandi felst m. a. o Virðing o Traust o Heiðarleiki

Dæmisaga Keli og Sara eru búin að vera í sambandi í nokkrar vikur. Þau voru góðir vinur áður en þau urðu skotin í hvort öðru og ákváðu að byrja saman. Keli er aðeins búin að vera að ýta á Söru að sofa hjá sér en Sara er ekki tilbúin strax. Eitt kvöldið eru þau heima og byrja að kyssast og knúsast en Sara er þó ekki tilbúin að fara neitt lengra en það. Keli verður pirraður og vill að hún segi sér af hverju hún vilji ekki sofa hjá honum. Söru finnst hún hafa eyðilagt allt. A)Er Sara búin að eyðaleggja allt því hún vill ekki þóknast Kela? B)Ber Keli einhverja ábyrgð á þessu? C)Hvaða möguleikar eru í stöðunni? .

A V H K R ÐE ? F Í L N Y

Kynlíf • Náið samband milli tveggja einstaklinga • Getur verið snerting, kossar, kynmök og allt litróf tjáningar • Kynlíf er yndislegt og fallegt með réttri manneskju á réttum stað og á réttum tíma

Kynmök/samfarir • Leggangamök • Munnmök • Endaþarmsmök

Lögin segja „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn yngra en 15 ára, skal sæta fangelsi allt að 12 árum“ „Hver sem með blekkingum, gjöfum, eða á annan hátt tælir ungmenni undir 15 ára aldri til samræðis eða annarra kynferðismaka skal sæta fangelsi allt að 4 árum”

Þunganir unglingsstúlkna • Of algengt á Íslandi • Unglingar eru ekki færir um að ala upp börn • Mikil áhrif á framtíðaráform • Mikilvægt að nota alltaf getnaðarvarnir

Fóstureyðing 1. Er þegar fóstur er fjarlægt úr legi konu 2. Er neyðarúrræði 3. Góðar ástæður þurfa að vera fyrir fóstureyðingunni 4. Fóstureyðing hefur oft mikil áhrif á andlega líðan

Hvenær er einstaklingur tilbúinn til að stunda kynmök? 1. Þegar hann er tilbúinn að axla þá ábyrgð sem fylgir því að stunda kynmök 2. Er mjög misjafnt eftir einstaklingum 3. Einstaklingur á ekki að byrja að stunda kynmök fyrr en hann er tilbúinn til þess sjálfur

Hvað er nauðgun? 1. Að hafa kynmök við einhvern sem vill það ekki eða getur ekki spornað gegn því 2. Nei þýðir nei nauðgun er glæpur 3. Nauðgun er aldrei réttlætanleg og nauðgarinn er alltaf ábyrgur 4. Oft vinir sem nauðga 5. Neyðarmóttaka vegna nauðgana er á slysadeild í Fossvogi

R I N R A V R A Ð A N T GE

Hvað eru getnaðarvarnir? • Lyf eða tæki sem notuð eru við kynmök í þeim tilgangi að koma í veg fyrir eða minnka líkur á þungun • Getnaðarvarnir hindra samruna sáðfrumu og eggfrumu við kynmök • Til eru margar tegundir sem hafa sína kosti og galla

a ð a Hv r i n r a v r a ð a n t ge ? ú þ r i k k þe

Skírlífi • Það er að hafa ekki kynmök • Þá fer sæði ekki inn í leggöngin • Er 100% öruggt • Engin hætta á þungun eða kynsjúkdómum

Getnaðarvarnir • Smokkur • Pillan • Hormónasprauta • Hormónaplástur • Hormónahringur • Hormónastafur • Neyðargetnaðarvörn

Smokkur 1. Þunnur gúmmípoki sem rúllað er á stinnt typpið fyrir kynmök 2. Kemur í veg fyrir að sæði fari í líkama konu við kynmök 3. Fæst víða, t. d. í apótekum, matvörubúðum, bensínstöðvum 4. Fæst með mismunandi lögun, litum og brögðum 5. Besta vörnin gegn kynsjúkdómum

