13 Ulusal Ergonomi Kongresi Kayseri Erciyes niversitesi 6

13. Ulusal Ergonomi Kongresi Kayseri Erciyes Üniversitesi 6 -8 Aralık 2007 KULLANILABİLİRLİK VE BİLİŞİMSEL ERGONOMİ N. Kaya KILAN Başkent Üniversitesi Mühendislik Fakültesi, Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Bağlıca Kampusu, 06530 Ankara

Kullanılabilirlik ve Bilişimsel Ergonomi Gelişen ve yayılan elektronik bilgi işleme (1) teknolojilerinin son-kullanıcı (2) etkinliği öne çıkıyor. . . Bilgisayar- İnsan Etkileşimi (3) Yazılım Mühendisliği içinde Kullanılabilirlik (4) öğesi ile ağırlık kazanıyor. Ø Böylece, kullanılabilirlik sağlamayı temel alan ergonomi disiplinler arası özelliğini tek boyutlu bir yönde bilişimsel ergonomi olarak geliştiriyor olabilir mi ? Sorusunu irdelemeğe çalışacağız. Ø (1)-computing, (2)-end user, (3)-Computer-Human Interaction, (4)-Usability

Kullanılabilirlik ve Bilişimsel Ergonomi Ø Çok yönlü bir içerik taşıyan Erconomi ya da İnsan–Etmeni konusunu kimi kaynaklar: Ø Bilişsel Ergonomi (Cognitive Ergonomics) , Fiziksel Ergonomi, (Physical Ergonomics), Kullanılabilirlik (Usability) ve Örgütsel Ergonomi (Organizational Ergonomics), olarak bölümlüyor. Gelişen bilgisayar kullanımı ve insan- etkileşiminin bu bölünüme ; Bilişimsel Ergonomi’yi eklemekte olduğu gerçeği, konuyu boyut doğrultusunda çok yönlü etkileşemeye indirgediği kolaylıkla söylenebilir. . . Ø Ø Ø

Kullanılabilirlik ve Bilişimsel Ergonomi Bilgisayar Bilimcisi Ben Sheiderman “kullanılabilirliği” “yararlı olmanın” bir parçası olarak tanımlıyor ve kapsamındaki nitelikleri şöyle ekliyor: Ø “öğrenebilirlik”, Ø “kullanım yeterliliği”, Ø “hatırlanabilirlik”, Ø “tatminkarlık” , Ø ve “az hata verme” Ø Karmaşık bütüncül yapıda “insanı” öne çıkaran “kullanabilirliğin” etmensel öğesine biraz daha yakınlaşmak için onu, “kullanıcılık” sıfatı ile tanımlayabiliriz Ø

Son KullanıcıØ Örneğin ekonomi ve ticarette ürüne gereksinmesi olan ve onu kullanan kişiye “Son Kullanıcı- (SK)” adı veriliyor. Son kullanıcı, müşteriden farklı bir kavram taşıyor. Örneğin aslan için yiyecek alan bakıcısı, müşteri ve fakat son kullanıcı aslandır. Ø Bilişimsel Ergonomi yaklaşımında, bilgisayar bilimlerine gelince, bir işlev için yazılım parçası kullanan kişi ya da grubun, yazılım Mühendisliğinde ki soyut adıdır son kullanıcı.

Son Kullanıcı : Ø Kullanıcı ile bilgisayarı ya da uygulama programını karşıya getirecek, insanmakine etkileşimini oluşturacak, kullanıcı basamaklarına göre değişen “Son Kullanıcı arayüzü” tasarımı; kullanılacak yazılım, donanım araçları yanında uygulama yöntemi (içerik ) etkileşimi ile insanı öne çıkarma gereği ile değişim kazanıyor. .

