2 14 Ssaki Opracowaa Boena Smolik Konsultant Arleta

2. 14. Ssaki Opracowała Bożena Smolik Konsultant Arleta Poręba-Konopczyńska

Ssaki są grupą kręgowców, które spośród innych zwierząt wyróżniają się przede wszystkim: ► pokrycie ciała sierścią (włosami) ► karmienie młodych mlekiem wytwarzanym przez gruczoły mlekowe samicy

Ogólna charakterystyka ssaków ► Ssaki to zwierzęta, które potrafiły przystosować się do życia w różnorodnych środowiskach. Żyją na ziemi i pod ziemią, w wodzie słonej i słodkiej, latają w powietrzu. Występują na bagnach i na pustyniach, w górach, na śniegu i na lodzie. ► Sukces ewolucyjny osiągnęły dzięki: - stałocieplności - wysokiemu rozwojowi układu nerwowego i narządów zmysłów - długotrwałej opiece nad potomstwem, które po urodzeniu karmione jest mlekiem matki.

Cechy charakterystyczne tylko dla ssaków Pokrycie ciała włosami ► Liczne gruczoły w skórze (potowe, łojowe, mleczne, zapachowe) ► Obecność 7 kręgów szyjnych ► Obecność 3 kostek słuchowych ► Występowanie małżowin usznych ► Żyworodność (z wyjątkiem jajorodnych stekowców) ►

Stałocieplność ► Utrzymanie stałej temperatury ciała jest możliwe dzięki termoregulacji. ► Przed utratą ciepła chroni: § izolacyjna warstwa tkanki tłuszczowej, § izolacyjna rola włosów, które utrudniają wymianę ciepła między ciałem a otoczeniem. ► ► Tylko zwierzęta żyjące w tropikach, jak słonie, lub w wodzie, jak wieloryby, delfiny, mają zredukowaną liczbę włosów. ► Aby zapobiec wychłodzeniu, zwierzę stroszy sierść, zwiększając w ten sposób warstwę powietrza przy skórze. Innym mechanizmem, chroniącym przed zatrzymaniem już wytworzonego ciepła są: § dreszcze, czyli szybkie, mimowolne skurcze mięśni, § obkurczanie się naczyń krwionośnych - wolniejszy przepływ krwi sprawia, że ciepło nie ulatnia się do otoczenia.

Stałocieplność ► Z przegrzaniem zwierzę radzi sobie, wydalając pot lub odparowując ślinę z jamy gębowej - np. ziajanie psa. ► Ciepło tracone jest też przez naczynia krwionośne w małżowinach usznych, dlatego zwierzęta pustynne mają zwykle duże uszy. ► Stałocieplność, jak to przedstawiano u ptaków, wymaga dużej ilości pokarmu i sprawnego trawienia.

Funkcja gruczołów skórnych ssaków Nazwa gruczołów Funkcja Łojowe Wydzielają substancję, która zabezpiecza skórę i włosy przed wysychaniem. Potowe Wydzielają na powierzchnie skóry pot podczas upałów czy intensywnego wysiłku- z potu odparowuje woda, zabierając skórze ciepło. Zapachowe Mlekowe Wydzielają wonną substancję, która drogą węchową informuje inne zwierzęta o obecności osobnika danej płci, a nawet o pozycji zwierzęcia w hierarchii grupy. U samic w okresie karmienia młodych wytwarzają dla nich pokarm.

Sposoby odżywiania się ssaków Ssaki roślinożerne mają: charakterystyczne uzębienie, bogatą florę jelitową, http: //www. scholaris. pl/cms/index. php/resources/film_przystosowania_ro ślinożerców_do_zjadania_roślin. html - długi przewód pokarmowy, - przeżuwacze mają 4 -komorowy żołądek. ► - Ssaki mięsożerne mają: charakterystyczne uzębienie, krótki układ pokarmowy, żołądek o prostej budowie. ► - Ssaki owadożerne mają: specjalne przystosowania do wyszukiwania, wyciągania i trawienia bezkręgowców, okrytych chitynowym pancerzem. Ze względu na duże zapotrzebowanie energetyczne, niektóre ssaki owadożerne zjadają w ciągu doby tyle pokarmu, ile same ważą.

Przeżuwacze ► Specjalna grupa roślinożerców to przeżuwacze, które dokładnie przeżuwają swój pokarm - stąd nazwa. Należą do nich ssaki kopytne, jak jelenie, łosie, żubry, bydło domowe. ► Ich żołądek składa się z 4 komór. ► Ten sposób trawienia przedstawiono na krótkim filmie http: //www. scholaris. pl/cms/index. php/resources/film_liści ożercy. html ►

Podział ssaków ze względu na ich rozwój ► Ze § § § względu na sposób rozwoju ssaki dzielimy na: Stekowce Torbacze Łożyskowce ► Stekowce (prassaki) to najbardziej pierwotna grupa ssaków. § Należą do niej dziobak i kolczatka. § Składają one jaja, które następnie ogrzewają ciepłem własnego ciała. § Po wykluciu młode zlizują mleko ze skóry matki.