Leiðbeiningar um notkun smokksins 1. Heill og ónotaður smokkur með dagsetningu í lagi 2. Smokkur settur upp á stíft typpið fyrir kynmök, áður en typpið kemur við kynfæri konunnar 3. Smokkur látinn á kónginn og rúllað svo alla leið eftir stinnum getnaðarlimnum 4. Tota fremst fyrir sæðið 5. Losa loft úr smokknum með því að strjúka eftir honum 6. Halda í smokkinn eftir sáðlát um leið og typpið er dregið úr leggöngum til að koma í veg fyrir að hann renni af

Pillan 1. Tafla með kvennhormóni sem kemur í veg fyrir egglos 2. Tekin inn daglega á svipuðum tíma 3. Flestar stelpur geta notað pilluna 4. Panta þarf tíma hjá heimilislækni til að fá pilluna 5. Engin vörn gegn kynsjúkdómum

Hormónasprauta 1. Hormón sem sprautað er í vöðva stelpu 2. Hormónið sogast inn í líkamann frá stungustað 3. Kemur í veg fyrir egglos og gerir slímið í leghálsi þykkara 4. Ein sprauta á 3 ja mánaða fresti 5. Engin vörn gegn kynsjúkdómum

Hormónahringur 1. Glær sveigjanlegur plasthringur sem settur er upp í leggöngin 2. Inniheldur hormón sem losna út í líkamann 3. Er hafður í leggöngum í 3 vikur, þá tekinn úr og enginn hringur hafður í eina viku meðan blæðingar koma 4. Engin vörn gegn kynsjúkdómum

Hormónastafur 1. Lítill stafur úr plasti sem inniheldur hormón 2. Er komið fyrir undir húð á innanverðum upphandlegg 3. Kemur í veg fyrir egglos 4. Virkar í 3 ár 5. Engin vörn gegn kynsjúkdómum

Hormónaplástur 1. Þunnur plastplástur sem límdur er á húðina 2. Inniheldur hormón sem fara í gegnum húðina 3. Hver plástur er hafður á líkamunum í eina viku, þannig er það í 3 vikur en síðan kemur 1 vika þar sem enginn plástur er hafður. 4. Engin vörn gegn kynsjúkdómum

Neyðargetnaðarvörn 1. Er hormónatafla sem tekin er eftir óvarin kynmök til að minnka líkur á þungun 2. Taka þarf inn sem fyrst eftir óvarin kynmök eða innan 72 klst. (3 dagar) 3. Hægt að fá í næsta apóteki án lyfseðils 4. Engin vörn gegn kynsjúkdómum 5. Á aðeins að nota í neyðartilfellum og kemur ekki í staðin fyrir notkun öruggra getnaðarvarna

Þungun getur orðið við þessar aðstæður: 1. Við rofin kynmök (kallað að “passa sig”). Typpi tekið úr leggöngum áður en sáðlát verður 2. Þegar stelpan er á blæðingum 3. Þegar kynmök eru höfð í fyrsta skiptið 4. Þegar ekki verður fullnæging 5. Þegar leggöng eru skoluð eftir kynmök

Samantekt SKÍRLÍFI er best fyrir ungt fólk sem ekki er komið í fast samband GETNAÐARVARNIR eru efni og tæki sem minnka líkur á þungun Flestar getnaðarvarnir eru hormón fyrir konur Mikilvægasta getnaðarvörnin, smokkur, er fyrir stráka NEYÐARGETNAÐARVÖRN er hægt að fá í apóteki Eina getnaðarvörnin sem kemur í veg fyrir kynsjúkdóma og þungun er SMOKKURINN

Unglingar hafa ekki andlegan þroska til að takast á við ábyrgðina sem fylgir barnauppeldi. Njóttu lífsins meðan þú getur og ekki stofna til nýs lífs fyrr en þú ert tilbúinn/n til þess.

R A M Ó D K Ú J S N KY R U K K E B 9.