Son KullanıcıGünümüzde bilişim sistemleri teknolojilerinin güncel yaşamda yaygınlığı ilgi alanın kullanılabilirlik ve kullanıcı etkileşiminde daha ağırlık kazanma zorunluğunu güncel bir gözlemdir. . . Ø Bu yaklaşımda disiplinler arası çalışma takımının sürükleyicisi olan Bilgisayar Mühendisi ve Programcısının özellikle yazılım alanında teknik odaklı tasarımlar yerine kullanıcı odaklı tasarımları öne çıkaracak bilgi araç ve yöntemlerle donatılması-desteklenmesi ve ortak değerlendirmeğe gereksinmesi kaçınılmazdır. Ø

Son Kullanıcı : Ø “son kullanıcı ” kavramı, son on yılda bilgisayar mühendisliğini ve dolayısı ile yazılım alanını tümden etkileyecek yeni boyutlar ve içerik kazanmıştır. Ø Gerek bilimsel gerekse işlevsel uygulamada bölünümlü özelleşme gereği, yeni alt dallar da oluşturmuştur. Örneğin “Kullanılabilirlik Mühendisliği”, insanların bilgi ve iletişim teknolojilerini daha ileri düzeyde, esnek, daha etkili ve istemlere uygun kullanmalarını sağlamada “Son Kullanıcı Gelişimi” yöntemlerini ortaya çıkımaktadır. (11)

İçerik kullanılabilirliği Ø Gelişen ve her alana yayılan bilgisayar teknolojisini kullanma zorunluluğu, ergonominin temel amacı olan “kullanabilirliği” insan-bilgisayar arasındaki etkileşimde öne çıkardığını söyleyebiliriz. Ağ ortamında paylaşımlı İçerik kullanabilirliği olgusu yeni bir değişim getirmiştir. . Ø Belirli bir amacı ya da işlemi gerçekleştirmek için, insan yapımı bir nesnenin kullanılabilirliğini nitelemek için kullanılan “kullanılabilirlik” terimi aynı zamanda kullanabilirliğin yeterliğinin incelenmesi, ölçülmesi, belirlenmesi gibi yöntemleri de içine almaktadır.

kullanıcı arayüzüØ Bilgisayar mühendisliğinde; yazılım, donanım, kullanıcı gibi öğelerden ikisinin iletişim sınırına “arayüz” adı veriliyor. Eğer arayüz insan ile bilgisayar arasında ise, arayüz “kullanıcı arayüzü- user interface” adını alıyor. Ø Bu yaklaşımla bireysel içerik kullanmada insan etmeni öne çıkıyor ve kullanabilirlik, kullanıcının geçerli, yeterli, verimli, etkili ve kolayca kullanmasını sağlama işlevi de yükleniyor.

Kullanılabilirlik MühendisliğiØ Disiplinler arası yöntemleri kullanma yanında yazılım teknolojisine yeni bir katman ekleme gereğini ortaya çıkarıyor. Bu nedenledir ki, gerek insanın anlayışsal ve davranışsal özellikleri ile yazılım araç ve özel kurallarını bir araya getirmek gibi karmaşık bir alandaki uygulama süreci çok amaçlı “Kullanılabilirlik Mühendisliği- usability engineering” adı ile bilgisayar Yazılım Mühendisliğinin bir alt dalı olma yolunda geliştiriyor.

Birlikte Kullanabilirlik Ø Kurumsal yapıda çok kullanıcılı, çok uluslu ve gezgin ortamda uygulama ortamı yeni bir kavramı ve teknoloji yaratmıştır: Ø Bu kavram bilişimsel ergonomiyi geliştiren bir etmen olmuştur. Birlikte Kullanabilirlik/ işlerlik (Interoperability): Son-kullanıcıya; farklı yerleşkelere yayılmış bilgisayar ağları üzerinde, farklı bilgisayar ve işletim sistemleri, veritabanları ve iş uygulamalarının birlikte işletilmesini sağlamayı amaçlayan yöntem getirmiştir.