Torbacze ► Młode torbacze rodzą się po krótkiej ciąży (około 30 dni) bardzo słabo rozwinięte. Noworodek musi przepełznąć do torby na brzuchu matki. Tutaj mocno przyczepia się do sutka i powoli rozwija dalej, stale karmiony przez matkę. Po upływie kilku miesięcy młode może na krótko opuszczać torbę matki, w której kryje się zawsze w razie niebezpieczeństwa. ► Przedstawiciele: - kangur, koala – Australia, diabeł tasmański –Tasmania, dydelf północny - Ameryka Pn. , oposik brazylijski – Ameryka Pd.

Łożyskowce ► Ssaki łożyskowe to najliczniejsza i bardzo zróżnicowana grupa ssaków. ► Ich potomstwo rodzi się dobrze rozwinięte, rozwój przebiega w macicy, a odżywianie i dotlenianie zarodka zapewnia łożysko. ► Łożysko tworzy się ze ściany macicy i błon płodowychkosmówki i omoczni. Z zarodkiem łączy je pępowina. ► Po porodzie młode są karmione mlekiem matki. Młode stopniowo uzupełniają substancje pokarmowe innym pożywieniem. ► Długi okres opieki sprzyja intensywnej nauce zachowań.

Przystosowania do środowiska Tryb życia ma zasadniczy wpływ na budowę i zachowania ssaków. Ssaki latające – (nietoperze) mają wydłużone palce dłoni, połączone błoną lotną.

Przystosowania do środowiska Ssaki ziemnowodne - np. bóbr, wydra - mają krótkie, silne nogi i palce spięte błoną pławną. Mają małe oczy i uszy, ale długie wibrysy –czyli wąsy czuciowe, potrzebne do orientacji w wodzie.

Przystosowania do środowiska Ssaki wodne to płetwonogie, np. foka i walenie np. morświn (M. Bałtyckie). Charakteryzuje je opływowy kształt ciała, poziomo ustawiona płetwa ogonowa. Potrafią szczelnie zamykać nozdrza, a ich małżowiny uszne są zredukowane. Pod skórą mają grubą warstwę tłuszczu.

Przystosowania do środowiska Ssaki kopiące podziemne nory- np. kret, borsuk - mają krótkie, szerokie przednie łapy z mocnymi pazurami i masywną głowę z niewielkimi uszami i oczami. Kopią rozległe nory, zjadając napotkane dżdżownice i larwy owadów.

Przystosowania do środowiska Ssaki nadrzewne - np. wiewiórka, kuna - mają długie, giętkie ciało i łapy zakończone ostrymi i mocnymi pazurami. Pozwala im sprawnie wspinać się po pniach i gałęziach. Puszysty ogon umożliwia zachowanie równowagi podczas biegania po drzewie. Potrafią wykonywać dalekie i precyzyjne skoki z gałęzi na gałąź.

Przystosowania do środowiska Ssaki terenów równinnych- np. zebra, antylopa – odznaczają się doskonałą umiejętnością biegania. Mają dobry słuch i wzrok oraz długie i silne nogi. Część ich palców uległa redukcji, biegają tylko na jednym lub dwóch palcach, zakończonych kopytem lub racicami.

Zadania 1. Wymień 3 cechy charakterystyczne dla ssaków łożyskowych. 2. Wymień 3 cechy kończyn kreta, które umożliwiają mu kopanie podziemnych korytarzy. 3. Wymień 3 cechy ssaka drapieżnego. 4. Wyjaśnij dlaczego dziobaka i kolczatkę zaliczamy do gromady ssaków. 5. Podaj jedną cechę, która miała decydujący wpływ dla opanowania przez ssaki wszystkich środowisk.

Źródła J. Loritz-Dobrowolska i wsp. , Biologia 1, Operon, 2009 r. ► E. Kłos i wsp. , Ciekawa biologia 1, WSi. P, 2002 r. ► B. Klimuszko, Żak, 2009 r. ► B. Klimuszko, Żak, 2001 r. ► H. Lach, J. Ślósarczyk, Nowa Era, 1994 r. ► Z. Sendecka i wsp. , Vademecum, Operon, 2008 r. ► E. Pyłka-Gutowska, E. Jastrzębska, Bliżej biologii 1, WSi. P, 2009 r. ► D. Cichy, I. Żeber-Dzikowska, Biologia 1, DEBIT, 1999 r. ► B. Potocka, W. Górski, Biologia 1, MAC Edukacja S. A. , 2002 r. ►