Hvað eru kynsjúkdómar? 1. Sjúkdómar sem smitast milli einstaklinga við kynmök og blóðblöndun 2. Bakteríur, veirur eða sníkjudýr valda kynsjúkdómum 3. Geta haft alvarlegar afleiðingar ef þeir eru ekki meðhöndlaðir

u t s l e h u r e r i j r e v H ? r i n r a m ó d k ú j s n ky

Helstu kynsjúkdómarnir: • • Flatlús Klamydía Kynfæraáblástur Kynfæravörtur HIV Lekandi Lifrarbólga Sárasótt

Einkenni kynsjúkdóma: 1. Aðeins helmingur fær einkenni 2. Kláði 3. Sviði eða verkir við þvaglát 4. Útferð 5. Sár og vörtur á kynfærum

Klamydía • Algengasti kynsjúkdómurinn á Íslandi, 5 greinast á dag • Helmingur stráka fá einkenni, stelpur fá sjaldnast einkenni • Hægt að lækna með sýklalyfjum • Getur valdið ófrjósemi ef ekki læknaður

Kynfæraáblástur • Veldur sárum á eða við kynfæri sem taka um 3 vikur að gróa • Líkaminn getur ekki losað sig við veiruna, hún býr um sig í taugaendum • Sárin á kynfærum eru smitandi við kynmmök • Læknir greinir sjúkdóminn á meðan sár eru til staðar

Kynfæravörtur • Algengar hjá 15 -19 ára unglingum • Vörtur geta komið á kynfæri 1 -12 mánuðum eftir að smit átti sér stað • Veiran getur valdið krabbameini hjá konum • Leita strax til læknis því meðferð hjálpar fólki að losna við vörturnar • Stelpur geta fengið bólusetningu gegn veirunni sem veldur vörtunum

HIV /Eyðni • Alvarlegasti kynsjúkdómurinn • Ónæmiskerfi líkamans veikist • Engin lækning til en lyf geta lengt lífið

Flatlús • Sníkjudýr sem lifir aðallega á kynfærahárum og veldur miklum kláða • Getur smitast á milli þó notaður sé smokkur • Til er áburður gegn lúsinni og einnig þarf að þvo föt, rúmföt og handklæði

Sárasótt • Sjaldgæfur sjúkdómur í dag en greinist þó ennþá á hverju ári • Sár koma á kynfæri 1 -6 vikum eftir smit • Hægt að lækna með sýklalyfjum • Mikilvægt að lækna sem fyrst til að koma í veg fyrir skaða í líkamanum

Lekandi • Læknanlegur bakteríusjúkdómur • Margir einkennalausir • Hægt að lækna með sýklalyfjum • Getur valdið ófrjósemi

Lifrarbólga B • Getur skemmt og truflað starfsemi lifrarinnar • Læknast oft að sjálfu sér á nokkrum vikum eða mánuðum • Getur valdið skorpulifur og lifrarkrabbameini • Hægt er að fá bólusetningu gegn lifrarbólgu B

Lifrarbólga C • Ólæknandi veirusjúkdómur • Veldur skemmdum á lifrinni • 1 -3 mánuðir geta liðið þar til einkenni koma fram Því miður Sigga, en ég get alls ekki komið inn í kaffi án varna

Hvert á að leita með grun um kynsjúkdóm? • Göngudeild kynsjúkdóma, Fossvogi • Panta þarf tíma í síma 543 -6050 • Heilsugæslustöðvar - heimilislæknar Allt heilbrigðisstarfsfólk er bundið þagnarskyldu Greining og meðferð kynsjúkdóma er ókeypis

í ú þ r u m e k g i n r Hve r i á f ú þ ð a r i r y f g ve ? m ó d k ú j s n y k

Komið í veg fyrir kynsjúkdóm Með ábyrgri hegðun: 1. Skírlífi 2. Nota smokkinn 3. Fáir bólfélagar 4. Varast notkun áfengis- og vímuefna

Samantekt • Að hafa samfarir er ákvörðun sem þú tekur þegar þú ert tilbúinn til þess • Kynsjúkdómar smitast milli einstaklinga við kynmök og blóðblöndun • Alltaf að virða sjálfan sig og láta ekki aðra hafa neikvæð áhrif á sig • Ef þú vilt vita meira þá skoðaðu www. 6 h. is eða komdu og talaðu við skólahjúkrunarfræðinginn