Kullanılabilirlik MühendisliğiØ Uluslararası Standartlar Örgütü – ISO 9126(1991) “Software Engineering Product Quality” tanımı ile yazılım ürününün kalitesini (Product Quality) ve ISO 9241(1998) “Guidance on Usability” tanımlamaları Yazılım Mühendisliğinde ve İnsan- Etkeninde Kullanılabilirliğin güncelliğini ispatlıyor.

Kullanılabilirlik Boyutunda Kapsam Ergonomi içinde kullanılabilirliğin öne çıkması bu konuda bilimsel ve uygulamalı yöntem ve çalışmaları hızlandırmıştır. Konuya parasal karlılık da eklenince, kullanılabilirlik standartlarının öncelik kazanma oranı yükselerek artırmıştır. Ø Bu gelişme, ulusal ve uluslararası kullanılabilirlik uzmanlarını, tüm insan-odaklı tasarımcıları ve kullanışlı ürün tasarımı ve geliştirmesi ile uğraşanları Kullanabilirlik Dernekleri içinde toplanmasına neden olmuştur. Ø

Kullanılabilirlik Boyutunda Kapsam Ø İlk Kullanabilirlik Meslektaşları Derneği (The Usability Professionals’ Association-UPA) 1991 yılında kurulmuştur. Her yıl konusunda konferanslar düzenler, araştırmalar yapar, yararlı bilgi kaynakları yayınlamaktadır. Ø UPA üyelerinin çoğunluğunu; donanım ve yazılım tasarımcıları, bankacı ve borsacılar, bilgisayar bilimcileri, perakendeci üreticiler, iletişimciler, taşıyıcılar, eğitimciler, pazarlayıcılar, endüstri mühendisleri, sigortacılar, kamu görevlileri, araştırmacılar ve danışmanlar oluşturmaktadır. (www. usabilityprofessionals. org ) Ø Dernek üyelerinden J. Nielson “Kurumlarda Kullanabilirlik” araştırmasında öne çıkardığı “kullanılabilirlik yararlılığın bir parçasıdır” tanıtması büyük yankı sağlamıştır.

bilgisayar erişebilirliği Ø Bilgisayar insan etkileşiminde ortaya çıkan sorunu “bilgisayar erişebilirliği –computer accessibility” problemi ile hem donanım hem de yazılım konusunda her iki alana da yeni yöntem ve teknolojiler geliştirmeye zorunda bırakmıştır. Görüntü-görme, sesduyma, dokunma-hareket gibi öğelerinin yanında “algılayabilme”, “anlayabilme” öğelerinin de söz konusu olması, “erişebilirliği” “kullanılabilirlik” ile yakın anlama sürüklüyor.

bilgisayar erişebilirliği Bugün uygulama alanın temel yapısını oluşturan ağ-yapılı paylaşımlı bilişim sistemlerinde, kullanıcının temel uygulama geliştirme ortamı: “örün sitesi/örün sayfası” (website / web page ) adı verilen işlem ve bilgi kaynaklarına erişim ve iletişim sayısal ortamı kullanıcı arayüzü sunumunu tek temsilcisi ve araç gibi dir.

bilgisayar erişebilirliği Ø Hemen söylemek gerekirse, web ortamı içeriğine erişebilme ve kullanabilmeyi sağlama “web tasarımı ve programlaması” teknik ve teknolojilerini Yazılım Mühendisliğinin konusu içinde fakat yaklaşım teknoloji ve içerik oluşumu gereği ayrı bir alt dal : Kullanılabilirlik Mühendisliğinin oluşumunu yaratmaktadır.

Kullanılabilirlik MühendisliğiØ Erişebilirliği, kullanılabilirliğin bir alt öğesi olarak tanımlarsak; kullanabilirlik, uygulama sisteminin niceliği ve kullanışlığı gibi iki önemli niteliği yönlendirilmesi gereği ortaya çıkmaktadır. Ø Bu iki niteliği soyuta indirgemek istersek sonucunu; “kullanılabilir bir iç ağ ortamı kurmak” ve “ insan – içerik odaklı bir tasarım” gerçekleştirmek olarak özetleyebiliriz.

Değişim süreci Yeni tasarım yaklaşımında, çalışma takımının sürükleyicisi olan Kullanabilirlik Mühendisi özellikle yazılım alanında teknik odaklı tasarımlar yerine; kullanıcı odaklı tasarımları öne çıkaracak bilgi, araç ve yöntemlerle donatılmasını sorgulayacaktır. Ø Böylece insan-bilgisayar etkileşimi: insan davranışı, psikoloji, bilişimsel bilimler, bilgisayar teknolojileri, yazılım –kullanabilirlik mühendisliği yanında, dar anlamı ile ergonomi, grafiksel ve endüstriyel tasarım, sosyoloji, antropoloji ve öğrenim bilimleri gibi etmenleri konusu içine alacaktır. (Martin 2002) Ø

Bilişimsel kullanıcı arayüzü Ø ilk bilgisayardan günümüze kadar donanım, işletim ve kullanım evrelerine göre arayüz üç aşama geçirmiştir denebilir. Toplu işletim arayüzü, Komut satırı kullanıcı arayüzü, Grafiksel kullanıcı arayüzü ve günümüzde; bilişimsel ergonomi ve insan odaklı uygulama tasarımı içinde; web-sitesi kullanabilirliği, web-kullanabilirliği ve daha genel anlamı ile “yazılım kullanabilirliği’ ni içeren ; içerik katmanı eklenerek yeni bir dönüşüm kazandığı söylenebilir. Ø Bu sonuç; yeni, çok yönlü, çok içerikli insan-makine arayüzü tasarımı yöntemlerine gereksinmesini ortaya koymuştur.

Bilişimsel kullanıcı arayüzü Ergonomik tasarımı deneysel modelleme yolu ile geliştirme, sağlama ve deneysel uygulamayı Ø amaçlayan yaklaşım çalışmalarını sürdüren bilim çevreleri, bu alanı yeni bir alt-disiplin olarak tanımlıyor: Ø Bilişimsel Ergonomi (Computational Ergonomics) adını veriyor. Bir başka eğilim ise, konu kimi bilim kurgu çevrelerinde doğrudan canlı arayüzü (direct netural interface) tamlaması ile niteleniyor ve yeni disiplinler arası tasarım modelleri geliştirmeyi öngörüyor. (Venue 2004) Ø

Kullanılabilirliğin yeni yüzü: Bilişimsel Ergonomi Ø Kullanılabilirlikle ergonominin ayrı konular olduğunu öne sürmelerine karşın, kullanılabilirliğin daha çok yazılım geliştirme ile bağlantılı olabileceğini belirtilmektedir. Ancak, insan-makine- yazılım sistemleri arasında biçimlendirmede uygunluk özelliklerinin birbiri ile bağdaştırılmasında ergonomik etmenlerin disiplinler arası özelliklerle irdelenmesi, kökeninde insanın verimliliğini artırmak olan amaçlarla tam örtüşmediği söylenemez.

Bilişimsel Ergonomi Bu nedenlerledir ki, kişisel bilgisayarların yayılmaya başlaması ile, kullanıcı bilgisayar ilişkisinin artan önem kazandığı söylenebilir. Ø 1990’lı yıllara gelirken, kullanıcıya yönelik işletim ve kullanım kolaylıkları gözetilerek yazılımlar geliştirilme gereği çoğunlukla program geliştiricilerinin görevleri arasında yer aldığını görüyoruz. Ø Bu yaklaşımla kolay işletilir, anlaşılır, kullanılır program niteliği kullanıcı-dostu (User-friendly) tanımlaması uygun görüldü. Ø Ancak, kurumsal iş alanlarını içine alan uygulama, yazılım sistemleri kullanıcıları için bu yaklaşım yeterli olmamıştır. Ø

Bilişimsel Ergonomi Ø Günümüzde kullanıcı arayüzü tasarımı “kullanabilirliği ” öne çıkaran, disiplinler arası bir çalışma olmuş ve grafik sanatçısı-grafikler, sistem gereksinim çözümleyicisi, sistem tasarımcısı, programcı, sosyal ve davranış bilimcisi, ergonomist, konunun kapsamına içerik tanımı katacak uygun konu uzmanı gibi iyi bir tasarım takımı desteğinde geliştirilmesi gerekmektedir. (Donald 2001, Kılan 2006)

Bilişimsel Ergonomi Ø Belirli bir destek almadan kullanıcı tarafından uygulama sisteminin kullanılmasını sonkullanıcı gelişimi (end user development ) programları uygulama gereği; kullanabilirliğin insan kapsamının genişlemesini doğmuştur. Bu konuda, gerek üniversitelerde gerekse iş çevrelerinde, kurumsal gelişimle ilgilenen kimi Avrupa Topluluğu kuruluşlarında Son-kullanıcı geliştirme programlarının geliştirtmesi Bilişimsel Ergonomiyi de öne çıkarmaktadır.

Bilişimsel Ergonomi Ø Bu çerçevede Son-kullanıcı bilgi işlemi (end user computing), adı ile gelişen kullanıcı/içerik odaklı, sistem içine ergonomik koşullarla bütünleştirilmiş, uygulamada kullanıcının işi ile ilişkili her tür girdi/çıktı işlemlerini yürütmeye olanak veren, bilişimsel içeriği yoğun, yeni bir yaklaşımın doğduğunu ve geliştiğini görüyoruz. (Kılan 2006)

Bilişimsel Ergonomi 1993’lerden sonra insanın, Internet aracılığı ile iş geliştirmede web ortamı ile tanışması ile kullanabilirlik yeni bir ivme kazanmıştır. Hatta, Kullanabilirlik Mühendisliğinin listesine eklenen yeni yöntemler ve konularla Kullanıcı Odaklı (User Centered) terimi öne çıktığını görüyoruz. Ø Diğer taraftan Bilgi Toplumu üst olgusunun yeni teknolojilerle bilgi kullanımında “doğru bilgiye, doğru yerde, doğru zamanda, doğru içerikte erişebilme” olanakları ile değişen yerine getirme yaptırımlarında, kullanımın hayat-çevriminde insanbilgisayar etkileşiminin değişimi, çağın en çarpıcı özelliği olarak söylenebilir. Ø

Bilişimsel Ergonomi Bütünleşen uluslararası uygulamalar bağlamında, kullanabilirliğin yerel koşulları yanında uluslararası koşullar için de sorgulanması gibi bir yeni yaklaşım da kazandığı göz ardı edilmemelidir. Ø Bilişimsel uygulama tasarımında, işin uzmanının bir programcı gibi, analitik çözümleme, işlemsel ve algoritmik tasarım düşünümü sergileyebilmesi önem taşımaktadır. Bu nedenle bilişimsel tasarımda, kullanabilirliğin değişen koşuları içinde irdelenmesi, bütüncül ve takım çalışması sergilenmesi gereği varılabilecek bir sonuç olarak karşımıza çıkıyor. . . Ø Ø

Bilişimsel Ergonomi Ø Böylece gerek işlevsel gerekse endüstriyel uygulamada kullanabilirliğin bilgisayar sistemi ile insan arasındaki etkileşimine indirgeniyor olması son kullanıcı olanaklarının tasarımında “karma takım çalışması getiren Bilişimsel Ergonomiyi uygulamanın yeni yöntemi olarak geliştiriyor” demek yanlış olmayacaktır.

Bilişimsel Ergonomi Beni dinlediğiniz için teşekkürler ederim. Sorunuz varsa yanıtlamya çalışacağım… Ø N. Kaya KILAN Bilgisayar Müh. Bl. Ankara